Τα στιλό είναι ωραία. Και τα πενάκια. Και βέβαια οι πένες — αλλά αυτές είναι κάπως δύσχρηστες και δυο τεχνολογικές γενιές παλιές· άσε που θέλουν συνέχεια καινούργια αμπούλα με μελάνι. Και τα κοινά μολύβια είναι πολύ καλά, αν και τα μολύβια, εφήμερα και αχνά σαν πάχνη στο τζάμι, δεν είναι για να γράφεις, είναι για να σημειώνεις.
Τα στιλό και τα πενάκια είναι ωραία, όμως κανείς δεν τα χρησιμοποιεί πια. Κακώς-κάκιστα. Το να γράφεις με στιλό δεν έχει να κάνει με μια κάποια νοσταλγία για ένα παρελθόν που απομακρύνεται όπως η ακτή από το πλοίο — καμία σχέση. Είναι μια στρατηγική απόφαση με απτά, επαληθεύσιμα αποτελέσματα, η ακρίβεια των οποίων δεν στηρίζεται μόνο στην εμπειρία αλλά και στη νευροεπιστήμη. Επίσης, είναι κάτι που κάνουν καθημερινά μερικοί από τους πιο παραγωγικούς συγγραφείς στον κόσμο.
Η πιο ισχυρή επιστημονική ανακάλυψη είναι ότι η γραφή με το χέρι ενεργοποιεί —όπως μαθαίνουμε— περίπλοκα νευρωνικά δίκτυα, που παραμένουν 100% ανενεργά κατά την πληκτρολόγηση, ενισχύοντας σημαντικά τη μνήμη και τη μάθηση. Βάζοντας να δουλέψουν διαφορετικά γνωστικά μονοπάτια από ό,τι κάνει το πληκτρολόγιο, το γράψιμο με το χέρι επιβάλλει ένα είδος «πνευματικής επιβράδυνσης», σαν να σκεφτόμαστε έντονα μεν και εις βάθος, αλλά σε αργή κίνηση —κάτι που βοηθά στην καλύτερη επεξεργασία των πληροφοριών, στην κριτική σκέψη και στη δημιουργικότητα—, υποχρεώνοντας τρόπον τινά τις σκέψεις μας να πάρουν μορφή μέσα στο μυαλό μας πριν καταγραφούν στο χαρτί. Η ίδια η κίνηση του χεριού λέγεται πως αποτυπώνει τις ιδέες μας «βαθύτερα» στον εγκέφαλο σε σχέση με το απλό πάτημα των πλήκτρων. Το χαρτί ξέρει διαδρομές που βρίσκονται έξω από τις χωρικές δυνατότητες του υπολογιστή.
Η ίδια η κίνηση του χεριού λέγεται πως αποτυπώνει τις ιδέες μας «βαθύτερα» στον εγκέφαλο σε σχέση με το απλό πάτημα των πλήκτρων
Διαβάζουμε ότι η σωματική πράξη της γραφής συνδέεται πιο άμεσα με τη μνήμη, την επεξεργασία και τη συναισθηματική εμπλοκή. Γι’ αυτό και, συχνά, οδηγεί σε πιο καθαρές ιδέες ή σε διατυπώσεις που δεν θα προέκυπταν το ίδιο εύληπτες και λαγαρές αν καθόμασταν μπροστά σε μία οθόνη. Δεν επιτρέπει την αυτόματη, αχαλίνωτη ροή ούτε τη συνεχή διόρθωση, όλα αυτά τα απανωτά Backspace και τα Delete, και παράλληλα μειώνει τον εσωτερικό θόρυβο στο κεφάλι μας και αυξάνει τη συγκέντρωσή μας. Όταν γράφουμε με το χέρι, κάθε λέξη έχει ένα συγκεκριμένο κόστος χρόνου — και αυτό, που ενστικτωδώς συνειδητοποιούμε άπαντες, λειτουργεί σαν φίλτρο.
Παρεμπιπτόντως, όταν γράφουμε με το χέρι η προσοχή μας αποσπάται αφάνταστα λιγότερο. Δεν υπάρχουν ειδοποιήσεις όταν γράφουμε στο χαρτί, δεν υπάρχουν ενοχλητικοί περισπασμοί και ανεπιθύμητα ερεθίσματα, δεν υπάρχουν μέιλ και μηνύματα, δεν υπάρχουν άλλα ανοιχτά tab, δεν υπάρχει η πανταχού παρούσα σύνδεση με το ίντερνετ που τα πάνθ’ ορά, δεν υπάρχει η δυνατότητα άμεσης αναζήτησης, διόρθωσης, γκουγκλαρίσματος ή συζήτησης με την Α.Ι.: χωρίς να το καταλάβουμε, γινόμαστε κοινωνοί μιας μοναδικής αισθητηριακής εμπειρίας που μειώνει το άγχος και μας αποσυνδέει από τους άπειρους ψηφιακούς περισπασμούς. Όλο αυτό, αν το καλοσκεφτούμε, λειτουργεί συχνά σαν μια μορφή διαλογισμού: είμαστε μόνο εμείς εκεί· και το στιλό με το χαρτί. Κι αυτό, σε μια περίοδο του πολιτισμού όπου η εστίαση είναι ένας ανεκτίμητος πόρος, μια σπάνια γαία, είναι ανεκτίμητο.
Όλο αυτό, αν το καλοσκεφτούμε, λειτουργεί συχνά σαν μια μορφή διαλογισμού: είμαστε μόνο εμείς εκεί· και το στιλό με το χαρτί
Και τα λάθη μας, βέβαια. Τα όποια λάθη κάνουμε μένουν στο χαρτί, πράγμα που όχι απλώς δεν είναι αποτρεπτικό, αλλά αντίθετα μας βοηθά να προχωράμε το κείμενο και τη δουλειά μας, αντί να τελειοποιούμε τις προτάσεις μας, και τις παραγράφους μας, και τα κεφάλαιά μας, πριν της ώρας τους: μας γλιτώνει από το άγχος ενός επίπλαστου περφεξιονισμού. Το χαρτί μάς προσφέρει μια αίσθηση προχείρου και ενός μη δεσμευτικού περιβάλλοντος. Μας επιτρέπει να γράψουμε άσχημα, ανοργάνωτα, με μουτζούρες, διαγραφές, βελάκια και διάφορα χρώματα, χωρίς την ψευδαίσθηση ότι παράγουμε ένα τελικό κείμενο. Αλλά μας επιτρέπει να γράψουμε. Να προχωρήσουμε. Να τελειώσουμε τη δουλειά.
Λέγεται ακόμη ότι οι ιδέες μας δεν είναι απλώς κείμενο, αλλά καλά συνδεδεμένες με τη σωματική εμπειρία της δημιουργίας τους. Ενώ η πληκτρολόγηση απαιτεί επιλογή έτοιμων συμβόλων από ένα πληκτρολόγιο, με τη χειρόγραφη διαδικασία διαμορφώνεις ενεργά τα γράμματα εσύ ο ίδιος, ένα-ένα, κάτι που έχει σαν αποτέλεσμα να τα κωδικοποιεί, κατά κάποιον τρόπο, η μνήμη σου: πράγμα που σημαίνει ότι θα θυμάσαι καλύτερα αυτά που έγραψες με το χέρι, ακόμη και χωρίς να τα ξαναδείς, χωρίς να τα έχεις μπροστά σου.
Κάτι που επίσης αναγνωρίζουν πολλοί, είναι και αυτό: το γράψιμο με το χέρι, ειδικά όταν πρόκειται για ημερολογιακού τύπου κείμενα, είναι έως και θεραπευτικό. Το βάρος από το στιλό στο χέρι σου, η αίσθηση του μελανώματος της σελίδας, το γύρισμα του φύλλου — όλα εδώ συσσωρεύονται σε μια εμπειρία που συνδέει το κείμενο με το σώμα σου. Κι αυτό είναι καλό. Είναι αυτό που ξεχωρίζει έναν δίσκο βινυλίου από ένα αρχείο στο Spotify.
Το βάρος από το στιλό στο χέρι σου, η αίσθηση του μελανώματος της σελίδας, το γύρισμα του φύλλου — όλα εδώ συσσωρεύονται σε μια εμπειρία που συνδέει το κείμενο με το σώμα σου. Κι αυτό είναι καλό
To να έχεις σπίτι σου έναν ικανό αριθμό από στιλό και πενάκια, και βέβαια από σημειωματάρια, μπλοκ και ημερολόγια, είναι βασικό για την ποιότητα της ζωής κάποιου. Και βέβαια, όσο πιο πολλά, τόσο πιο καλά. Είναι γνωστό, τέλος, ότι τα στιλό και τα πενάκια, και ιδίως αυτά που προτιμούμε, αυτά που δεν μπορούμε να κάνουμε χωρίς, τείνουν να χάνονται, να κρύβονται σε απίθανα σημεία, να παίζουν μαζί μας κρυφτό. Δεν έχουμε καταλάβει γιατί και πώς συμβαίνει αυτό, παρά τις έρευνες.
Σημείωση για τους συγγραφείς: Προφανώς και δεν χρειάζεται να γράψετε ένα ολόκληρο βιβλίο με το χέρι. Αλλά είναι μάλλον απαραίτητο να γράψετε στο χαρτί το σχεδιάγραμμα και τον σκελετό του. Μπορείτε να κρατήσετε σημειώσεις στο μπλοκ σας. Μπορείτε να κάνετε το ψυχογράφημα και την πορεία ζωής των χαρακτήρων σας σε μικρές ή μεγάλες κόλλες χαρτί. Όσα προγράμματα και να βγουν ακόμη —και κάποια από τα υπάρχοντα βοηθούν πράγματι πολύ—, τα πενάκια σας, το σημειωματάριό σας, τα post-it, ή και ένας πίνακας μαρκαδόρου, δεν μπορούν να αντικατασταθούν ποτέ και με τίποτε αν θέλετε να λογίζεστε επαγγελματίας συγγραφέας.
ΥΓ. Ό,τι ισχύει με το γράψιμο στο χέρι και την πληκτρολόγηση, ισχύει και για την ανάγνωση σε κανονικό βιβλίο και σε e-book. Οι διαφορές στην ποιότητα της κατανόησης ανάλογα με το μέσο ανάγνωσης είναι μεγάλες: το έντυπο υπερτερεί συστηματικά έναντι των ψηφιακών οθονών. Μαθαίνουμε ότι, σύμφωνα με τη μετα-ανάλυση των Cristina Vargas και Ladislao Salmerón στο «Review of Educational Research» (2023), η ανάγνωση σε χαρτί οδηγεί σε έξι έως οκτώ φορές (!) μεγαλύτερη κατανόηση σε σύγκριση με την ψηφιακή ανάγνωση κατά τον ίδιο χρόνο ενασχόλησης. Οι ειδικοί κάνουν λόγο για το φαινόμενο της «ψηφιακής ρηχότητας», καθώς η συνήθειά μας να περιηγούμαστε γρήγορα σε ιστοσελίδες και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μας ωθεί να αντιμετωπίζουμε και τα ψηφιακά βιβλία με μια τάση για επιφανειακή σάρωση (skimming) αντί για βαθιά εστίαση. Το μάτι σαρώνει, δεν βυθίζεται στο κείμενο. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή το τάμπλετ είναι κατώτερο μέσο —αλίμονο—, αλλά επειδή συνδέεται λειτουργικά με άλλες χρήσεις. Συνοπτικά, το χαρτί ευνοεί τη συγκέντρωση, τη μνήμη και τη βαθιά κατανόηση, ενώ το τάμπλετ ευνοεί την ταχύτητα, την ευκολία και την αποσπασματική ανάγνωση. Η διαφορά δεν είναι απόλυτη, αλλά γίνεται αισθητή όσο πιο απαιτητικό είναι το βιβλίο.
Οι ειδικοί κάνουν λόγο για το φαινόμενο της «ψηφιακής ρηχότητας», καθώς η συνήθειά μας να περιηγούμαστε γρήγορα σε ιστοσελίδες και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μας ωθεί να αντιμετωπίζουμε και τα ψηφιακά βιβλία με μια τάση για επιφανειακή σάρωση (skimming) αντί για βαθιά εστίαση
Νευροεπιστημονικά δεδομένα, από την άλλη, δείχνουν ότι το χαρτί προσφέρει σημαντικά «χωρικά και απτικά ερεθίσματα» που βοηθούν τον εγκέφαλο να χαρτογραφήσει το κείμενο. Η Anne Mangen στο βιβλίο της, «The evolution of reading in the age of digitization» (2016) υποστηρίζει ότι η φυσική αίσθηση του βάρους του βιβλίου και η κίνηση του γυρίσματος των σελίδων δημιουργούν νοητικά ορόσημα που ενισχύουν τη μνήμη. Αντιθέτως, η ανάγνωση σε τάμπλετ αυξάνει το γνωστικό φορτίο λόγω της οπτικής ομοιογένειας, της φωτεινότητας της οθόνης και των πιθανών περισπασμών, όπως οι ειδοποιήσεις, γεγονός που δυσκολεύει την ανάκληση λεπτομερειών, ιδιαίτερα σε σύνθετα πληροφοριακά κείμενα.
Αντιθέτως, η ανάγνωση σε τάμπλετ αυξάνει το γνωστικό φορτίο λόγω της οπτικής ομοιογένειας, της φωτεινότητας της οθόνης και των πιθανών περισπασμών, όπως οι ειδοποιήσεις, γεγονός που δυσκολεύει την ανάκληση λεπτομερειών, ιδιαίτερα σε σύνθετα πληροφοριακά κείμενα
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το εύρημα ότι η διαφορά στην κατανόηση είναι εντονότερη στα επιστημονικά και δοκιμιακά κείμενα παρά στα λογοτεχνικά. Όπως σημειώνει η Virginia Clinton στο «Reading from paper compared to screens: A systematic review and meta-analysis» (2019), η γραμμική αφήγηση ενός μυθιστορήματος επηρεάζεται λιγότερο από το μέσο, καθώς η πλοκή βοηθά στη διατήρηση της προσοχής. Ωστόσο, όταν απαιτείται κριτική ανάλυση ή σύνθεση πληροφοριών από πυκνά κείμενα, το χαρτί παραμένει το πιο αποτελεσματικό εργαλείο, καθώς επιτρέπει στον αναγνώστη να διατηρεί τον έλεγχο της ροής χωρίς την πνευματική κόπωση που προκαλεί η ψηφιακή διεπαφή.
Οι μετρήσιμες διαφορές ανάμεσα στο έντυπο και το ψηφιακό βιβλίο δεν αφορούν, λοιπόν, την ευφυΐα ή τη συγκέντρωση του αναγνώστη, αλλά τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλός μας χαρτογραφεί το κείμενο. Το έντυπο βιβλίο προσφέρει ένα σταθερό χωρικό πλαίσιο. Ο αναγνώστης, και ειδικά ένας έμπειρος αναγνώστης, θυμάται ανά πάσα στιγμή πού περίπου βρισκόταν μια πληροφορία: στην αρχή, προς το τέλος, αριστερά ή πάνω δεξιά στη σελίδα, κοντά σε εκείνη ή την άλλη σκηνή. Αυτή η χωρική μνήμη βοηθά στην κατανόηση του κειμένου, στη σύνδεση εννοιών και στην ανάκληση λεπτομερειών. Στο τάμπλετ, από την άλλη, το κείμενο είναι ρευστό· είναι «ολόκληρο»· είναι «ένα». Η σελίδα δεν έχει σταθερό μήκος —το αλλάζουμε κατά το δοκούν—, το σώμα του κειμένου «κυλά», και η αίσθηση προόδου είναι αφηρημένη, πράγμα που δυσκολεύει τη νοητική οργάνωση του κειμένου. Είναι αυτό που είπαμε και πριν: η οπτική ομοιογένεια.
Ο αναγνώστης, και ειδικά ένας έμπειρος αναγνώστης, θυμάται ανά πάσα στιγμή πού περίπου βρισκόταν μια πληροφορία: στην αρχή, προς το τέλος, αριστερά ή πάνω δεξιά στη σελίδα, κοντά σε εκείνη ή την άλλη σκηνή
Παρά ταύτα, τι πιο άνετο και πιο βολικό από μια ψηφιακή μηχανή ανάγνωσης που ζυγίζει λίγα γραμμάρια όλα κι όλα, φορτωμένη με ένα χοντρό μυθιστόρημα!
Η εικόνα είναι φτιαγμένη με το πρόγραμμα Sora.
* * *
Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.
9°
