Λένα Παπαληγούρα: «Οι γυναίκες εξακολουθούν να κρίνονται για τις προσωπικές τους επιλογές»

Πόσο ελεύθερη μπορεί να είναι μια γυναίκα όταν οι επιλογές της κρίνονται διαρκώς από τους άλλους; Η Λένα Παπαληγούρα αναμετριέται με έναν από τους πιο εμβληματικούς γυναικείους χαρακτήρες της παγκόσμιας λογοτεχνίας, την Άννα Καρένινα του Λέοντα Τολστόι, στη θεατρική μεταφορά του Πέτρου Ζούλια. Η παράσταση θα κάνει πρεμιέρα στις 6 Νοεμβρίου στο «Θέατρον»- Κέντρο Πολιτισμού Ελληνικός Κόσμος. Με αφορμή τον απαιτητικό αυτό ρόλο, η ηθοποιός μιλά στην ATHENS VOICE για τον έρωτα, τη μητρότητα, τις κοινωνικές συμβάσεις και το τίμημα της προσωπικής ελευθερίας. Μια συζήτηση για τις γυναίκες που τολμούν να διεκδικήσουν τη ζωή που επιθυμούν, αλλά και για όσα, σχεδόν δύο αιώνες μετά, εξακολουθούν να μας απασχολούν.

Η Λένα Παπαληγούρα μιλά για την Άννα Καρένινα, τον έρωτα και την ελευθερία

Η Άννα Καρένινα είναι μια γυναίκα που βρίσκεται διαρκώς ανάμεσα σε αντικρουόμενες επιθυμίες: τον έρωτα, τη μητρότητα, την κοινωνική αποδοχή, την ανάγκη της για ελευθερία. Ποια από όλες αυτές τις πλευρές της αισθάνεσαι ότι βρίσκεται πιο κοντά σου ως ηθοποιό και ως γυναίκα; Πιστεύεις ότι η Άννα αγαπά περισσότερο τον Βρόνσκι ή την ιδέα μιας διαφορετικής ζωής και ελευθερίας από τα κοινωνικά στερεότυπα;

Αυτό που με συγκινεί περισσότερο στην Άννα είναι η βαθιά της ανάγκη να ζήσει αληθινά, χωρίς να προδώσει τον εαυτό της. Ως γυναίκα και ως ηθοποιό με ενδιαφέρει πολύ αυτή η εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που επιθυμούμε και σε αυτό που οι άλλοι περιμένουν από εμάς. Η Άννα αγαπά τον Βρόνσκι, αλλά πιστεύω ότι αγαπά και αυτό που αντιπροσωπεύει για εκείνη: την πιθανότητα μιας διαφορετικής ζωής, στην οποία θα μπορούσε να υπάρξει ως γυναίκα και όχι μόνο ως σύζυγος και μητέρα. Το τραγικό είναι ότι αναζητά την ελευθερία μέσα από έναν έρωτα, χωρίς να μπορεί να προβλέψει πόσο επώδυνο θα αποδειχθεί το τίμημά της.

Πόσο δύσκολο είναι να υποδύεσαι έναν χαρακτήρα που έχει ταυτόχρονα τόση δύναμη και τόση ευαλωτότητα; Η Άννα είναι τελικά μια δυνατή γυναίκα που συνθλίβεται από τις συνθήκες ή ένας άνθρωπος που δεν καταφέρνει να διαχειριστεί τις επιλογές του;

Είναι πολύ απαιτητικό να υποδύεσαι έναν χαρακτήρα που κινείται διαρκώς ανάμεσα στα δύο άκρα. Η Άννα έχει τεράστια δύναμη, γιατί τολμά να αμφισβητήσει μια ολόκληρη κοινωνία, αλλά ταυτόχρονα είναι εξαιρετικά ευάλωτη, γιατί έχει ανάγκη να αγαπηθεί, να γίνει αποδεκτή και να νιώσει ότι ανήκει κάπου. Δεν θα έλεγα ότι είναι ένας άνθρωπος που απλώς δεν μπορεί να διαχειριστεί τις επιλογές του. Είναι μια γυναίκα που προσπαθεί να ζήσει με τις συνέπειες των αποφάσεών της μέσα σε ένα περιβάλλον που δεν της επιτρέπει να κάνει λάθη. Και αυτό είναι ίσως το πιο σκληρό στοιχείο της ιστορίας της: οι επιλογές της κρίνονται με αυστηρότητα, ενώ οι επιλογές των ανδρών γύρω της αντιμετωπίζονται πολύ πιο επιεικώς.

Στο μυθιστόρημα του Τολστόι δεν υπάρχει αναφορά καθόλου στους γονείς της Άννας Καρένινα. Πιστεύεις ότι θα υπήρχαν άλλες ισορροπίες αν ήταν παρόντες και κατέφευγε σε αυτούς; Ή θα φέρονταν το ίδιο αυστηρά και απαξιωτικά όπως ο Καρένιν;

Η απουσία των γονιών της από το μυθιστόρημα είναι πολύ ενδιαφέρουσα, γιατί μας αφήνει να αναρωτηθούμε αν η Άννα είχε ποτέ έναν πραγματικά ασφαλή χώρο για να επιστρέψει. Αν υπήρχαν στη ζωή της άνθρωποι, που θα μπορούσαν να την ακούσουν χωρίς να την κρίνουν, ίσως να είχε διαφορετικά στηρίγματα στις πιο δύσκολες στιγμές της. Δεν ξέρουμε, βέβαια, αν οι γονείς της θα ήταν πιο επιεικείς από τον Καρένιν. Ζώντας στην ίδια εποχή, θα μπορούσαν να είναι εξίσου εγκλωβισμένοι στις κοινωνικές αντιλήψεις. Αυτό που έχει σημασία για μένα είναι η ανάγκη κάθε ανθρώπου να έχει κάπου να στραφεί όταν όλα γύρω του καταρρέουν. Η αποδοχή δεν σημαίνει ότι συμφωνείς με όλες τις επιλογές του άλλου, αλλά ότι δεν του στερείς την αγάπη σου όταν δυσκολεύεται.

Η θέση της γυναίκας τον 19ο αιώνα ήταν σαφώς διαφορετική από τη σημερινή. Πόσο όμως έχουμε πραγματικά προχωρήσει; Υπάρχουν ακόμη κοινωνικές συμβάσεις που επιβάλλουν στις γυναίκες να απολογούνται για τις επιλογές, τις επιθυμίες και τη σεξουαλικότητά τους; Αν η Άννα Καρένινα ζούσε σήμερα, θα μπορούσε άραγε να είναι ελεύθερη; Ή θα αντιμετώπιζε απλώς διαφορετικού τύπου κοινωνικές πιέσεις και αποκλεισμούς;

Έχουν γίνει τεράστια βήματα σε σχέση με τον 19ο αιώνα, αλλά δεν πιστεύω ότι έχουμε απαλλαγεί από τις κοινωνικές συμβάσεις. Οι γυναίκες εξακολουθούν πολλές φορές να κρίνονται για τις προσωπικές τους επιλογές, για τη σεξουαλικότητά τους, για το πώς συνδυάζουν τη μητρότητα με την εργασία τους, ακόμη και για το πώς επιλέγουν να ζήσουν τις σχέσεις τους. Αν η Άννα ζούσε σήμερα, πιθανότατα θα είχε περισσότερες δυνατότητες να διεκδικήσει την ανεξαρτησία της, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα ήταν απαλλαγμένη από την κοινωνική πίεση. Ίσως, να αντιμετώπιζε άλλου είδους αποκλεισμούς, κριτική ή δημόσια διαπόμπευση. Η πραγματική ελευθερία δεν είναι μόνο να μπορείς να επιλέγεις, αλλά και να μη χρειάζεται να απολογείσαι διαρκώς επειδή επέλεξες διαφορετικά.

Η Άννα Καρένινα πέρα από τα στερεότυπα

Πώς προσεγγίζει τον Τολστόι ο Πέτρος Ζούλιας; Τι είναι αυτό που θέλει να αναδείξει περισσότερο στη συγκεκριμένη θεατρική μεταφορά; Είναι η πρώτη φορά που συνεργάζεσαι με τον Πέτρο Ζούλια; Πώς ήταν η συνεργασία σας και τι ήταν αυτό που σου ζήτησε από την πρώτη στιγμή ως προς την προσέγγιση της Άννας;

Ο Πέτρος Ζούλιας προσεγγίζει τον Τολστόι με ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στην ανθρώπινη ψυχολογία και στις αντιφάσεις των χαρακτήρων του. Αυτό που με ενδιαφέρει στη συγκεκριμένη θεατρική μεταφορά είναι ότι η ιστορία δεν περιορίζεται σε ένα ερωτικό δράμα. Είναι μια βαθιά ανθρώπινη ιστορία για την επιθυμία, την ενοχή, την κοινωνική υποκρισία και την ανάγκη να αισθανόμαστε ότι η ζωή μας ανήκει. Μέσα από τη θεατρική συνθήκη, όλα αυτά αποκτούν μια αμεσότητα. Ο θεατής δεν παρακολουθεί απλώς την πτώση μιας γυναίκας, αλλά έρχεται αντιμέτωπος με τα δικά του ερωτήματα για την αγάπη, την ηθική και την ελευθερία.

Η συνεργασία με έναν σκηνοθέτη είναι πάντα μια διαδικασία ανακάλυψης, ιδιαίτερα όταν καλείσαι να ενσαρκώσεις έναν τόσο σύνθετο λογοτεχνικό χαρακτήρα. Αυτό που θεωρώ σημαντικό είναι να υπάρχει εμπιστοσύνη, ώστε να μπορείς να δοκιμάσεις, να αμφισβητήσεις και να αναζητήσεις διαφορετικές πλευρές του ρόλου. Για την Άννα, το βασικό ζητούμενο είναι να μην την αντιμετωπίσουμε ως μια μοιραία γυναίκα ή ως ένα θύμα των περιστάσεων, αλλά ως έναν ολοκληρωμένο άνθρωπο με επιθυμίες, αντιφάσεις, αδυναμίες και ανάγκη για ζωή. Είναι η δεύτερη φορά που συνεργαζόμαστε με τον Πέτρο , τον εκτιμώ και τον Αγαπώ πολύ και τον ευχαριστώ για το δώρο που μου έκανε με αυτόν τον τρομερό ρόλο.

Ο έρωτας, μπορεί να είναι αληθινός, αλλά δεν αρκεί για να αντέξει το βάρος της πραγματικότητας

Γιάννης Τσορτέκης ως Καρένιν και Γιώργος Ξουλός ως Βρόνσκι: δύο άντρες που αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικούς κόσμους στη ζωή της Άννας. Πώς θα τους περιέγραφες; Τι παίρνει η Άννα από τον καθένα και τι είναι αυτό που τελικά δεν μπορεί να της προσφέρει κανείς από τους δύο; Ο Καρένιν είναι τελικά ο «κακός» της ιστορίας ή ένα ακόμη θύμα των κοινωνικών και προσωπικών συμβάσεων της εποχής; Και αντίστοιχα, πόσο ιδανικός είναι πραγματικά ο Βρόνσκι;

Ο Καρένιν αντιπροσωπεύει την τάξη, την ασφάλεια, την κοινωνική θέση και έναν κόσμο όπου η εικόνα και το καθήκον έχουν τεράστια σημασία. Παρολ’ αυτά για μένα σίγουρα αγαπά και ποθεί με τον τρόπο του την Άννα. Ο Βρόνσκι αντιπροσωπεύει τον έρωτα, το πάθος, την έξοδο από την καθημερινότητα και την υπόσχεση μιας άλλης ζωής. Η Άννα αναζητά στον έναν τη σταθερότητα και στον άλλον τη δυνατότητα να νιώσει ξανά ζωντανή. Ωστόσο, κανείς τους δεν μπορεί να της προσφέρει ολοκληρωτικά αυτό που χρειάζεται: να αγαπηθεί χωρίς να χάσει την προσωπική της ελευθερία.

Δεν θεωρώ ότι ο Καρένιν είναι ο κακός της ιστορίας. Είναι κι εκείνος προϊόν της εποχής του, ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να διαχειριστεί ό,τι απειλεί την τάξη και τις βεβαιότητές του. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πράξεις του δεν πληγώνουν την Άννα. Αντίστοιχα, ο Βρόνσκι δεν είναι ένας ιδανικός σωτήρας. Ίσα ίσα μάλλον αυτός την καταστρέφει… Ο έρωτας μπορεί να είναι αληθινός, αλλά δεν αρκεί πάντοτε για να αντέξει το βάρος της πραγματικότητας. Ο Τολστόι δεν μας προσφέρει εύκολες απαντήσεις και αυτό είναι που κάνει το έργο τόσο σπουδαίο. Ο Γιάννης τσορτεκης αλλά και ο Γιώργος Ξούλος είναι και οι δύο καταπληκτικοί συνεργάτες και τελείως διαφορετικοί μεταξύ τους. Απολαμβάνω τη συνύπαρξη και με τους δύο.

Το τίμημα της ελευθερίας και το θάρρος των επιλογών

Ποια είναι η δική σου απάντηση στο διαχρονικό ηθικό δίλημμα που θέτει ο Τολστόι διά στόματος Άννας Καρένινα: είναι καλύτερα να μετανιώνεις για κάτι που έκανες ή για κάτι που δεν τόλμησες να κάνεις; Και πόσο εύκολο είναι να απαντήσει κανείς σε αυτό όταν καλείται να το ζήσει επί σκηνής μέσα από τη ζωή μιας γυναίκας που πλήρωσε ακριβά την απόφασή της να διεκδικήσει την προσωπική της ευτυχία;

Νομίζω ότι είναι προτιμότερο να έχεις το θάρρος να αναλάβεις την ευθύνη μιας επιλογής παρά να περάσεις τη ζωή σου αναρωτώμενος τι θα είχε συμβεί αν είχες τολμήσει. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε απόφαση είναι σωστή ή ότι οι συνέπειές της είναι εύκολες. Η ιστορία της Άννας μάς θυμίζει ότι η διεκδίκηση της ευτυχίας δεν είναι μια απλή πράξη ηρωισμού. Μπορεί να συνοδεύεται από απώλειες, αμφιβολίες και μοναξιά. Για μένα, το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν μπορούμε να ζούμε με ειλικρίνεια απέναντι στον εαυτό μας, χωρίς να αγνοούμε τους ανθρώπους που επηρεάζονται από τις επιλογές μας. Η ελευθερία χρειάζεται θάρρος, αλλά χρειάζεται και επίγνωση.

Ποιος είναι ο ρόλος της μουσικής, που υπογράφει μάλιστα ο Στέφανος Κορκολής, στην παράσταση;

Η μουσική του Στέφανου Κορκολή είναι υπέροχη και μπορεί να λειτουργήσει ως ένας δεύτερος, εσωτερικός λόγος της παράστασης. Υπάρχουν συναισθήματα που ο λόγος δεν μπορεί να εκφράσει πλήρως, στιγμές που οι ήρωες δεν μπορούν να μιλήσουν και σκέψεις που παραμένουν ανείπωτες. Εκεί η μουσική έρχεται να φωτίσει όσα συμβαίνουν κάτω από την επιφάνεια. Στην ιστορία της Άννας, όπου η επιθυμία, ο φόβος, η τρυφερότητα και η απόγνωση συνυπάρχουν, η μουσική μπορεί να ενισχύσει αυτή την εσωτερική διαδρομή και να δημιουργήσει μια βαθύτερη συναισθηματική σύνδεση με τον θεατή.

Η μητρότητα και η πιο σκοτεινή πλευρά της Άννας Καρένινα

Το τέλος της είναι γνωστό σε όλους. Πώς οδηγείται εντέλει μια γυναίκα στην αυτοκαταστροφή και την αυτοκτονία ενώ έχει δυο παιδιά; Πώς το προσεγγίζεις αυτό ως μάνα με δυο παιδιά κιόλας;

Το τέλος της Άννας είναι ίσως το πιο σκληρό και το πιο δύσκολο σημείο του έργου. Δεν πιστεύω ότι ένας άνθρωπος οδηγείται στην αυτοκαταστροφή εξαιτίας ενός μόνο γεγονότος. Συχνά πρόκειται για μια συσσώρευση πόνου, απομόνωσης, απελπισίας και της αίσθησης ότι δεν υπάρχει πλέον διέξοδος. Η Άννα αισθάνεται ότι χάνει σταδιακά τα στηρίγματά της, ότι δεν μπορεί να υπάρξει όπως επιθυμεί και ότι δεν έχει πια τον έλεγχο της ζωής της.

Ως μητέρα δύο παιδιών, η προσέγγιση αυτού του ρόλου είναι ακόμη πιο συγκινητική και απαιτητική. Η μητρότητα δεν ακυρώνει την προσωπική ταυτότητα μιας γυναίκας, ούτε την προστατεύει αυτομάτως από την ψυχική οδύνη. Δεν θα ήθελα να κρίνω την Άννα μέσα από το ερώτημα πώς μπορεί μια μητέρα να φτάσει σε ένα τέτοιο σημείο. Θα ήθελα να αναρωτηθώ πόσο μόνη αισθάνθηκε και πόσο αβοήθητη βρέθηκε μέσα στον κόσμο της.

 Θα παίζεις φέτος σε μια σειρά στην ΕΡΤ. Έχουν ξεκινήσει τα γυρίσματα; Ποιος θα είναι ο ρόλος σου εκεί;

Η τηλεόραση είναι ένας διαφορετικός κόσμος από το θέατρο, με τους δικούς της ρυθμούς και τις δικές της απαιτήσεις. Με ενδιαφέρει να συμμετέχω σε ιστορίες που έχουν κάτι ουσιαστικό να πουν και σε χαρακτήρες που μου δίνουν τη δυνατότητα να ανακαλύψω διαφορετικές πτυχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Πράγματι μου έχει προταθεί να συμμετέχω σε μια σειρά της ΕΡΤ με ένα σενάριο που μου αρέσει πάρα πολύ και μια πολύ δυνατή ομάδα. Η σειρά δεν έχει πάρει ακόμα τελική έγκριση οπότε δεν ξέρω πότε ακριβώς θα αρχίσουμε. Όμως, ελπίζω πραγματικά να γίνει και ανυπομονώ.

Όταν έχεις ένα τόσο απαιτητικό πρόγραμμα ανάμεσα σε παραστάσεις, γυρίσματα, υποχρεώσεις της οικογένειας, πώς βρίσκεις τρόπους να χαλαρώνεις και να ξεφεύγεις; Ποιο είναι το καταφύγιό σου όταν θέλεις να αποφορτιστείς;

Όταν το πρόγραμμα είναι τόσο απαιτητικό, η ισορροπία δεν είναι πάντα εύκολη. Υπάρχουν περίοδοι που οι υποχρεώσεις σε παρασύρουν και χρειάζεται να θυμηθείς ότι δεν μπορείς να είσαι διαρκώς διαθέσιμη για όλους και για όλα. Προσπαθώ να εκτιμώ τις μικρές στιγμές της καθημερινότητας, τον χρόνο με την οικογένειά μου, τις απλές στιγμές ηρεμίας, ακόμη και λίγα λεπτά μέσα στην ημέρα που μπορώ να μείνω μόνη με τις σκέψεις μου.

INFO
Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, «ΘΕΑΤΡΟΝ»- Kέντρο Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος»
Πρεμιέρα 6 Νοεμβρίου