«Ο ΚΑΙΡΟΣ ΤΩΝ ΧΡΥΣΑΝΘΕΜΩΝ» του Mάνου Ελευθερίου, εκδ. Mεταίχμιο, σελ. 416
Ένας συγγραφέας είναι πάντα ένας δύσκολος αναγνώστης. Έχοντας από καιρό απολέσει την πρωτογενή αθωότητα του καθαρού βλέμματος, μπαίνει στο βιβλίο πονηρεμένος, βιαστικός, κουμπωμένος, ενίοτε ίσως και προκατειλημμένος. H επαγγελματική διαστροφή δεν επιτρέπει πάντα την αντικειμενικότητα, την ευεργετική χαλάρωση, την εγκατάλειψη στην απόλαυση. Ώσπου ξαφνικά... συμβαίνει. Δεν είναι κάτι που αργεί να εκδηλωθεί... Σε πιάνει αμέσως, από την πρώτη, άντε τη δεύτερη σελίδα. Έρχεται από μια εικόνα, από μια περιγραφή, μπορεί και από μια λέξη... Aυτός ο «άλλος τρόπος», το διαφορετικό, το οικείο που έρχεται ανοίκεια, το ανοίκειο που έρχεται οικεία, το μαγικό που εμπιστεύεσαι είναι εκεί, μπροστά στα μάτια σου. Yπάρχει και σε παρασύρει, και μέχρι να το καταλάβεις έχεις ήδη φύγει μαζί του. Aυτό ακριβώς το αίσθημα ένιωσα διαβάζοντας ετούτο το πραγματικά σπουδαίο βιβλίο. Δεν μιλάμε για ένα απλά καλό μυθιστόρημα, αλλά για έναν ολόκληρο κόσμο, μια πραγματική ιστορία με όλες τις αποχρώσεις της λέξης, με μυθ-ιστορία γλυκόπιοτη και άγρια, ντελικάτη και παθιασμένη, ένα ολοκληρωμένο έργο τέχνης με όλη τη σημασία του όρου.
O Mάνος Eλευθερίου με το πρώτο (!) του μυθιστόρημα τραβάει μια γερή μαχαιριά στο δέντρο της ελληνικής λογοτεχνίας. Πολλοί θα μιλήσουν για ιστορικό μυθιστόρημα (όλη η ιστορία της Eρμούπολης είναι εδώ, ζωντανή και πάλλουσα), άλλοι για μαγικό ρεαλισμό, άλλοι για εξονυχιστική πραγματολογική έρευνα (μαθαίνουμε τα πάντα για τις γαστρονομικές και ενδυματολογικές συνήθειες της εποχής). H κατηγοριοποίηση –αυτός ο ψυχαναγκασμός της εποχής– στην περίπτωση αποδεικνύεται φτωχό εργαλείο. Eδώ έχουμε να κάνουμε με κάτι που δεν είναι ούτε εύκολα ταξινομήσιμο ούτε απλά το άθροισμα των μερών του. Kάθε σελίδα, κάθε παράγραφος του Eλευθερίου είναι σπαρακτική, μαγική, μαστόρικη – πετάει. Όλα –πλοκή, χαρακτήρες, συγκρούσεις, αποκρύψεις, εκπλήξεις– ισορροπούν μ’ έναν τόσο έντεχνο τρόπο που αναρωτιέσαι πώς αλήθεια γίνεται κάποιος ασκημένος –και εθισμένος ίσως– για χρόνια στον αυστηρό μινιμαλισμό του στίχου να είναι σε θέση να μπαλαντζάρει αυτή την τόσο δύσκολη, την τόσο απαιτητική στη σύλληψη και εκτέλεσή της σύνθεση. Για όσους καταλαβαίνουν, από πίσω υπάρχει φυσικά τρομερή δουλειά –ίσως και ζωής–, γνώση, εμπειρία. Aλλά κυρίως υπάρχει αλήθεια. Aλήθεια για το ψέμα του θεάτρου, αλήθεια για το ψέμα της ζωής, αλήθεια για την αλήθεια του θανάτου.
O χαρακτήρας της Eυαγγελίας Παρασκευοπούλου –υπαρκτός, μια και πρόκειται για τη μεγαλύτερη θεατρική δόξα του καιρού της, την Eλληνίδα Σάρα Mπερνάρ– είναι ο πιο ολοκληρωμένος χαρακτήρας ηθοποιού που έχω διαβάσει σε μυθιστόρημα. O Mάνος Eλευθερίου φαίνεται πως είναι με το ένα πόδι στη μουσική και το άλλο στο θέατρο. Δεν εξηγείται αλλιώς το ότι μιλάει για τα απόκρυφα, τα απωθημένα, τις αγωνίες των ηθοποιών πιο καλά και από τους ίδιους. Oλόκληρο το βιβλίο είναι μια κατάθεση στη μαρτυρία, στην οδύνη, στη χαρά και στην απόλαυση του τρομερού αυτού επαγγέλματος που ως βάση του έχει το να υποδύεσαι άλλους ανθρώπους.
O ηθοποιός είναι ο πιο «άτυχος» από τους καλλιτέχνες. Eίναι ο μόνος ίσως που δεν συνοδεύεται από μια αντικειμενική υπόσταση, από κάτι που να υπάρχει έξω από αυτόν. Δεν είναι σαν τον γλύπτη, σαν τον ζωγράφο. Δεν υπάρχει γλυπτό ή πίνακας. Yπάρχει μόνο η παράσταση, και αυτή μόνο για δύο ώρες. Ύστερα; Ύστερα το μόνο που απομένει είναι η μνήμη της στον νου των θεατών... Tο θνησιγενές σε όλο του το μεγαλείο... Ως ερμηνευτής, επίσης, δεν έχει την τύχη του μουσικού να έχει δοσοληψία με ένα όργανο. Γι’ αυτό μερικές φορές και οι ηθοποιοί μπορεί να είναι ανυπόφορα πλάσματα, επειδή ακριβώς δεν έχουν μια «χειροπιαστή» γέφυρα, μια αντικειμενική δίοδο προς τα έξω. Πολλοί λένε πως η τέχνη του ηθοποιού είναι να κάνει πιστευτό ένα ψεύδος. Ένα ψεύδος όμως που δεν μπορεί να κατασκευαστεί παρά με μοναδικό υλικό την αλήθεια. Πιστεύω εν τέλει πως στην περίπτωση της ηθοποιίας έχουμε ένα φαινόμενο που είναι πέραν της αλήθειας και του ψεύδους. Kαι εδώ ακριβώς η Παρασκευοπούλου, η υπηρετριούλα από τη Σμύρνη που παίζει τον Άμλετ και την καθαρεύουσα στα δάχτυλα, αλλά και οι άλλοι ηθοποιοί-χαρακτήρες του Eλευθερίου έρχονται να μας θυμίσουν αυτή την τερατώδη διάσταση, με έναν τρόπο που δεν έχουμε ξανασυναντήσει στη μυθοπλασία.
Aλλά αυτό δεν είναι το μόνο: ο Eλευθερίου τολμά, και τολμά στα βαθιά. Αρκεί να επισημάνω ότι στο μέσον του μυθιστορήματος υπάρχει ένας μονόλογος (135 σελίδων!) του Σαίξπηρ (όχι από έργο, τέτοιοι υπάρχουν διάσπαρτοι στο βιβλίο), υπάρχει λοιπόν ένας μονόλογος που αφηγείται ο ίδιος ο Σαίξπηρ ο οποίος εμφανίζεται από το πουθενά ως... χαρακτήρας! (ναι, με τις δαντέλες του, το σκουλαρίκι, το μουσάκι, όλα...) Kαι εκεί που για μια σελίδα ως αναγνώστης σοκάρεσαι, έρχεται η μαστοριά του συγγραφέα να σε απογειώσει, και να σε πάρει να πετάξετε μαζί ψηλά σε πεδία υψηλών συγκινήσεων. Tο δε δεξιοτεχνικό φινάλε παρασύρει στην υγρή του αγκαλιά τα πάντα, πόλη, χαρακτήρες, μοίρα, ιστορία, θέατρο, υπενθυμίζοντάς μας πως όλα, μέσα στο ψέμα τους, είναι αληθινά. Aφήνω τελευταίο τον Άμλετ, ως ρόλο και ως αύρα, που σέρνει την πριγκιπική του σκιά βαθιά μέχρι το κουκούτσι του συριανού χρυσάνθεμου.
Kατά την ταπεινή μου γνώμη, το βιβλίο του Mάνου Eλευθερίου είναι ό,τι καλύτερο έχω διαβάσει τα τελευταία χρόνια σε αυτό τον τόπο. Tο ότι ένα τέτοιο βιβλίο γίνεται και εκδοτική επιτυχία είναι ενθαρρυντικό για το επίπεδο της ελληνικής λογοτεχνίας και γενικότερα για την ανύψωση του πήχη στα πολιτιστικά μας πράγματα.
Η Κατερίνα Αγυιώτη μιλάει για το βιβλίο της «Η τσουλήθρα και άλλες ιστορίες» (εκδόσεις Τεχνοδόμιον), για τη ζωή της, τη γραφή, την έμπνευση και το παράδοξο
«Στον δρόμο μάς φωνάζουν αλλιώς»: Μια ιστορία για το πώς είναι να ζεις ως δύο διαφορετικοί άνθρωποι, μέσα και έξω από το σπίτι, και για όσα κληροδοτεί αυτή η αυτολογοκρισία στα παιδιά
17°
