Γιώργος Παπαπαύλου: «Η Δεσποινίς Μαργαρίτα είναι ένα πρόσωπο αστείο και τρομακτικό ταυτόχρονα»

Ο Γιώργος Παπαπαύλου σκηνοθετεί την παράσταση «Δεσποινίς Μαργαρίτα» του Ρομπέρτο Ατάιντε στο θέατρο Αλκμήνη, ένα έργο που μιλά για το θέμα της εξουσίας, της υπακοής, της πειθαρχίας, το οποίο, αν και γράφτηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970, παραμένει πολύ επίκαιρο στις μέρες μας. Στη δική του εκδοχή, ο μονόλογος του Ατάιντε μοιράζεται διαδοχικά σε επτά ηθοποιούς, άντρες και γυναίκες. Μια παράσταση με γρήγορο ρυθμό, μεστά νοήματα, που μας κάνει να αναλογιστούμε τόσο γύρω από το εκπαιδευτικό σύστημα όσο και γύρω από την εξουσία. 

Συνέντευξη με τον Γιώργο Παπαπαύλου για την παράσταση «Δεσποινίς Μαργαρίτα» του Ρομπέρτο Ατάιντε

Γιατί επέλεξες στην πρώτη σου σκηνοθεσία να ανεβάσεις την παράσταση «Δεσποινίς Μαργαρίτα»; Εσκεμμένα επιλέγεις να μην παίξεις και εσύ ώστε να έχεις τον πλήρη έλεγχο της σκηνοθεσίας σου;
Νομίζω ότι τα έργα μάς διαλέγουν όσο τα διαλέγουμε κι εμείς. Η «Δεσποινίς Μαργαρίτα» ήρθε στα χέρια μου σε μια περίοδο που με απασχολούσε πολύ η εξουσία, όχι μόνο η πολιτική εξουσία, αυτή είναι η πιο εύκολη να καταγγείλεις, αλλά η μικρή, καθημερινή, σχεδόν αόρατη εξουσία, αυτή που ασκούμε στους ανθρώπους που αγαπάμε, στους μαθητές μας, στους συνεργάτες μας, ακόμη και στον ίδιο μας τον εαυτό. Η Μαργαρίτα είναι ένα πρόσωπο βαθιά αστείο και βαθιά τρομακτικό ταυτόχρονα. Κι αυτό το μείγμα με συγκινεί πολύ θεατρικά. Όσο για το ότι δεν παίζω, δεν ήταν μια πράξη ελέγχου παρότι έχω μια μάλλον θυελλώδη σχέση με την ανάγκη μου να ελέγχω τα πράγματα. Ήταν μάλλον μια συνειδητή άσκηση εμπιστοσύνης. Ήθελα να αφοσιωθώ πλήρως στο να ακούσω, να δω, να καθοδηγήσω. Η σκηνοθεσία δεν είναι να κρατάς το τιμόνι σφιχτά, είναι να δημιουργείς συνθήκες ώστε οι άλλοι να ανθίσουν.

Οι επτά ηθοποιοί, άντρες και γυναίκες, γίνονται άλλοτε Μαργαρίτες, άλλοτε μαθητές, άλλοτε θύματα και άλλοτε θύτες γιατί πιστεύω πως όλοι μας αλλάζουμε θέση μέσα στο ίδιο σύστημα.

Γιατί επιλέγεις να μοιράσεις τον ρόλο σε 7 ηθοποιούς, άντρες και γυναίκες; Πώς έγινε η επιλογή;
Γιατί δεν πιστεύω ότι η Μαργαρίτα είναι ένας άνθρωπος. Πιστεύω ότι είναι ένας μηχανισμός, μια φωνή που κατοικεί μέσα σε πολλούς ανθρώπους. Τη συναντάς στον δάσκαλο, στον γονιό, στον πολιτικό, στον εργοδότη, αλλά και μέσα μας, όταν γινόμαστε αυστηροί, απόλυτοι, τιμωρητικοί. Ήθελα λοιπόν να σπάσω τον μονόλογο και να γίνει κάτι σχεδόν συλλογικό, σαν ένα πλάσμα με επτά κεφάλια. Οι επτά ηθοποιοί, άντρες και γυναίκες, γίνονται άλλοτε Μαργαρίτες, άλλοτε μαθητές, άλλοτε θύματα και άλλοτε θύτες, γιατί πιστεύω πως όλοι μας αλλάζουμε θέση μέσα στο ίδιο σύστημα. Επίσης ο αριθμός επτά δεν είναι τυχαίος, έχει κάτι συμβολικό και ποιητικό. Επτά μέρες δημιουργίας, επτά θανάσιμα αμαρτήματα, επτά ουρανοί. Είναι ένας αριθμός που κουβαλά μια ιδέα ολοκλήρωσης αλλά και μυστήριου, σαν να λέμε: η Μαργαρίτα είναι παντού. Επιπλέον υπάρχει και κάτι πολύ τρυφερό: οι νέοι αυτοί ηθοποιοί υπήρξαν μαθητές μου στη δραματική σχολή που διδάσκω.

Η Μαργαρίτα είναι δασκάλα δημοτικού. Πόσο σημαντικός είναι ο δάσκαλος σε αυτή τη δύσκολη περίοδο που βιώνουν τα παιδιά;
Ο ρόλος του δασκάλου είναι τεράστιας σημασίας. Νομίζω ότι ένας δάσκαλος μπορεί να αλλάξει τη βιογραφία ενός ανθρώπου, προς το φως ή προς το σκοτάδι. Σε αυτή την τόσο κρίσιμη ηλικία τα παιδιά βρίσκονται σε ένα πολύ εύθραυστο σύνορο, δεν είναι πια μικρά αλλά ούτε και μεγάλα. Ψάχνουν μανιωδώς ποιοι είναι και κοιτάζουν τους ενήλικες σχεδόν σαν καθρέφτες. Ένας δάσκαλος μπορεί να γίνει τραύμα ή καταφύγιο. Μπορεί να σου μάθει μαθηματικά, αλλά κυρίως μπορεί να σου μάθει πώς να βλέπεις τον εαυτό σου. Θυμάμαι ακόμη δασκάλους που μου έδωσαν φτερά. Το ελληνικό σχολείο σήμερα βρίσκεται σε μια πολύ δύσκολη, σχεδόν αντιφατική συνθήκη. Από τη μία, τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε μια εποχή υπερδιέγερσης, άγχους, διάσπασης, θυμού και βαθιάς μοναξιάς και πολλές φορές δυσκολεύονται να ακούσουν, να συγκεντρωθούν, να σχετιστούν ουσιαστικά ή να διαχειριστούν τη ματαίωση. Από την άλλη, βλέπουμε συχνά και γονείς εξαντλημένους, φοβισμένους ή υπερπροστατευτικούς, που άλλοτε αδυνατούν να θέσουν όρια κι άλλοτε σπεύδουν να ακυρώσουν κάθε μορφή παιδαγωγικής ευθύνης του δασκάλου. Έτσι, ο εκπαιδευτικός συχνά βρίσκεται μόνος, ανάμεσα σε παιδιά που διψούν για καθοδήγηση αλλά αντιστέκονται σε αυτήν, και ενήλικες που ζητούν αποτελέσματα χωρίς να αποδέχονται πάντα τη δυσκολία της διαδικασίας και την οριοθέτηση.

Εγώ μιλάω για μια άλλη πειθαρχία, όχι εκείνη που γεννιέται από τον φόβο, αλλά από αγάπη

Πειθαρχία και υπακοή είναι τα χαρακτηριστικά ενός καλού μαθητή σύμφωνα με τη διδα Μαργαρίτα. Εσύ τι θεωρείς χαρακτηριστικά ενός καλού μαθητή; Υπάρχουν καλοί και κακοί μαθητές;
Η Δεσποινίς Μαργαρίτα πιστεύει στην υπακοή. Εγώ πιστεύω στην αφύπνιση. Δεν θεωρώ ότι ο καλός μαθητής είναι ο ήσυχος, ο πειθαρχημένος ή ο βολικός. Αυτά είναι συχνά χαρακτηριστικά ενός παιδιού που φοβάται να κάνει λάθος ή να εκτεθεί. Για μένα, καλός μαθητής είναι ο περίεργος μαθητής, εκείνος που ρωτά, που αμφισβητεί, που τολμά να δοκιμάσει, να αποτύχει, να ξανασηκωθεί, που δεν έρχεται για να επιβεβαιώσει αυτό που ήδη ξέρει, αλλά για να μεταμορφωθεί, και αυτή είναι μια πολύ γενναία πράξη. Βέβαια, δεν θα δαιμονοποιήσω την πειθαρχία, χωρίς πειθαρχία δεν υπάρχει τέχνη, δεν υπάρχει μάθηση, αλλά μιλάω για μια άλλη πειθαρχία, όχι εκείνη που γεννιέται από φόβο, αλλά από αγάπη.

Τι συμβουλεύεις έναν έφηβο μαθητή σου που θέλει να γίνει ηθοποιός;
Προτείνω πάντα στους ανθρώπους που μου εκδηλώνουν την επιθυμία τους να γίνουν ηθοποιοί να πάρουν χρόνο και να δουν αν πραγματικά το θέλουν. Επίσης τους ενημερώνω για τις άγριες, συχνά απάνθρωπες, εργασιακές συνθήκες που επικρατούν και ότι κατά πάσα πιθανότητα οι απολαβές τους θα είναι κατα πολύ κατώτερες του κόπου τους. Αν θέλει κάποιος/α να γίνει ηθοποιός για να τον αγαπήσουν, τα πράγματα θα είναι δύσκολα. Γιατί αυτό το επάγγελμα έχει πολλή απόρριψη, πολλή αναμονή, πολλή αβεβαιότητα. Αν όμως θέλει να γίνει ηθοποιός επειδή δεν μπορεί να φανταστεί τη ζωή του χωρίς ιστορίες, χωρίς ανθρώπους, χωρίς τη βαθιά περιέργεια για τον άλλον, τότε ας το κάνει. Και κάτι ακόμη: να μορφώνεται και να ζει. Ένας ηθοποιός δεν φτιάχνεται μόνο με τεχνική. Φτιάχνεται από βιβλία, ταξίδια, έρωτες, αποτυχίες, πολιτική, μουσική, απώλειες, χιούμορ.

Η βία και η αδικία φέρνει βία και αδικία; Πιστεύεις ότι η συμπεριφορά της Μαργαρίτας πηγάζει από τη στάση των δικών της δασκάλων απέναντί της;
Δεν πιστεύω όμως ότι όποιος πληγώθηκε γίνεται μοιραία θύτης. Αν δεν κοιτάξεις το τραύμα σου, κινδυνεύεις να το μεταδώσεις. Η Μαργαρίτα, για μένα, είναι ένας βαθιά πληγωμένος άνθρωπος. Κάπου μέσα στο έργο σχεδόν εξομολογείται πως αδικήθηκε, και το πιο τρομακτικό είναι ότι πιστεύει πως είναι δίκαιη. Αυτό είναι ίσως το πιο ανθρώπινο και επικίνδυνο πράγμα: οι περισσότεροι άνθρωποι δεν πιστεύουν ότι κάνουν κακό. Πιστεύουν ότι διαπαιδαγωγούν, διορθώνουν, προστατεύουν. Και κάπως έτσι γεννιούνται μικρές δικτατορίες μέσα σε σπίτια, σχολεία, σχέσεις.

Γιατί το έργο παραμένει επίκαιρο;
Γιατί δεν μιλά μόνο για την εκπαίδευση, μιλά για το πώς εκπαιδευόμαστε να υπακούμε. Ζούμε σε μια εποχή που θεωρητικά είμαστε πιο ελεύθεροι από ποτέ, αλλά ταυτόχρονα βομβαρδιζόμαστε από το τι πρέπει να είμαστε, πώς να μοιάζουμε, τι να πιστεύουμε, τι να φοβόμαστε. Η Μαργαρίτα δεν πέθανε το ’70, απλώς άλλαξε ρούχα. Μερικές φορές φορά κοστούμι, άλλες φορές αλγόριθμο. Και ίσως το πιο επίκαιρο ερώτημα του έργου είναι: όταν κάποιος σου λέει το κάνω για το καλό σου, πόσο έτοιμος είσαι να τον αμφισβητήσεις;

Πώς αποφάσισες να ασχοληθείς με τη σκηνοθεσία; Πώς μοιράζεις τον χρόνο σου ανάμεσα σε ηθοποιία, σκηνοθεσία και διδασκαλία;
Νομίζω ότι ήρθε οργανικά. Διδάσκοντας τόσα χρόνια, άρχισα να ανακαλύπτω πόσο με συναρπάζει να βλέπω μια ιδέα να ζωντανεύει από άλλους ανθρώπους. Η σκηνοθεσία είναι σαν να συνθέτεις πολλούς διαφορετικούς παλμούς σε μια κοινή αναπνοή. Όσο για τη διαχείριση χρόνου; Δεν τη διαχειρίζομαι πάντα τόσο καλά όσο θα ήθελα. Είμαι λίγο άνθρωπος του «όλα μαζί», αλλά η αλήθεια είναι ότι αυτά τα τρία (υποκριτική, διδασκαλία, σκηνοθεσία) δεν τα βλέπω ως ξεχωριστά, το ένα τροφοδοτεί το άλλο. Οι μαθητές μου με κάνουν καλύτερο ηθοποιό, η υποκριτική με κάνει καλύτερο σκηνοθέτη και η σκηνοθεσία με μαθαίνει να ακούω βαθύτερα.

Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σου;
Αυτή τη στιγμή είμαι σε μια δίνη γιατί ετοιμάζω ταυτόχρονα 3 παραστάσεις ως σκηνοθέτης: δύο με το «Εργαστήρι Θεάτρου-Γιώργος Παπαπαύλου» και μια με το 3ο έτος της δραματικής σχολής που διδάσκω, ενώ παράλληλα κάνω πρόβες για τον «Γλάρο» του Τσέχωφ σε σκηνοθεσία Ζωής Ξανθοπούλου που θα παιχτεί 23-24 Ιουλίου, στο πλαίσιο του προγράμματος «Όλη η Ελλάδα ένας πολιτισμός». Μετά απ' αυτό θα ξεκουραστώ και θα κάνω διακοπές. Ονειρεύομαι τις διακοπές μου στο υπέροχο ελληνικό καλοκαίρι.