Ανατολικά της Εδέμ: Μια ερμηνεία του Τζον Στάινμπεκ από τη Ζόι Καζάν

Πόσο μας καθορίζει η καταγωγή, η κληρονομιά κάθε είδους και πόσο ελεύθεροι είμαστε να κάνουμε τις επιλογές μας; Το θεμέλιο ερώτημα που έχτισε θρησκείες και επιστήμες της ψυχής και του σώματος είναι ο πυρήνας του έργου του Τζον Στάινμπεκ «Ανατολικά της Εδέμ», που επανέρχεται στην επικαιρότητα χάρη στην τηλεοπτική του διασκευή για λογαριασμό του Netflix. Το σενάριο, που υπογράφει η Ζόι Καζάν –εγγονή του Ελία Καζάν, ο οποίος είχε μεταφέρει μέρος του ίδιου έργου στη μεγάλη οθόνη, με πρωταγωνιστή έναν κατοπινό σύντομο θρύλο του σινεμά, τον Τζέιμς Ντιν–, μοιάζει να ενισχύει τη συζήτηση για τη σφραγίδα της κληρονομιάς στις ανθρώπινες ζωές.

Ο Στάινμπεκ στο μυθιστόρημά του ξεκινάει από τις βιβλικές απαρχές του κόσμου, την ιστορία του Κάιν και του Άβελ, για να αφηγηθεί τις ιστορίες των Άνταμ και Τσάρλι και μετά των δύο γιων τού Άνταμ, Καλ και Άρον. Η Ζόι Καζάν, χωρίς να υποχωρήσει από την αριστοτεχνική ανάδειξη κάθε κρίσιμης λεπτομέρειας των παγιδευμένων στο καθήκον και τον πατρικό, βίαιο αυταρχισμό ανδρών της ιστορίας, επιλέγει, μέσα από το σύμπαν των «αθέατων» γυναικών, να δώσει έμφαση στον πιο σκοτεινό χαρακτήρα του Στάινμπεκ, την Κάθι. Έξοχη στον ρόλο η Φλόρενς Πιου, τη βλέπουμε στα πρώτα πλάνα αιμόφυρτη να σέρνεται στα σκαλοπάτια των αδελφών Άνταμ και Τσάρλι. Στη συνέχεια, χάρη στα άψογα ρυθμισμένα φλας μπακ, παρακολουθούμε να διαμορφώνονται οι χαρακτήρες και οι ζωές των αγοριών της ιστορίας παράλληλα με αυτή της Κάθι.

Η Κάθι θα γίνει η «γέφυρα» που ενώνει τις ιστορίες των ανδρών της οικογένειας, η μοιραία γυναίκα, η σατανική ερωμένη, σύζυγος και αδίστακτη μάνα, που θα εγκαταλείψει τα παιδιά της για να κάνει τη ζωή που θέλει. Ή μήπως είναι μια γυναίκα που βίωσε από πολύ νωρίς την πιο σκληρή πλευρά του κόσμου των ανδρών, όλων όσων έχουν την εξουσία και τη δύναμη να επιβάλουν τη δική τους θέληση, με τη βία της «αγάπης» ή και του τιμωρητικού μίσους, και θέλει μόνο να είναι ανεξάρτητη, ελεύθερη να επιλέγει για τον εαυτό της και να ακολουθεί τις επιθυμίες της, ακόμη κι αν χρειάζεται να σκοτώσει.

Χωρίς να υποχωρεί από τις έννοιες που διαπνέουν το έργο του Στάινμπεκ και τα μεγάλα ανθρώπινα θέματα –την ενοχή, το τραύμα, τη δύναμη χωρίς όρια, τη βίαιη πειθαρχία, τη βασανιστική υποταγή στον κανόνα–, η Ζόι Καζάν «διαβάζει» τους χαρακτήρες με το δικό της γυναικείο βλέμμα και μοιάζει να συμπληρώνει μία ακόμη διάσταση στην ιστορία. Τη στρέβλωση που μπορεί να ασκήσει στον ψυχισμό μιας γυναίκας η ίδια της η ομορφιά, όταν ανακαλύπτει ότι αυτή είναι η αιτία της εξουσιαστικής μανίας όλων γύρω της, από τον πατέρα της μέχρι οποιονδήποτε άλλον άνδρα θα συναντήσει.

Με έναν τρόπο η ίδια η Κάθι εξηγεί το σκοτεινό βάθος της ψυχής της αλλά και του κόσμου γύρω της: «Το κακό δεν είναι ορατό με την πρώτη ματιά, μπορεί να είναι καλυμμένο με ομορφιά, με καλοσύνη, με δύναμη ή με αγάπη». Ένας άνδρας την ξεγελά με καραμέλες, πεντάχρονη ακόμη, την παρασύρει στα σκοτεινά και μετά… δεν είναι πια η ίδια. Μεγαλώνει με αγγελική ομορφιά και σκοτεινή ψυχή. Ο πατέρας της είναι η άλλη ανδρική φιγούρα που της δείχνει με τη βία ότι η «ομορφιά της είναι ιδιοκτησία του». Μαθαίνει να προσποιείται. Στην εφηβεία της ήδη έχει φτιάξει τον κανόνα της: «Τα κορίτσια μαθαίνουν γρήγορα ότι δεν μπορούν να αποφύγουν την προσοχή των ανδρών, αλλά με λίγη εξάσκηση μπορούν να στρέφουν  αυτή την προσοχή προς όφελός τους». Απέναντι στον καμουφλαρισμένο ή και απροκάλυπτο κυνισμό ενός ανδροκρατούμενου κόσμου αναπτύσσεται η δική της, αδίστακτη, δολοφονική προσωπικότητα (ως το τέλος ο θεατής αναρωτιέται αν είχε άλλη επιλογή).

Ο χαρακτήρας της Κάθι, ωστόσο, δεν είναι σεναριακή κατασκευή μιας δολοφόνου με αιτία, αλλά κάτι πολύ περισσότερο: αποτυπώνει με «ποιητικό ρεαλισμό» την απόγνωση, την ασφυξία της ψυχής όταν δεν μπορεί να επιλέγει ελεύθερα ή νομίζει ότι δεν μπορεί. Ακόμη περισσότερο, χάρη στην έξοχη ερμηνεία της Φλόρενς Πιου, την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ψυχής, όπου μπορεί να υπάρχει το καλό και το κακό.

Η ιστορία, που εκτυλίσσεται σε 7 επεισόδια, συμπυκνώνει στις συμπεριφορές των κεντρικών χαρακτήρων τον προβληματισμό για τις ψυχικές αντιδράσεις και τις συμπεριφορές που πυροδοτούνται από βίαια ερεθίσματα, συχνά καμουφλαρισμένα με «αγάπη» και επιβεβλημένα συναισθήματα. Στο «Ανατολικά της Εδέμ» βρίσκονται όλες οι βασικές έννοιες του έργου του Στάινμπεκ, ο προβληματισμός για τους αθέατους της αμερικανικής ιστορίας, τις γυναίκες και τους μετανάστες (εξαιρετικός ο χαρακτήρας του Κινέζου Λι, που υπηρετεί την οικογένεια του Άνταμ στην Καλιφόρνια), την υλική κληρονομιά αλλά και τα ψυχικά χαρακτηριστικά, τη δυνατότητα του ανθρώπου να επιλέγει, το «τίμσελ» (εβραϊκή λέξη για το «δύνασαι να»), και όλες μοιάζουν εξαιρετικά επίκαιρες σε μια Αμερική που χάνει τον εαυτό της. Χάρη στην τηλεοπτική σειρά, ο νομπελίστας και βραβευμένος με Πούλιτζερ συγγραφέας επανήλθε στην επικαιρότητα και τα βιβλία του εξαντλούνται στην Καλιφόρνια.

Συντελεστές
Σεναριογράφος και μέλος της ομάδας παραγωγής:  Ζόι Καζάν
Σκηνοθέτες: Γκαρθ Ντέιβις (4 πρώτα επεισόδια) και Λορ ντε Κλερμόν-Τονέρ
Ηθοποιοί: Φλόρενς Πιου – Κάθι, Κρίστοφερ Άμποτ – Άνταμ Τρασκ, Μάικ Φάιστ – Τσαρλς Τρασκ
Στους ρόλους των γιων του Άνταμ και της Κάθι: Τζόζεφ Ζάντα – Καλ Τρασκ, Τζο Άντερς – Άρον Τρασκ, Χουν Λι – Λι, Μάρθα Πλίμπτον – Φέι