Η δύση της Δύσης;

Ένα μικρό σε μέγεθος βιβλίο, εν είδει δοκιμίου, του Θεόδωρου Πελαγίδη, Υποδιοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος και καθηγητή οικονομικής ανάλυσης στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, έρχεται να υπενθυμίσει και να υπογραμμίσει με σαφή τρόπο και απτές αποδείξεις τις μεγάλες οικονομικές αλλαγές της τελευταίας πενταετίας. Οι αλλαγές αυτές, κατά την άποψή του, μετασχηματίζουν την παγκόσμια οικονομία σε βαθμό που να υπονομεύουν τη φιλελεύθερη διεθνή οικονομική και γεωπολιτική τάξη. «Η αυξάνουσα βαρύτητα της σκληρής ισχύος ‘hard power’ αυταρχικών και μη φιλελεύθερων κυβερνήσεων στο διεθνές πεδίο», γράφει στον πρόλογο ο Θ. Πελαγίδης, «σε αντίθεση με την εποχή όπου κυβερνούσε η εμπιστοσύνη στη φιλελεύθερη δημοκρατία, στις αγορές και το ελεύθερο εμπόριο, στο διεθνές δίκαιο και στη λεγόμενη soft power (ήπια ισχύς), είναι πλέον γεγονός».

Το βιβλίο απαρτίζεται από 7 σύντομα κεφάλαια. Καθένα έχει τη σημασία του στην ανάπτυξη της επιχειρηματολογίας του και καθένα στηρίζεται σε πλήθος διαγραμμάτων (συνολικά 111) με τις αντίστοιχες τεχνικές ερμηνείες τους που αφορούν σε ειδικούς και συναδέλφους του παρά στο μέσο αναγνώστη.

Παρουσίαση του βιβλίου του Θεόδωρου Πελαγίδη 

Στο Κεφάλαιο 1 αναλύει τις πηγές του πληθωρισμού, όπως προέκυψε από την πανδημία του covid και άλλους παράγοντες.

Στο Κεφάλαιο 2 αναφέρεται συγκεκριμένα στα έτη 2021-2022, τα έτη της «Μεγάλης Μεταβολής», όπως τα αποκαλεί, στην επανεμφάνιση της «Οικονομίας των Ελλείψεων».Υποστηρίζει ότι η νομισματική πολιτική δεν είναι επαρκής για την τιθάσευση του πληθωρισμού αλλά χρειάζεται και τη συνδρομή της δημοσιονομικής πολιτικής.

Στο Κεφάλαιο 3 αναφέρεται στους παράγοντες εκείνους που σε Ευρώπη και Αμερική συντέλεσαν στην αποκλιμάκωση του πληθωρισμού και την ισορροπία του με την οικονομική δραστηριότητα χωρίς αρνητικές επιπτώσεις στην αγορά εργασίας (ανεργία).

Στο Κεφάλαιο 4 σταθμεύει στο έτος 2024. «Ο πληθωρισμός επιμένει, οι δασμοί έρχονται», είναι ο χαρακτηριστικός του τίτλος. Παγκόσμιο εμπόριο, διεθνείς κινήσεις κεφαλαίων, πληθωρισμός σε Ευρώπη και Αμερική μπαίνουν στο αναλυτικό μικροσκόπιο του συγγραφέα. Ταυτόχρονα, στο πολιτικό πεδίο, υπογραμμίζονται και οι κίνδυνοι ενός πολιτικού θρυμματισμού και υπονόμευσης των δημοκρατικών θεσμών στην Ευρώπη από την επέλαση αντισυστημικών, κυρίως ακροδεξιών και εθνικιστικών δυνάμεων. Το φαινόμενο, βέβαια, υπογραμμίζει, δεν είναι αποκλειστικά ευρωπαϊκό. Οι ΗΠΑ «σπαράσσονται από μια ανεξέλεγκτη εμφύλια πολιτική και κοινωνική διαμάχη, αλλά και πολλαπλές βίαιες ταυτοτικές αντιθέσεις» (σελ.73).

Το Κεφάλαιο 5 επικεντρώνεται στο 2025, το οποίο και χαρακτηρίζεται από την ανάληψη της εξουσίας σε δεύτερη προεδρική θητεία από τον Ντόναλντ Τραμπ στην Αμερική και την έντονη «πολιτικοποίηση τους καπιταλισμού». Trumponomics. Ήτοι, πολιτική ισχύος και κυριαρχία πολιτικών αποφάσεων γεωπολιτικού και εμπορικού χαρακτήρα. Επιστροφή στο «Διευθυνόμενο Εμπόριο» (Managed Trade) και την επιδίωξη μετατροπής σε κέρδος της ισχύος (Monetization of Power). Αναλύεται, κατά συνέπεια, η πολιτική δασμών του Τραμπ με όλες τις παράπλευρες επιπτώσεις της και τις συνέπειες για τη διεθνή οικονομία. Σημειώνει ότι η επιθετική δασμολογική πολιτική της νέας αμερικανικής κυβέρνησης, ξάφνιασε, αιφνιδίασε. Είναι αμφίβολο, πάντως, εάν η πολιτική αυτή καταφέρει να επιτύχει τους στόχους της, ήτοι να αυξήσει την ευημερία της χώρας, να προκαλέσει την ανάκαμψη της μεταποίησης και την ενίσχυση της απασχόλησης και κυρίως να μειώσει το σοβαρό έλλειμμα στο εξωτερικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών που βασικά οφείλεται στο δυσθεώρητο δημοσιονομικό έλλειμμα ($2τρις το 2024).

Το Κεφάλαιο 6 θέτει ερωτηματικά σχετικά με την ανθεκτικότητα του διεθνούς δολαριακού συστήματος (Pax Dollar), το θεμέλιο της αμερικανικής ηγεμονίας, της διεθνούς σταθερότητας και του παγκόσμιου εμπορίου. Είναι πλέον βιώσιμες οι ανισορροπίες που έχει προκαλέσει; Συνάμα, εξετάζονται κριτικά θεωρίες περί δασμών διαφόρων Αμερικανών οικονομολόγων καθώς και μελέτες για την μακροοικονομικής επίπτωση της δασμολογικής πολιτικής στην αμερικανική οικονομία και συγκεκριμένα στο ΑΕΠ και τον κρατικό προϋπολογισμό.

Το Κεφάλαιο 7 συνοψίζει ορισμένες επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης για τις δυτικές χώρες, τις αντίρροπες πολιτικές καθώς και τον κρίσιμο ρόλο της οικονομικής απόδοσης της Κίνας. Διότι, πρόκειται για τη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία και την πρώτη εξαγωγική οικονομία στον κόσμο. Επομένως, οι επιδόσεις της οικονομίας της έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία σε συνθήκες μάλιστα που χαρακτηρίζονται από «αβεβαιότητα, ευμεταβλητότητα και αστάθεια, γεωπολιτικές εχθρότητες, κλιματική αλλαγή, λαϊκισμό και επιδεινούμενα δημογραφικά στοιχεία». (σελ. 143).

Ο συγγραφέας θεωρεί την Κίνα ως νέο επιταχυντή της ιστορίας και υποστηρίζει ότι στην Κίνα και την Ευρώπη παρουσιάζεται η ευκαιρία να ανοίξουν πραγματικά τις αγορές τους και να συνεργαστούν. Οι εξαγωγές της ΕΕ προς την Κίνα ανέρχονται στο 8.3% ενώ οι εισαγωγές της στο 21,3%. Ο Πελαγίδης, τελικά, υποστηρίζει ότι «τα κράτη που πιστεύουν σε μια φιλελεύθερη και ανοιχτή διεθνή οικονομία θα πρέπει να συνεχίσουν να συνεργάζονται για την προώθηση του ελεύθερου εμπορίου και της ευημερίας» (σελ.150).

Το βιβλίο κλείνει με ένα Υστερόγραφο με τον δηλωτικό τίτλο Η Δύση εναντίον του εαυτού της. Υπογραμμίζεται ότι το μέσο για να ξανασταθεί γερά στα πόδια της η Ευρώπη είναι η οικονομική ανάπτυξη. «Η δυτική δημοκρατία και οι αξίες της», συμπεραίνει, «δεν δύνανται να επιβιώσουν χωρίς αποδοτική και ανταγωνιστική οικονομία».Το πρόβλημα στις δυτικές δημοκρατίες είναι ο διαβρωτικός των πολιτικών θεσμών ρόλος των επί μέρους πολυάριθμων οργανωμένων συμφερόντων. Ο Πελαγίδης ως προς αυτό υιοθετεί την προβληματική του Mancur Olson* περί των αιτιών της ανόδου και παρακμής των εθνών.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ισχυρά ιδιοτελή και στενά συντεχνιακά συμφέροντα μπορούν να ακυρώσουν αναγκαίες μεταρρυθμίσεις ακόμα δε να οδηγήσουν σε οικονομική κατάρρευση. Χτυπητό παράδειγμα η περίπτωση της χώρας μας, όταν η ήπια μεταρρύθμιση του Ασφαλιστικού-Συνταξιοδοτικού συστήματος που πρότεινε το 2001 ο τότε Υπουργός Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων Τάσος Γιαννίτσης επειδή το σύστημα ούτε δίκαιο ήταν αλλά κυρίως ούτε βιώσιμο, συνάντησε τη λυσσώδη μαζική αντίδραση των συντεχνιών και αποσύρθηκε. Μετ’ ου πολύ τη χρεοκοπία της χώρας, που κατά τα 2/3 οφειλόταν στο σύστημα εκείνο, την πλήρωσε όλος ο ελληνικός λαός.
Αντί Επιλόγου

Δύσκολα θα μπορούσε να διαφωνήσει κανείς με το συμπέρασμα του συγγραφέα ότι η Δύση χρειάζεται να κατανοήσει ότι η δημοκρατία χρειάζεται ατομική υπευθυνότητα, πειθαρχεία και σκληρή δουλειά.

Ωστόσο, έχω τη γνώμη ότι η άνοδος και η παρακμή των εθνών δεν έχει αποκλειστικά οικονομικό υπόβαθρο. Οι οικονομικοί παράγοντες δεν είναι επαρκείς για να ερμηνεύσουν από μόνοι τους ούτε την «ευημερία» ούτε την «παρακμή» της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Υπάρχουν και άλλοι παράγοντες, πολιτικοί και πολιτισμικοί, γεωπολιτικοί που καθορίζουν την ευημερία και πρόοδο των κρατών. Αναφορικά δε με το πολιτικό καθεστώς οι δυτικές δημοκρατίες έχουν βρει τρόπους να προάγουν την ευημερία των πολιτών τους χαλιναγωγώντας αλλά και ικανοποιώντας επί μέρους, ιδιοτελή συμφέροντα κοινωνικών ομάδων με γνώμονα και την πολιτική στήριξη αλλά και την ισορροπία και την κοινωνική συνοχή για την ομαλή κοινωνική συμβίωση και πρόοδο χωρίς ανεξέλεγκτη πολιτική βία και αγριότητες για το μοίρασμα της όποιας οικονομικής πίττας.

Γι’ αυτό καθοριστικό ρόλο ως ανάχωμα απέναντι στη δημαγωγία και στο διαβρωτικό λαϊκισμό κάθε απόχρωσης διαδραματίζουν οι πολιτικοί θεσμοί, η συγκρότηση αξιόπιστου του πολιτικού και κομματικού συστήματος που μπορούν να εμπιστευθούν οι πολίτες, η καλή διακυβέρνηση, ο σεβασμός και η τήρηση των νόμων και η καλλιέργεια δημοκρατικής πολιτικής κουλτούρας.

Σε ένα κόσμο όπου οι ισορροπίες έχουν ανατραπεί, που οι νέες τεχνολογίες διαρκώς τον αλλάζουν, η ΕΕ φαίνεται να αφυπνίζεται, να ανασυγκροτείται, αποφασισμένη να υπερασπίσει τις αξίες πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε, λειτούργησε και λειτουργεί. Προσανατολισμένη στο να σχεδιάζει και να εφαρμόζει πολιτικές που θα της επιτρέψουν να κατακτήσει τη «στρατηγική αυτονομία» της. Να αποκτήσει αξιόλογη αποτρεπτική αμυντική ικανότητα. Να γίνει γεωπολιτικά υπολογίσιμη δύναμη. Να καταστεί οικονομικά ανταγωνιστική και υπολογίσιμη στην παγκόσμια σκηνή. Να διατηρήσει και να βελτιώσει το κοινωνικό κράτος, την ευημερία, τα δικαιώματα και τις ελευθερίες όλων των πολιτών της. Να δρα συλλογικά, με αλληλεγγύη και συνοχή.

Την υποχρεώνουν σε μια τέτοια πορεία η ρωσικής απειλή που αποτελεί πλέον το σοβαρό υπαρξιακό της πρόβλημα, γι’ αυτό και η αποτελεσματική στήριξη της αντίστασης του ηρωικού λαού της Ουκρανίας απέναντι στη ρωσική στρατιωτική εισβολή και κατοχή αποτελεί αναγκαστική συνθήκη επιβίωσης. Την υποχρεώνουν οι πόλεμοι στη Μέση Ανατολή για τους οποίους δεν ρωτήθηκε. Την υποχρεώνουν η εμφανής και απερίφραστη αμερικανική εχθρότητα απέναντί της καθώς και η αβεβαιότητα των αμερικανικών συμμαχικών δεσμεύσεων.

Μπορεί η ΕΕ να αρθεί στο ύψος των περιστάσεων και να αντιμετωπίσει τις πολλαπλές προκλήσεις με επιτυχία. Μπορούμε να αισιοδοξούμε για το μέλλον της δυτικής ευρωπαϊκής δημοκρατίας και της ΕΕ της οποίας η χώρα μας αποτελεί αναπόσπαστο μέλος του ισχυρού πυρήνα της.

Ο Ήλιος της Δύσης δεν έχει δύσει. Έχει όλες τις δυνατότητες να λάμψει ξανά στο παγκόσμιο στερέωμα.

* O καθηγητής του Πρίνστον Mancur Olson (1932-1998) ήταν Αμερικανός οικονομολόγος και πολιτικός επιστήμονας με σημαντικό συγγραφικό έργο. Το βιβλίο του στο οποίο αναφέρεται ο Πελαγίδης είναι το The Riseand Decline of Nations, Yale UP, 1982, του οποίου την ελληνική έκδοση έχει επιμεληθεί επιστημονικά ο ίδιος. Βλ. Η Άνοδος και η Παρακμή των Εθνών, Εκδόσεις Παπαζήσης, Αθήνα, 2007.

INFO

Θεόδωρος Πελαγίδης «Από τον πληθωρισμό στους δασμούς. Η υπονόμευση της φιλελεύθερης διεθνούς οικονομικής τάξης», Εκδόσεις, Παπαζήση, Αθήνα, 2025, σελ. 160

Αυτή την εβδομάδα, η Θεσσαλονίκη υποδέχεται σε δύο σημαντικές εκδηλώσεις τον υποδιοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, Θεόδωρο Πελαγίδη.

Την Πέμπτη 7 Μαΐου, στην αίθουσα εκδηλώσεων του ΕΒΕΘ , συμμετέχει ως εισηγητής σε εκδήλωση του Συλλόγου Αποφοίτων 2ου/10ου Γυμνασίου-Λυκείου Θεσσαλονίκης «Ικτίνος» και του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Θεσσαλονίκης, με θέμα «Εθνικές και τοπικές οικονομικές προκλήσεις σε έναν κόσμο τεκτονικών αλλαγών». 

Την Παρασκευή 8 Μαΐου, ο Θ. Πελαγίδης θα παραστεί στον Εκθεσιακό Χώρο της ΔΕΘ, στη δημόσια συζήτηση που διοργανώνει το Ινστιτούτο Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής και οι Εκδόσεις Παπαζήση με θέμα «Ένας Κόσμος που Αλλάζει: Γεωπολιτικές-Γεωοικονομικές Συγκρούσεις και οι Συνέπειες για την Ελλάδα και την Ευρώπη». Στη συζήτηση θα συμμετέχουν επίσης η Ντόρα Μπακογιάννη και ο Μαργαρίτης Σχοινάς. Συντονίζει η Σοφία Παπαδοπούλου. (ΔΕΘ, Περίπτερο 13, Αίθουσα Δ. Σαββόπουλος, Εγνατά 154, Θεσσαλονίκη).