Γιώργος Πισσάνης: Ο συγγραφέας μιλάει για το πρώτο του πεζογράφημα, σε μια ιστορία η οποία θα μπορούσε να συνεχίζεται διά παντός
Η πρώτη νουβέλα του Γιώργου Πισσάνη, με τίτλο «Οι ανώνυμοι» (εκδ. Ιωλκός), είναι μία σπονδυλωτή ιστορία με τρεις ανώνυμους πρωταγωνιστές. Σκοπός του συγγραφέα είναι αφενός να αφηγηθεί τις ξεχωριστές τους ιστορίες, και αφετέρου να αφήσει τους αναγνώστες να τους αντικαταστήσουν στο μυαλό τους με άλλους χαρακτήρες που γνωρίζουν, ή ακόμα και να ταυτιστούν μαζί τους μέσα από δικές τους εμπειρίες.
Ύστερα από την πρώτη του ποιητική συλλογή, με τίτλο «Ο ελαιοχρωματιστής» (2022), ο Γιώργος Πισσάνης, γεννημένος στον Ασπρόπυργο και έχοντας σπουδάσει Νομικά και Πολιτικές Επιστήμες —ακολουθώντας επίσης μια παράλληλη καριέρα ως δικηγόρος— αφήνει κατά μέρος τον ποιητικό λόγο, για να μιλήσει για τρεις αθηναϊκές ιστορίες, με ρεαλισμό, χωρίς ποτέ όμως να απουσιάζει εντελώς η φαντασία.
Ο συγγραφέας μίλησε στην Athens Voice για τον τρόπο με τον οποίο ξεκίνησε να γράφει το νέο του βιβλίο, τις διαφορετικές φωνές που επέλεξε να παρουσιάσει σε αυτό και την αρχική σύλληψη του έργου.
Οι «ανώνυμοι» είναι το πρώτο σας πεζογράφημα. Το λογοτεχνικό σας ντεμπούτο, ο «Ελαιοχρωματιστής» (2022), που κυκλοφόρησε επίσης από τις εκδόσεις Ιωλκός, ήταν μια ποιητική συλλογή την οποία είχατε ξεκινήσει να γράφετε, λίγο-πολύ, απ’ όταν ήσασταν έφηβος. Είναι η σχέση σας με την πρόζα παρόμοια;
Και όμως η σχέση μου με τον πεζό λόγο είναι παλαιότερη συγκριτικά με την ποίηση. Η πρώτη επαφή ήρθε με τη συμμετοχή μου με ένα διήγημα σε λογοτεχνικό διαγωνισμό που διοργάνωνε το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για μαθητές λυκείου, το οποίο διακρίθηκε και το είδα για πρώτη φορά τυπωμένο σε χαρτί. Στη συνέχεια, όντας φοιτητής, συμμετείχα σε ένα λογοτεχνικό διαγωνισμό για νέους συγγραφείς από σαράντα τρεις χώρες, όπου και πάλι ήμουν ανάμεσα στα δεκαπέντε διηγήματα τα οποία διακρίθηκαν και δημοσιεύθηκαν στην Ισπανία μεταφρασμένα στα ισπανικά και στα αγγλικά. Αρκετό καιρό μετά από όλα αυτά, αντί για πεζό, αποφασίζω να δημοσιεύσω τα ποιήματα. Ίσως θεώρησα ότι ήμουν πιο ώριμος σε αυτό το είδος. Γενικότερα είμαι ένας άνθρωπος που του αρέσει η γραφή, είτε είναι αυτή ποιητική είτε πεζογραφική είτε σε κάποια άλλη μορφή που ακόμη δεν έχω ανακαλύψει.
Πρόκειται για μια σπονδυλωτή νουβέλα, τα κεφάλαια της οποίας μπορούν να διαβαστούν σε διαφορετική σειρά από αυτή με την οποία παρουσιάζονται, χωρίς να χαθεί κάτι από το νόημα του βιβλίου. Γνωρίζατε από την αρχή ότι θα διαθέτει μια εσωτερική δομή, ή ξεκινήσατε να το γράφετε ως μια απλή συλλογή διηγημάτων;
Το γνώριζα. Πρόθεσή μου ήταν εξαρχής να γράψω ιστορίες οι οποίες θα συνδέονται με έναν τρόπο μεταξύ τους, ο οποίος όμως θα ήθελα να είναι πολύ χαλαρός, να μπορεί ο αναγνώστης να τον αναγνωρίσει αλλά, κι αν δεν τον αναγνώριζε, να μην υπάρχει κάποιο πρόβλημα στην πλοκή και στο διάβασμα. Για το λόγο αυτό χρησιμοποίησα ένα ή δύο ευρήματα που υπάρχουν σε όλες τις ιστορίες και τα οποία τις ενώνουν. Βεβαίως η απάντηση, αν θέλετε, δίνεται στην τελευταία ιστορία, όπου μιλάει πια ο συγγραφέας.
Διαβάζοντας τους «Ανώνυμους» μένεις με την εντύπωση ότι η ιστορία —που παρουσιάζεται μέσα από διαφορετικές οπτικές γωνίες— θα μπορούσε να συνεχίζεται. Υπάρχουν σκέψεις για ένα δεύτερο μέρος;
Η ιστορία θα μπορούσε να συνεχίζεται διά παντός. Όμως, δεν είναι κάτι που με αφορά. Για μένα έχει λήξει αυτή η σκέψη και μάλιστα στο ίδιο το βιβλίο ο συγγραφέας αποχαιρετά τους ήρωές του, οπότε το θεωρώ απίθανο να επιστρέψω. Ο τρόπος επικοινωνίας και ζωής του σύγχρονου ανθρώπου ή τα αδιέξοδα των νέων είναι θέματα που με απασχολούν και πιθανώς να με απασχολήσουν και σε επόμενα βιβλία. Αυτό δεν μπορώ να το αποφύγω. Το στοίχημα θα είναι να τα επαναφέρω με έναν νέο, τελείως διαφορετικό τρόπο, και όχι με μια συνέχεια.
Αν και η αφήγηση είναι πάντα σε τρίτο πρόσωπο, υπάρχουν σημεία όπου η ιστορία εξελίσσεται μέσα από την οπτική θηλυκών χαρακτήρων. Πόσο εύκολο ή δύσκολο ήταν να γράψετε από μια τέτοια οπτική;
Ομολογώ πως δεν το βρήκα δύσκολο, ήταν αναγκαίο. Το ζητούμενο δεν ήταν να «μιμηθώ» μια γυναικεία φωνή, αλλά να σταθώ απέναντί της με σεβασμό και προσοχή. Η απόσταση του γ΄ προσώπου με βοήθησε να μην παγιδευτώ σε στερεότυπα και να προσεγγίσω τις ηρωίδες ως ολοκληρωμένα πρόσωπα.
Υπάρχουν, βέβαια, και άλλες στιγμές όπου περιγράφετε πράγματα ή καταστάσεις από τα οποία δεν έχετε προσωπική εμπειρία, όπως, π.χ., τη σχέση μεταξύ δύο αδελφών (ένα αγόρι και ένα κορίτσι), ενώ εσείς μεγαλώσατε ως μοναχοπαίδι. Ποια ήταν η μέθοδος που ακολουθήσατε σε τέτοιες περιπτώσεις;
Η γραφή στηρίζεται πάντα στην παρατήρηση. Μπορεί να μην έχω ζήσει τη σχέση αδελφών προσωπικά, αλλά έχω υπάρξει μάρτυρας τέτοιων σχέσεων, έχω ακούσει ιστορίες. Στη λογοτεχνία δεν μεταφέρεις εμπειρίες αυτούσιες· τις φιλτράρεις, τις μετασχηματίζεις και τις αφήνεις να σε οδηγήσουν.
Η εικόνα του νεκρού σκύλου επιστρέφει σε όλα τα κεφάλαια της νουβέλας και φαίνεται να τα «δένει» μεταξύ τους. Ποιος είναι ο συμβολισμός της εικόνας αυτής και γιατί τον επιλέξατε;
Η εικόνα του νεκρού σκύλου είναι αυτή που μου γέννησε την ιδέα αυτού του βιβλίου. Στην καθημερινή μου διαδρομή προς το γραφείο μου, έβλεπα για μέρες στο ίδιο σημείο παρατημένο ένα νεκρό σκυλί που σταδιακά αποσυνετίθετο. Κανείς δεν το μάζευε, κανείς δεν ασχολούνταν μαζί του. Έτσι αναρωτήθηκα μήπως υπάρχουν και άνθρωποι αδέσποτοι, που κανείς δεν τους παρατηρεί, που κανείς δεν γνωρίζει τις ιστορίες τους. Θέλησα να δώσω φωνή σε ανθρώπους που δεν ακούγονται και να πω τις ιστορίες τους.
Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου, ένας από τους χαρακτήρες αναφέρει ένα στίχο του Leonard Cohen από το τραγούδι «Bird on the Wire», που μιλάει για την αναζήτηση της προσωπικής ελευθερίας. Οι χαρακτήρες του βιβλίου ψάχνουν όλοι, «με τον δικό τους τρόπο», να βρουν αυτή την ελευθερία. Πρόκειται για μια υπαρξιακή αναζήτηση ή για ένα απαραίτητο στάδιο στο δρόμο προς την ωρίμανση, ανεξάρτητα από την ηλικία στην οποία βρίσκεται ο καθένας τους;
Ας ξεκινήσω δηλώνοντας ότι για μένα ο Λέοναρντ Κοέν είναι ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του περασμένου αιώνα. Στο «Bird on the wire» πράγματι λέει μέσα στους στίχους «προσπάθησα με τον τρόπο μου να είμαι ελεύθερος». Αυτό το «με τον τρόπο μου» με συγκλόνισε την πρώτη φορά που το άκουσα και συνεχίζει μέχρι και σήμερα να με συγκλονίζει. Αυτή η διαπίστωση, ότι ο καθένας προσπαθεί να είναι ελεύθερος αλλά με το δικό του τρόπο, δηλαδή αυτό που εγώ θεωρώ δρόμο προς την ελευθερία για κάποιον άλλον είναι ο δρόμος προς τη σκλαβιά. Προσωπικά, θεωρώ ότι ο καθένας μας πρέπει να βρει το δικό του προσωπικό δρόμο ώστε να καταλήξει στη συμβολική αυτή ελευθερία που ο ίδιος επιθυμεί.
Οι χαρακτήρες είναι «ανώνυμοι» σε σύγκριση με ποιους; Τι ακριβώς σημαίνει ο τίτλος της νουβέλας;
Οι χαρακτήρες είναι ανώνυμοι διότι ακριβώς μπορεί στη θέση του κάθε ήρωα να είναι οποιοσδήποτε. Το εύρημα, αν θέλετε, είναι ότι για κάθε πρωταγωνιστή του βιβλίου στην ίδια του την ιστορία δεν αναφέρεται πουθενά το όνομά του, παραμένει ανώνυμος. Κάποιος πιο παρατηρητικός αναγνώστης μπορεί, βέβαια, να διαπιστώσει ότι στην πραγματικότητα κανένας ήρωας δεν είναι αληθινά ανώνυμος.
Εκτός από συγγραφέας, είστε και δικηγόρος. Υπάρχει μια σκηνή στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου —η οποία κατά τη γνώμη μου είναι πολύ δυνατή— όπου παρακολουθούμε ένα δικηγόρο «επί το έργον», να υπερασπίζεται μια γυναίκα της οποίας ο σύζυγος κακοποιούσε σεξουαλικά ανήλικα παιδιά. Έχει επηρεάσει η δεύτερη αυτή ιδιότητά σας το γράψιμο; Σκοπεύετε να γράψετε, κάποια στιγμή, ένα δικαστικό δράμα;
Ίσα-ίσα, είναι ακριβώς αυτό που ήθελα να αποφύγω. Για το λόγο αυτό μάλιστα και η συγκεκριμένη ιστορία είναι το πιο μικρό σε έκταση κεφάλαιο του βιβλίου. Δεν ήθελα να δώσω στον αναγνώστη την εντύπωση ότι γράφω για πράγματα που ξέρω και να τον «τρελάνω» με δικονομικές λεπτομέρειες. Ακριβώς επειδή θα ήταν μια ευκολία για μένα το οτιδήποτε αφορά τα νομικά, δικηγορικά, δικαστικά, δεν θα επέλεγα, πιστεύω, ποτέ να γράψω ένα τέτοιο βιβλίο. Ποτέ όμως δεν πρέπει να λες ποτέ.
Στην αρχή κάθε κεφαλαίου υπάρχει και ένα απόφθεγμα από μια καλτ ταινία του ελληνικού κινηματογράφου. Γιατί επιλέξατε τις συγκεκριμένες ατάκες; Υπάρχει, εκτός από αισθητική, και νοηματική σύνδεση με το κείμενο;
Πράγματι, καθένα από τα τέσσερα κεφάλαια του βιβλίου ξεκινά με την παράθεση μιας ατάκας από ταινία του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, που αγαπώ. Από τη «Γλυκιά Συμμορία» του Νίκου Νικολαΐδη, τα «Φτηνά Τσιγάρα» του Ρένου Χαραλαμπίδη, «Το μετέωρο βήμα του πελαργού» του Θεόδωρου Αγγελόπουλου και, βέβαια, από το εμβληματικό «Ας περιμένουν οι γυναίκες» του Σταύρου Τσιώλη. Οι ατάκες αυτές δεν αποτελούν απλώς αναφορές, οι οποίες σίγουρα θα μπορούσαν και να λείπουν, αλλά ένα ρομαντικό φόρο τιμής σε αυτούς τους δημιουργούς που με σημάδεψαν βαθιά, ένα εκ μέρους μου ευχαριστώ.
Έχετε κάτι αυτή τη στιγμή στα σκαριά; Θα είναι ποιητικό ή πεζό το επόμενο βιβλίο που θα κυκλοφορήσετε;
Αυτή είναι ίσως η πιο δύσκολη ερώτηση. Αλλά θα απαντήσω ειλικρινά ότι ακόμη δεν ξέρω τι είδους θα είναι το επόμενο βιβλίο που θα κυκλοφορήσει. Πάντως εγώ ασχολούμαι με κάτι διαφορετικό αυτή την περίοδο, το οποίο δεν ξέρω πώς θα διαμορφωθεί και αν θα ολοκληρωθεί ποτέ. Πιθανώς να θέλω να είμαι πάντα πρωτοεμφανιζόμενος.
9°
