Η συναίνεση και η μαρτυρία μιας κλεμμένης εφηβείας

Πώς ορίζεται η συναίνεση; Πώς μπορεί να επιδράσει στη ζωή ενός ανθρώπου μια κακοποιητική σχέση; Υπάρχουν στιγμές χαράς και ικανοποίησης σε μια τοξική σχέση; Πώς επιδρά η εποχή και η ματιά στα πράγματα στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τις καταστάσεις; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που θέτει το βιβλίο της Βανέσα Σπρινγκορά που μεταφέρεται για πρώτη φορά σε μια αθηναϊκή σκηνή, στο θέατρο Τέχνης, σε σκηνοθεσία της Ειρήνης Λαμπρινοπούλου. Το βιβλίο έχει τον τίτλο «Η συναίνεση» και κυκλοφόρησε το 2020, προκαλώντας μεγάλο σοκ στη γαλλική κοινωνία, μιλώντας για πρώτη φορά ανοιχτά για ένα ζήτημα που όλοι γνώριζαν αλλά κανείς δεν έθιγε... Στην πρώτη πανελλήνια θεατρική μεταφορά του, η Βένια Σταματιάδη -που έχει αναλάβει τη μετάφραση και τη διασκευή- επιλέγει τον τίτλο «Μαρτυρία μιας κλεμμένης εφηβείας».

Μπήκαμε στις τελευταίες πρόβες της παράστασης, λίγες μέρες πριν από την πρεμιέρα και μιλήσαμε με τους πρωταγωνιστές Βένια Σταματιάδη, Μαριλένα Μπαρταλούτσι, Κλέων Γρηγοριάδης και Ανδρέα Βάλα (Andy Val) αλλά και τη σκηνοθέτρια Ειρήνη Λαμπρινοπούλου.

Η συναίνεση στο θεατρικό σανίδι: «Μαρτυρία μιας κλεμμένης εφηβείας» στο Θέατρο Τέχνης-Υπόγειο

Παρίσι, δεκαετία 1980. Ο Γκαμπριέλ Ματζνέφ, ετών 50, γνωρίζει τη Βανέσα -14 ετών- στον εκδοτικό οίκο της μητέρας της. Η μικρή έχει μεγαλώσει μέσα στα βιβλία και τα αγαπά πολύ. Είναι κλειστό παιδί, πιο ώριμο από την ηλικία του και διαβάζει πολύ. Εκείνος είναι ήδη επιτυχημένος συγγραφέας. Οπότε αισθάνεται μεγάλη τιμή που την επιλέγει. Την προσεγγίζει σιγά σιγά και συνάπτουν μια ερωτική σχέση που κρατά 1,5 χρόνο, με τις ευλογίες τόσο της μητέρας της όσο και της κοινωνίας. Το ζευγάρι χωρίζει αλλά το αποτύπωμα που αφήνει πάνω της αυτή η κακοποιητική σχέση ήταν τεράστιο. Μάλιστα πολύ αργότερα δεν δίστασε να δημοσιοποιήσει μέσα στα βιβλία του πολύ προσωπικές τους στιγμές. Και όχι μόνο με εκείνη. Ήταν γνωστό στους λογοτεχνικούς κύκλους της εποχής ότι ο συγγραφέας είχε μια προτίμηση στα παιδιά, 12-15 ετών, κοριτσάκια αλλά και αγοράκια… Ωστόσο, τότε η σχέση του με τη νεαρή Βανέσα του έδινε τον τίτλο του «γόη» ενώ οι σεξουαλικές του προτιμήσεις ήταν κάτι που η λογοτεχνική κοινότητα δεχόταν με σιωπηρή αποδοχή…

H Βένια Σταματιάδη υποδύεται τη Βανέσα Σπρινγκορά στην ώριμή της φάση, όταν θυμάται ώστε να καταγράψει όλα όσα -τραγικά- συνέβησαν στη ζωή της. Η Μαριλένα Μπαρταλούτσι υποδύεται τον νεαρό εαυτό της. Ο Κλεών Γρηγοριάδης έχει τον ρόλο του συγγραφέα Γκαμπριέλ Ματζνέφ. Ο Ανδρέας Βάλας (Andy Val) πέρα από τη ρύθμιση του ήχου αναλαμβάνει διάφορους αντρικούς ρόλους στο έργο, δίνοντας μια νεανική φρεσκάδα στην παράσταση. 

Βρισκόμαστε ακόμα στον απόηχο του Μάη του 1968. Το μότο «Απαγορεύονται οι απαγορεύσεις» είναι κάτι που επαναλαμβάνει ο συγγραφέας μέσα στο έργο. Τα βιβλία έχουν κεντρικό ρόλο στο έργο. Το σκηνικό είναι γεμάτο βιβλία. Εκεί έγκειται η γοητεία του Ματζνέφ. Άλλωστε μιλά πολύ σαγηνευτικά. Χρησιμοποιεί όμορφες εκφράσεις, δείχνει να σέβεται τη μικρή που έχει δίπλα του. Η Βανέσα κρατά ημερολόγιο. Γράφει τα λόγια της με ανεξίτηλο κόκκινο μαρκαδόρο, ο οποίος βάφει έντονα και πάνω στο σώμα της. Δεν γνωρίζω αν ήταν σκηνοθετική οδηγία ή ατύχημα αλλά τα κόκκινα σημάδια πάνω στο σώμα της νεαρής Βανέσας φαντάζουν σαν ανεξίτηλες πληγές, στο χρώμα του αίματος... 

Μετά το πέρας της πρόβας, μίλησα με τους συντελεστές -τα τέσσερα άτομα που βρίσκονται επί σκηνής αλλά και τη σκηνοθέτρια- για τα θέματα που θίγει το έργο και άκουσα τη δική τους οπτική πάνω στα πράγματα.

«Μαρτυρία μιας κλεμμένης εφηβείας» στο Θέατρο Τέχνης-Υπόγειο: οι πρωταγωνιστές μάς μιλούν για τους ρόλους τους και τα θέματα που θίγει η παράσταση

Επειδή το όλο θέμα είναι η συναίνεση, θα ήθελα ο καθένας από εσάς να μου κάνετε έναν μικρό ορισμό το τι θεωρείτε συναίνεση, ειδικά και σε σχέση με δυο πυλώνες: την ηλικία από την μία και το γόητρο από την άλλη

Βένια:Το θέμα εδώ πέρα είναι ότι, επί της ουσίας, νομίζουμε ότι έχουμε μεγαλώσει πριν την ώρα μας. Δηλαδή η ηρωίδα πιστεύει ότι είναι μεγάλη, ότι έχει την ωριμότητα να αντιμετωπίσει τις καταστάσεις που βιώνει. Όταν έρχεται σε επαφή με έναν άνθρωπο που της ασκεί τόση γοητεία, αισθάνεται επιλεγμένη. Επειδή αυτός ο άνθρωπος είναι πολύ διάσημος άνθρωπος, άρα που είναι αναγνωρίσιμος, έχει εξουσία, είναι ωραίος και δίνει σημασία σε μένα, που είμαι σε ένα μεταίχμιο και δεν ξέρω πολύ καλά αν είμαι όμορφη πόσο μετράω κλπ. Ταυτόχρονα, έχω όμως ισχυρή άποψη. Αυτό είναι κάτι το οποίο προφανώς τραβάει αυτό το νεαρό άτομο προς το άτομο της εξουσίας. Όμως, με ένα ενήλικο μάτι ξέρουμε πλέον ότι στα 14 σου καθόλου δεν είσαι έτοιμος να καταλάβεις ποιον έχεις απέναντί σου. Εκεί νομίζω είναι το ζήτημα. Να δεις πίσω από την ετικέτα και να αναγνωρίσεις τον άνθρωπο. Και να δεις κατά πόσον αυτό είναι συμβατό, τι μπορεί να θέλει από σένα κλπ. Εκεί νομίζω ότι έρχεται και κολλάει το θέμα της συναίνεσης. Δηλαδή, η συναίνεση έχει να κάνει με το κατά πόσον υπάρχει μία ισότιμη σχέση με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει. Αλλά σίγουρα ηλικιακά, όταν μιλάμε για ένα παιδί που είναι κάτω των 15 και έναν άντρα ενήλικο -και πολύ ενήλικο, όχι 20- εκεί τίθεται το ζήτημα το τι ψάχνει ο ένας από τον άλλον και κατά πόσον υπάρχει ισοτιμία στη σχέση.

Μαριλένα: Μιλάμε για έναν άντρα απέναντι σε ένα κοριτσάκι, έναν, συγγραφέα, που έχει κοινωνικό κύρος, είναι διάσημος, έχει τον Τύπο με το μέρος του, και ένα κορίτσι που βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την, κατά τα άλλα όμορφη, αλλά επικίνδυνη στην περίπτωση μας, φάση, σε αυτό το μεταίχμιο που είπε η Βένια, ανάμεσα στο ότι είναι κορίτσι και γίνεται γυναίκα. Και κάποια στιγμή υπάρχει μία σκηνή στο έργο που λέει είναι πολύ λογικό για αυτήν να ελκύεται και να ερωτεύεται και να νιώθει όμορφα με έναν άντρα σαν τον Ματζνέφ, έναν λογοτέχνη γνωστό που κατά τα άλλα μπορεί να είναι γοητευτικός, όμορφος, να την κάνει να νιώθει όμορφη. Αλλά το πρόβλημα είναι το ανάποδο. Γιατί αυτός να ελκύεται από ένα κορίτσι 14 ετών; Και όχι μόνο ένα;

Ειρήνη: Στην περίπτωσή μας υπάρχει ένα ζήτημα εξουσίας που είναι η ηλικία και ηλικιακή διαφορά, αλλά και η γνώση και η εμπειρία. Οπότε νομίζω ότι η σχέση δεν είναι ισότιμη επειδή δεν εξερευνούν από κοινού κάτι. Διότι ο Ματζνέφ χρησιμοποιεί τις γνώσεις του για να εκμεταλλευτεί μια κατάσταση και να καθοδηγήσει τη Βανέσα και να της ορίσει τη μοίρα της μέσα από τη δική του κοσμοθεωρία. Δεν ακυρώνω τη σεξουαλική πράξη, αλλά για μένα αυτό που συμβαίνει εν προκειμένου είναι ότι από αυτή την πράξη, που είναι η σωματική βία, προέκυψε μια βία που την ακολούθησε σε όλη της τη ζωή, γιατί είναι κάτι το οποίο δεν μπόρεσε αυτή να ξεπεράσει. Ενώ στην παράσταση βλέπουμε ότι η Βανέσα -που είναι σε αυτό το μεταίχμιο- ανακαλύπτει συνεχώς πράγματα, ο Ματζνέφ χρησιμοποιεί την ηλικία του και το γόητρό του για να τη χειραγωγήσει. Και ουσιαστικά για να καταργήσει αυτό το στάδιο της ανακάλυψης στο οποίο βρίσκεται η νεαρή έφηβη. 

Ανδρέας: Προκύπτει ένας προβληματισμός για το πόσο είναι ένα άτομο νηφάλιο ώστε να αντιληφθεί ότι του συμβαίνει μία παρεμβατική πράξη. Και άπαξ και το αντιληφθεί, τι μπορεί να κάνει γι' αυτό, αν μπορεί να κάνει κάτι γι' αυτό, και πώς θα αλλοιωθεί, είτε στο σώμα, είτε σε άλλες πτυχές της ζωής του.

«Το πρόβλημα είναι ότι ο ένας είναι παιδί. Δεν μπορεί κανείς να συναινέσει ερωτικά πράγματα πριν την ερωτική του ώρα»

Κλέων: Και εγώ συμφωνώ με όλα αυτά που είπαν τα κορίτσια και ο Ανδρέας. Μπορώ να πω μόνο ένα πράγμα, ότι δεν είναι το σημαντικό η διαφορά ηλικίας, δεν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα αν ένας ήταν 87 και η άλλη ήταν 39. Το πρόβλημα είναι ότι ο ένας είναι παιδί. Δηλαδή το πρόβλημα, η αιτία που η συναίνεση στην πραγματικότητα είναι μια impossible κατάσταση, είναι μια αδύνατη κατάσταση, είναι ότι ο ένας από τους δύο είναι 13 χρονών. Δεν μπορεί κανείς να συναινέσει ερωτικά πράγματα πριν την ερωτική του ώρα.

Περιγράψτε μου τον ρόλο σας με πέντε κοσμητικά επίθετα

Κλέων: Ο Ματζνέφ είναι ψυχαναγκαστικός, πληγωμένος, φοβισμένος, σκληρός και βαθιά δυστυχισμένος. Αλλά και διαστροφικός και αδίστακτος.

Βένια και Μαριλένα μαζί:
Εμείς στην ουσία κάνουμε το ίδιο άτομο. Σε δύο διαφορετικές ηλικιακές φάσεις. Έχουμε τον ίδιο πυρήνα. Είναι εύθραυστη (και στη νεαρή ηλικία αλλά και στη συνέχεια), εύπλαστη (στη νεαρή της εκδοχή), διαρκώς σε εξέλιξη, αντισυμβατική (δεν μοιάζει πολύ με τα άλλα κορίτσια της ηλικίας της), τραυματισμένη, δυνατή (γιατί θέλει να το ξεπεράσει και αναζητά τον τρόπο) αλλά και φωτεινή. 

Ανδρέας: Συνολικά αυτό που κάνω -στο θέμα των συμπληρωματικών ρόλων- νομίζω ότι επαναφέρει μία παιδικότητα, μία ανεμελιά. Αλλά είναι και αφυπνιστής.

Ειρήνη: Θα συμπληρώσω και εγώ κάτι: Εγώ σκέφτομαι ότι Ματζνέφ είναι αμετανόητος και η Σπρινγκορά θαρραλέα.

Θέλω να μου σχολιάσετε κάτι που αναγράφεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου. Το «Επιτέλους ήρθε η σειρά των θυμάτων να μιλήσουν».

Bένια. Ένα πράγμα που εμένα μ' έχει εντυπωσιάσει πολύ στο κείμενο της Σπρινγκορά, είναι μια άλλη φράση που έρχεται κοντά σε αυτή που αναφέρεις: «δεν μπορείς να αποδεχτείς ότι είσαι θύμα, όσο δεν μπορείς να καταλάβεις ότι δεν έχεις συναινέσει» και αυτό σχετίζεται και με την πρώτη ερώτησή σου. Όσο θεωρείς ότι έχεις συναινέσει -γιατί πιστεύεις ότι στα 14 είσαι αρκετά ώριμη για να δώσεις το πράσινο φως- δεν μπορείς να δεις ότι είσαι θύμα, και άρα να μιλήσεις. Όταν αυτό έρχεται και συνδυάζεται με την κακή ερμηνεία μιας εποχής από συγκεκριμένα άτομα, σαν τον Ματζνέφ -γιατί στην ουσία είναι μια κακή ερμηνεία του Μάη του 1968, μια κακή πλευρά ενός κατά τα άλλα υπέροχου κινήματος, που έδωσε πάρα πολλά στην ανθρωπότητα. Αλλά υπήρξαν κάποιοι «λύκοι» όπως σε όλα αυτά τα καλά πράγματα, οι οποίοι κρύφτηκαν στο σκοτάδι, για να κάνουν άλλα πράγματα εκμεταλλευόμενοι έννοιες και φράσεις, όπως η ελευθερία, το μότο «απαγορεύονται οι απαγορεύσεις». Όταν λοιπόν υπάρχει όλο αυτό το κλίμα, το οποίο ευνοεί αυτούς τους λύκους, σου παίρνει πάρα πολύ καιρό για να μπορέσεις να αποστασιοποιηθείς και να πεις ότι αυτό το πράγμα δεν ήταν στην πραγματικότητα συναίνεση. Όταν λοιπόν είδε τα πράγματα από απόσταση χρονική, αλλά και άλλαξε και η περιρρέουσα κατάσταση, τότε αποφάσισε να μιλήσει. Άλλωστε το βιβλίο γράφτηκε στη φάση του #metoo. Τότε ένιωσε ότι ήρθε επιτέλους ο καιρός να μιλήσει. 

«Πώς γίνεται ο Ματζνέφ να είναι ένα τέρας από τη στιγμή που εγώ τον αγαπώ»;

Μαριλένα: Εγώ συμφωνώ απόλυτα με όσα είπε η Βένια, απλώς θέλω να προσθέσω κάτι. Μέσα στο έργο η Βανέσα γράφει την εξής φράση: «πώς γίνεται ο Ματζνέφ να είναι τέρας από τη στιγμή που εγώ τον αγαπώ τόσο πολύ;». Υπάρχουν φορές που μπορείς να νιώθεις αντιφατικά συναισθήματα για αυτό που σου συνέβη ή για τον κακοποιητή σου. Υπήρχαν στιγμές που η Βανέσα ένιωθε καλά, ένιωθε όμορφη και ερωτευμένη.

Ειρήνη: Εμείς δεν το έχουμε βάλει αυτό ως φράση μέσα στο έργο, αλλά ελπίζουμε να φαίνεται κατά τη διάρκεια της παράστασης . Ναι, ήρθε η ώρα. Όντως η κοινωνία ευτυχώς αλλάζει. Αυτό που έγινε τον Μάη του 1968 έχει παίξει ρόλο. Το ίδιο και το φεμινιστικό κίνημα. Και το #metoo. Και βλέπουμε τώρα τα καλά που έχει φέρει στις σχέσεις μας. Και σίγουρα σε όλο αυτό έχει συμβάλει στο ότι οι άνθρωποι αρχίζουν να κάνουν ψυχοθεραπεία, αρχίζουν και συνειδητοποιούν ότι δεν θέλουν να συνεχίσουν αυτή τη ματαιότητα του διαγενεαλογικού τραύματος, ότι δεν θέλουν να φορτώσουν την επόμενη γενιά με άλλα τραύματα.

Ανδρέας: Τα θύματα μιλάνε στον εαυτό τους, στους κοντινούς τους, στις οργανώσεις τους, δημοσίως. Το θέμα είναι πώς τους ακούμε και πόσο τους ακούμε.

Κλέων: Όταν ένα θύμα παίρνει το λόγο, αρχίζει η ίαση, δηλαδή η γιατρειά, και έρχεται η κάθαρση

Πώς θα χαρακτηρίζατε τη σχέση του Γκαμπριέλ Ματζνέφ με τη Βανέσα;

Κλέων: Δεν μας αρέσει η έκφραση παιδοφιλία. Είναι παραπλανητική. Δεν είναι ούτε φίλοι ούτε εραστές των παιδιών οι χαρακτήρες σαν τον Ματζνέφ. Είναι δολοφόνοι τους, ψυχικοί τους δολοφόνοι. Και μην ξεχνάμε ότι την ξαναδολοφονεί δημοσιεύοντας τη σχέση τους. Και λογοτεχνικά. Και η ίδια λέει ότι είναι χειρότερη η δεύτερη δολοφονία από την πρώτη. Η Βανέσα δεν μπορούσε να κυκλοφορήσει δέκα χρόνια μετά τη σχέση τους, που κράτησε μόλις 1,5 χρόνο. Αυτός την κυνηγά και όταν δεν ανταποκρίνεται μετά από αρκετά χρόνια αποφασίζει να την εκδικηθεί -πιθανώς- δημοσιεύοντας λεπτομέρειες για τις σχέσεις τους. Σε ένα Παρίσι που γνωρίζει και τους δύο.

Βένια: Εκείνος στα βιβλία του έχει δημοσιεύσει πολύ προσωπικές τους στιγμές. Τον τρόπο που έκαναν σεξ, για παράδειγμα. Και αυτά τα διάβαζε όλο το Παρίσι. Ξέροντας και τη φωτογραφία της. Δηλαδή, αυτό και αν είναι βιασμός.

Και μια ερώτηση αποκλειστικά για τη σκηνοθέτρια: Γιατί επέλεξες το συγκεκριμένο έργο... τη δεδομένη χρονική στιγμή; Ποιος είναι ο ρόλος του θεάτρου σε αυτά τα θέματα;
Εγώ ήθελα να ανεβάσω τη «Λολίτα», για να μιλήσω για την παιδική κακοποίηση και τη σεξουαλική εκμετάλλευση ενός ενήλικα προς μια ανήλικη. Και κυρίως γιατί ήταν ένα έργο που ανήκει στην ερωτική λογοτεχνία. Και αν το δούμε ξέχωρα, όντως είναι μια σπουδαία ερωτική ιστορία. Γνωρίστηκα με τη Βένια Σταματιάδη, που άκουσε ότι ήθελα να ανεβάσω τη Λολίτα και επειδή εκείνη έχει σπουδάσει στη Γαλλία και διαβάζει γαλλική λογοτεχνία, μου μίλησε για αυτό το κείμενο της Σπρινγκορά που εγώ δεν το γνώριζα. Η Βένια με γνώρισε με αυτό το κείμενο και μου πρότεινε να το κάνουμε παρέα. Οπότε επειδή με ενδιέφεραν αυτά τα θέματα και πάλι εδώ ο πυρήνας είναι το θέμα της εξουσίας, της πατριαρχίας, αλλά και διότι όντως το θέατρο οφείλει να είναι καθρέφτης αυτού που βιώνουμε, νομίζω ότι αρχίζουμε όλοι για κάποιο λόγο να ανεβάζουμε έργα που έχουν περισσότερο τέτοιες θεματικές. Ακόμα και στη λογοτεχνία υπάρχουν περισσότερα φεμινιστικά βιβλία, ακούγονται περισσότερο αυτές οι φωνές. Οπότε ανεβάζουμε αυτά τα κείμενα… για να μην τα κάνουμε.