Guillermo Arriaga, «Να σώσουμε τη φωτιά»

Guillermo Arriaga, «Να σώσουμε τη φωτιά» (μετάφραση Νάννα Παπανικολάου, 992 σελίδες, Εκδόσεις Ίκαρος).

Στο βραβευμένο με το Premio Alfaguara «Να σώσουμε τη φωτιά» («Salvar el fuego», 2020), ο Guillermo Arriaga ξεκινά από έναν έρωτα που μοιάζει κοινωνικά και πρακτικά αδύνατος για να γράψει ένα μυθιστόρημα επικών διαστάσεων για το σύγχρονο Μεξικό. Στις χίλιες σελίδες του χωρούν ένας παράνομος έρωτας, μια πελώρια οικογενειακή τραγωδία, η τραγική ζωή στις φυλακές, τα ολέθρια πλην επικερδή ναρκωτικά, το οργανωμένο έγκλημα, η πανταχού παρούσα διαφθορά, οι τεράστιες κοινωνικές ανισότητες, και κυρίως δύο διαφορετικές χώρες που υπάρχουν και αναπνέουν η μία παράλληλα με την άλλη, χωρίς ποτέ να συναντιούνται.

Η Μαρίνα, χορογράφος και χορεύτρια, είναι παντρεμένη, έχει τρία παιδιά, είναι πολύ άνετη οικονομικά, και στον κόσμο της υπάρχουν όλα τα περιθώρια για τέχνη, οικογένεια, φίλους και προσωπικές επιλογές. Η γνωριμία της με τον Χοσέ γίνεται τυχαία, μέσω ενός προγράμματος καλλιτεχνικών και εκπαιδευτικών δράσεων στις φυλακές: φίλοι της παραδίδουν σε φυλακισμένους μαθήματα δημιουργικής γραφής, και η ίδια καλείται να ανεβάσει μια χορευτική παράσταση με την ομάδα της. Ο Χοσέ είναι κρατούμενος· έχει ήδη γνωρίσει εις βάθος την εγκληματική πλευρά του Μεξικού, και κουβαλά ένα βαρύ παρελθόν οικογενειακής βίας που κατέληξε στη δολοφονία του πατέρα του.

Από τη συνάντησή τους γεννιέται μια έλξη ακαριαία και απολύτως σωματική. Δεν έχουμε να κάνουμε με έναν μυθιστορηματικό ρομαντικό πυρήνα εδώ, αλλά με έναν μηχανισμό διάρρηξης, ή κατάρρευσης — ή ίσως καλύτερα ενδόρρηξης. Η Μαρίνα περνά κάποια σύνορα που έως τότε γνώριζε μόνο θεωρητικά. Αρχίζει να βλέπει από κοντά ανθρώπους για τους οποίους η φυλακή, η αστυνομία, η βία, το εμπόριο ναρκωτικών και η σοβαρή πιθανότητα ενός βίαιου θανάτου αποτελούν στοιχεία της καθημερινότητάς τους. Ο Χοσέ, αντίστοιχα, μπαίνει προσωρινά σε έναν κόσμο ανθρώπων τόσο προνομιούχων, που στα μάτια του μοιάζουν αλλόκοτοι και ξένοι. Όμως και ο ίδιος δεν είναι καθόλου «απλός». Τα κείμενά του στο εργαστήριο δημιουργικής γραφής αποκαλύπτουν μια πλευρά του που δεν συμβαδίζει εύκολα με την κοινωνική του ταυτότητα ή με τη βούληση και την ικανότητά του για ακραία βία. Είναι ευφυής και δημιουργικός, και ξεφεύγει εύκολα από κάθε απλή ηθική κατηγορία. Το ίδιο συμβαίνει και με τη Μαρίνα. Η ζωή της πριν από τον Χοσέ δεν υπήρξε ποτέ κενή ή ψεύτικη. Δεν ζούσε σε μια φυλακή. Έχει παιδιά που τα υπεραγαπά, έχει έναν σύζυγο, έχει καλλιτεχνική ταυτότητα, φίλους και μια λειτουργική ζωή. Δηλαδή: έχει πολλά να χάσει εξαιτίας της σχέσης της με τον Χοσέ — πράγματα, και ανθρώπους, που έχουν αξία καθαυτά, αλλά και αξία για την ίδια.

Το σώμα παίζει επίσης κεντρικό ρόλο στο μυθιστόρημα. Η Μαρίνα είναι χορεύτρια, και η τέχνη της βασίζεται στο σώμα. Η σχέση της με τον Χοσέ αρχίζει μέσα από μια ενστικτώδη φυσική έλξη. Τα σώματα στο βιβλίο ερωτεύονται, χορεύουν, τραυματίζονται, φυλακίζονται, βασανίζονται — και σκοτώνονται. Η επιθυμία, η βία και ο φόβος κρύβονται από τη λογική, και ανατρέπουν τις προσεκτικά κατασκευασμένες ταυτότητες των ηρώων. Από την άλλη, αν και η τέχνη —που τυχαία έφερε κοντά δύο τόσο ξένους μεταξύ τους κοινωνικούς κόσμους— δεν εξαφανίζει τις σαφείς ταξικές, κοινωνικές και οικονομικές διαφορές, ούτε βέβαια μεταμορφώνει τους ανθρώπους, δημιουργεί παρά ταύτα ένα σημείο επαφής εκεί όπου οι συμβατικές κοινωνικές δομές είχαν αποτύχει.

Όλα στο Μεξικό του Αριάγα έχουν αποτύχει. Η χώρα του είναι κομμένη στα δύο. Οι δύο διαφορετικοί τύποι ανθρώπων που την κατοικούν δεν συναντιούνται ποτέ υπό κανονικές συνθήκες, και οι μεν φλέγονται από εχθρικά συναισθήματα για τους δε. Όμως έχουν και πολλά κοινά: η βία είναι το κυριότερο από αυτά. Γιατί η βία δεν μένει μόνο στη μισή χώρα. Οι άνθρωποι εδώ πληγώνονται, και πληγώνουν, όπου και αν βρίσκονται. Και πληρώνουν γι’ αυτό, είτε με τη ζωή τους, είτε με τη στέρηση της ελευθερίας τους… είτε με τη ζωή των άλλων, ίσως ανθρώπων που αγαπούν.

Γραμμένο πολυφωνικά, άλλοτε σε πρώτο, άλλοτε σε τρίτο, και άλλοτε σε δεύτερο πρόσωπο —ανάλογα με τον αφηγητή—, το «Να σώσουμε τη φωτιά» θα θυμίσει στον αναγνώστη τα σενάρια των μεγάλων φιλμ που έγραψε ο Αριάγα, με τις παράλληλες αφηγήσεις που σταδιακά έρχονται κοντά η μία στην άλλη, αποκαλύπτοντας σιγά-σιγά τη μεγάλη, ανατριχιαστική εικόνα. Το σύνθετο δράμα ερμηνεύεται από μία σειρά διακριτές φωνές και διαφορετικές κοινωνικές διαλέκτους. Ένα από τα πολλά προβλήματα που έπρεπε να λύσει, και να υπερβεί εντέλει με άκρα επιτυχία, η μεταφράστρια Νάννα Παπανικολάου, καθώς μεταφέρει στα ελληνικά όχι μία ενιαία συγγραφική φωνή —κάθε άλλο— αλλά ποικίλα ιδιώματα και επίπεδα γλώσσας.

Και όλο αυτό σε ένα εύρος χιλίων σελίδων, που χωρά τα πάντα. Το «Να σώσουμε τη φωτιά» είναι ένα μεγάλο, βίαιο, αγωνιώδες και παθιασμένο πολιτικό crime μυθιστόρημα φυλακής που χρησιμοποιεί μια ιστορία ακραίου έρωτα για να φωτίσει ένα πολύ μεγαλύτερο σύστημα κοινωνικών σχέσεων. Μια ιστορία πάθους, που είναι και η ιστορία μιας πονεμένης χώρας.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Η Μαρίνα, παντρεμένη μητέρα τριών παιδιών και γνωστή χορογράφος, μπλέκει απροσδόκητα μ’ έναν εντελώς ακατάλληλο άνδρα. Καταδικασμένος σε φυλάκιση για τη δολοφονία του πατέρα του, ο Χοσέ είναι ένα αγρίμι πάντα έτοιμο για επίθεση. Ένα αδάμαστο λιοντάρι σε κλουβί. Η σχέση τους θα τη βυθίσει λίγο-λίγο σε έναν βάναυσο κόσμο που φλέγεται από ωμή βία. Με τρομερή ένταση και κοφτό ρυθμό που καθηλώνει, το «Να σώσουμε τη φωτιά» απεικονίζει τις επικίνδυνες αντιφάσεις μιας χώρας αλλά και τον διχασμό της ανθρώπινης φύσης ανάμεσα στην καταδίκη και την εξιλέωση. Μέσα από πολλαπλές αφηγηματικές φωνές, ευφάνταστες τεχνικές και εντυπωσιακή συγγραφική τόλμη, ο Αριάγα μάς παραδίδει ένα από τα συγκλονιστικότερα μυθιστορήματα της τελευταίας δεκαετίας.

• Και ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:

Ο Guillermo Arriaga (Γκιγιέρμο Αριάγα) γεννήθηκε στην Πόλη του Μεξικού το 1958. Είναι βραβευμένος συγγραφέας και σεναριογράφος. Έχει γράψει έξι μυθιστορήματα και μια συλλογή διηγημάτων. Το 2005 κέρδισε το βραβείο καλύτερου σεναρίου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Καννών για το σενάριο της ταινίας «Οι Τρεις Ταφές του Μελκιάδες Εστράδα». Είναι ο σεναριογράφος των ταινιών «Amores Perros», «21 Γραμμάρια» και «Βαβέλ», για την οποία ήταν υποψήφιος για Όσκαρ. Το λογοτεχνικό του έργο έχει μεταφραστεί σε είκοσι δύο γλώσσες. Το 2020 κέρδισε το Βραβείο Alfaguara για το μυθιστόρημα «Να σώσουμε τη φωτιά».

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Παρασκευή, παρουσιάζοντας τα 5+5 θέματα SOS της εβδομάδας που ξεκινά και του Σαββατοκύριακου που έρχεται αντιστοίχως. Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο πλούσιο και χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: σας προτρέπουμε να μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, να διαβάσετε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.