Μαρίζα Ντεκάστρο: Τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από εικόνες το 1821

«Πολλά από τα περιεχόμενά της Επανάστασης του 1821, όπως η γενναιότητα, ο ηρωισμός, η αυτοθυσία δεν μας βασανίζουν σήμερα που ζούμε σε μια δημοκρατική κοινωνία. Ωστόσο, οι αξίες και οι ιδέες για την ελευθερία, την ισότητα, τη δικαιοσύνη, αν και εν πολλοίς είναι δεδομένες, χρειάζεται συνεχώς να τις έχουμε κατά νου και να τις προστατεύουμε» μας απαντάει η Μαρίζα Ντεκάστρο για το πόσο επίκαιρο είναι σήμερα το μήνυμα της Επανάστασης του 1821. Οι φετινοί εορτασμοί για τα 200 χρόνια από την ελληνική Επανάσταση θα είναι πολύ διαφορετικοί. Ο κορωνοϊός συνεχίζει να ταλαιπωρεί τον πλανήτη αλλά να μην ξεχνάμε και αυτούς που θυσιάστηκαν για την ελευθερία και ανεξαρτησία της Ελλάδας. Μπορούμε να τους τιμήσουμε και χωρίς φανταχτερές εορτές και εκδηλώσεις.

Η γνωστή συγγραφέας παιδικών βιβλίων και παιδαγωγός, Μαρίζα Ντεκάστρο, θέλησε να φέρει τα παιδιά πιο κοντά στην ιστορία της ελληνικής επανάστασης του 1821. Σαν άλλα υπερηρωϊκά κόμικς της εποχής μας, η εικόνα είναι αυτή που μπορεί να κεντρίσει το ενδιαφέρον των παιδιών και να γίνει η καλύτερη αφορμή για δημιουργικό και γόνιμο διάλογο. Ίσως και ένας νέος δημιουργικός τρόπος για να διδαχτούμε την Ιστορία αλλιώς.

Στο βιβλίο της «24 Eικόνες για την Επανάσταση του 1821. Μακρυγιάννης & Ζωγράφος, ένας αγωνιστής και ένας καλλιτέχνης» (εκδ. Καπόν) παρουσιάζονται οι είκοσι τέσσερις πίνακες που δημιουργήθηκαν με την καθοδήγηση του στρατηγού Μακρυγιάννη από τον λαϊκό ζωγράφο Δημήτριο Ζωγράφο και αφηγούνται γεγονότα της Επανάστασης, από την έναρξή της μέχρι την ανεξαρτησία της Ελλάδας το 1830. Παρακολουθώντας τον κάθε διάλογο, ο αναγνώστης περιηγείται με μοναδικό τρόπο στον Αγώνα του 1821, ανακαλύπτοντας αθέατες πτυχές της Επανάστασης και της εποχής της.

H Μαρίζα Ντεκάστρο μιλά για το βιβλίο «21 Εικόνες για την Επανάσταση του 1821» και για τα παιδικά και εφηβικά βιβλία

Με ποια αφορμή γεννήθηκε το βιβλίο «21 Εικόνες για την Επανάσταση του 1821»;
Όπως τα περισσότερα ωραία πράγματα ξεκίνησε από μια κουβέντα στην οδό Μακρυγιάννη. Μια ανοιξιάτικη μέρα, συζητούσαμε με την Ραχήλ Καπόν στο γραφείο της μπροστά στη βιβλιοθήκη με τις εκδόσεις του οίκου, και φτάσαμε να ξεφυλλίζουμε το βιβλίο «Ιωάννης Μακρυγιάννης - Ζωντανή έκφραση» (2018), μια συνεργασία των εκδόσεών τους με τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη. Στο μυαλό της Ραχήλ Καπόν υπήρχε από τότε η σκέψη να γίνει κάτι για παιδιά και νεότερους αναγνώστες. Κουβέντα στην κουβέντα, σελίδα τη σελίδα παρατηρούσαμε και σχολιάζαμε τις εξαιρετικά πλούσιες σε πληροφορίες εικόνες του Ζωγράφου, και ήδη από εκείνη την πρώτη κουβέντα βγήκαν τα θέματα που θα ήταν ενδιαφέρον να ειπωθούν στα παιδιά, χωρίς ακαδημαϊσμό και διδακτισμό. Το αποφασίσαμε, λοιπόν. Αυτή ήταν η αφορμή, όμως η συνέχεια ήταν πιο περίπλοκη. Χρειάστηκαν ώρες διαβάσματος, συνεργασίας με τη Φωτεινή Ασημακοπούλου, καθηγήτριας Νεότερης Ιστορίας στο Καποδιστριακό, συνεργασία και δοκιμές του ατελιέ για την αισθητική του βιβλίου που έπρεπε να υποστηρίζει την παιδαγωγική των περιεχομένων.

Πώς θα θέλετε να λειτουργήσει αυτό το βιβλίο στον αναγνώστη, μεγαλύτερο και μικρότερο σε ηλικία;
Θα ήθελα να δείξω πώς να διαβάζουμε εικόνες και ειδικά αυτές που από πρώτη ματιά μοιάζουν πολύ μεταξύ τους. Οι εικόνες του Ζωγράφου παρουσιάζουν μάχες και πάλι μάχες. Θα μπορούσαμε να τις δούμε σαν ένα κόμικ πολεμικών γεγονότων στην ακολουθία των χρόνων της Επανάστασης. Κρύβουν όμως πολλά και διάφορα οι εικόνες, εκείνα τα «γύρω» από τις πολεμικές σκηνές, δηλαδή θέματα και λεπτομέρειες που έχουν σχέση με την εποχή, τις συνήθειες, τις αξίες, την πολιτική, την τεχνολογία, ακόμα και με το φυσικό περιβάλλον. Δεν στάθηκα λοιπόν στις περιγραφές των μαχών, που ούτως ή άλλως τις μαθαίνουμε στο σχολείο, αλλά βρήκα την ευκαιρία να τις χρησιμοποιήσω ως ιστορική πηγή  και να τις συνδέσω με άλλες ιστορικές πηγές στις οποίες τα παιδιά δεν έχουν πρόσβαση. Για παράδειγμα τις οθωμανικές πηγές που δείχνουν πώς αντιλαμβάνονταν οι «εχθροί» την κατάσταση, ή τη γλώσσα που μιλούσε ο Μακρυγιάννης και πολλές ακόμα. Επιλέξαμε τον διάλογο που, αν και φανταστικός, είναι πιο ζωντανός. Στο βιβλίο συνομιλώ με φανταστικά παιδιά. Ήταν η εμπειρία τόσων χρόνων στην εκπαίδευση και η συνδιαλλαγή με παιδιά διαφορετικών ηλικιών η οποία μου έδωσε τα κλειδιά για να ξεκλειδώσω τα ενδιαφέροντά τους. Πρώτα έγραψα ως παιδαγωγός και έπειτα ως συγγραφέας στήνοντας το σκηνικό μέσα στο οποίο κινήθηκαν οι γνώσεις.

Ένα βιβλίο σαν το δικό σας, ανάμεσα σε άλλα, θα μπορούσε να ενταχθεί στη σχολική ύλη;
Το μεγάλο ζήτημα είναι ότι στο ελληνικό σχολείο χρησιμοποιείται για κάθε μάθημα ένα και μοναδικό εγχειρίδιο. Ενώ λοιπόν υπάρχουν παιδικά βιβλία λογοτεχνίας και γνώσεων που μπορούν να υποστηρίξουν τη σχολική ύλη της Ιστορίας, και που είναι γνωστό από χρόνια ότι χρησιμοποιούνται από ανήσυχους εκπαιδευτικούς με δική τους πρωτοβουλία, το κράτος έχει εμπιστοσύνη μόνο στον εαυτό του και ορίζει αυστηρά περιεχόμενα και προσεγγίσεις. Έτσι, κάθε δέκα, δεκαπέντε χρόνια επικαιροποιείται το ένα εγκεκριμένο εγχειρίδιο για το μάθημα της Ιστορίας, κάθε τάξης και των δύο βαθμίδων της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, ώστε να γίνει πιο πρόσφορο παιδαγωγικά, καλαίσθητο, σύγχρονο και πιο προσιτό στους μαθητές, κλπ. Δεν έχουμε φτάσει ακόμα στο σημείο όπου ο εκπαιδευτικός θα αποφασίζει και θα επιλέγει από ποια βιβλία θα διδάξει, όπως συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τα μη κρατικά βιβλία δεν έχουν μέλλον στη δημόσια εκπαίδευση.

Τι συναισθήματα σας βγάζουν οι πίνακες του Δημητρίου Ζωγράφου υπό την καθοδήγηση του στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη;
Σε πρώτη ματιά οι εικόνες ζαλίζουν λόγω των πολλών στοιχείων που περιλαμβάνουν – στρατιώτες, σπιτάκια, κάστρα, καράβια, ολόκληρους στρατούς. Μοιραία, στην αρχή, το μάτι σταματάει και απομονώνει κάτι οικείο. Έπειτα, κοιτάζοντας πιο προσεκτικά καθεμιά τους, μπορείς να ανακαλύψεις πολλές εύγλωττες λεπτομέρειες. Και αυτές οι λεπτομέρειες είναι που μού δημιούργησαν τεράστια περιέργεια για να τις ψάξω περισσότερο. Όσο για το συναίσθημα… σαν να ένιωσα την αγωνία του ηλικιωμένου Μακρυγιάννη να τα μιλήσει όλα, να μην ξεχάσει κανέναν από τους συναγωνιστές του ώστε να διαφυλαχτεί η μνήμη του αγώνα.

Σας γνωρίζουμε σαν συγγραφέα παιδικών βιβλίων και κριτικό παιδικής λογοτεχνίας. Πώς βλέπετε την εκδοτική κίνηση των τελευταίων ετών στα παιδικά και εφηβικά βιβλία;
Το παιδικό/νεανικό βιβλίο καλά κρατεί. Εκδίδονται κυριολεκτικά εκατοντάδες βιβλία, Ελλήνων συγγραφέων και μεταφρασμένα. Γενικά, η ελληνική παραγωγή συμβαδίζει με τις διεθνείς τάσεις τόσο στη θεματολογία όσο και στην τυποτεχνία και την αισθητική. Εκδίδονται λοιπόν όλων των ειδών τα βιβλία και για κάθε ηλικία, εξαιρετικά εικονογραφημένα για μικρά παιδιά, cross over λογοτεχνικά για νέους, βιβλία γνώσεων και με μεγάλο εύρος θεματολογίας. Ανάμεσά τους εμφανίζονται πολλά μέτρια και καθόλου πρωτότυπα και γεμάτα διδακτισμό τόσο που αναρωτιέται κανείς γιατί βγαίνουν. 

Μπορεί να απορροφήσει η ελληνική αγορά τόσους νέους τίτλους;
Δύσκολα. Ιδιαίτερα σήμερα σε συνθήκες lockdown που οι αναγνώστες δεν έχουν τη δυνατότητα να πιάσουν τα βιβλία στα χέρια τους και να τα  ξεφυλλίσουν, τα βιβλία δεν προλαβαίνουν να γίνουν γνωστά και εξαφανίζονται παρά τις διαδικτυακές παρουσιάσεις, τις αναφορές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τις καταχωρήσεις, κλπ. Αρκετοί εκδότες δηλώνουν ότι φρέναραν την παραγωγή. Από την άλλη όμως, ξεπηδούν νέοι εκδοτικοί οίκοι με θαυμάσιες εκδόσεις, γεγονός που δείχνει ότι υπάρχει όραμα ακόμα κι όταν το οικονομικό περιβάλλον είναι αρνητικό.

Τι άλλο να περιμένουμε από εσάς για το υπόλοιπο του 2021;
Ένα βιβλίο για μικρά παιδιά με θέμα το χρήμα και την οικονομία από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, στην ίδια σειρά με το «Πού κρύβονται τα δικαιώματα;» και «Τι είναι Δημοκρατία». Από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο ένα για μεγαλύτερα παιδιά με θέμα τη διάσωση μιας εβραϊκής οικογένειας από το ΕΑΜ και από ένα ολόκληρο χωριό της ορεινής Κορινθίας στη γερμανική κατοχή. Πολλές φορές μας ρωτούν τους συγγραφείς: Μα πόσα βιβλία γράφεις τον χρόνο; Εκείνο που δεν ξέρουν είναι ότι περνούν μήνες ίσως και χρόνια για να εκδοθούν τα βιβλία και απλά τυχαίνει να κυκλοφορούν την ίδια χρονιά. Τα βιβλία δεν γράφονται ούτε εύκολα ούτε γρήγορα.