Ηράκλειτος ή Παρμενίδης; Γίγνεσθαι ή Είναι;

Ποιοι φιλόσοφοι αναφέρθηκαν εμβριθώς, με διεισδυτικότητα πνεύματος και βαθιά γνώση, σε αυτήν την διαφωνία από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα;

Η ερώτησή Ηράκλειτος ή Παρμενίδης αγγίζει έναν από τους κεντρικούς άξονες της αρχαίας και νεότερης φιλοσοφίας. Αγγίζει τη σύγκρουση ανάμεσα στη φιλοσοφία της μεταβολής και στη φιλοσοφία του αμετάβλητου “Είναι”. Η διαφωνία του Ηρακλείτου και του Παρμενίδη δεν είναι μια απλή φιλοσοφική αντίθεση αλλά μια θέση για το τι σημαίνει να υπάρχει κάτι και γιατί υπάρχει.

Η βασική διαφωνία. Γίγνεσθαι ή Είναι (1); Ο Ηράκλειτος ισχυρίστηκε ότι ο κόσμος είναι μία συνεχής μεταβολή και ότι η πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από αέναη αλλαγή. Η φράση τα πάντα ρει που του αποδίδεται δεν σώζεται αυτούσια στα αποσπάσματα του, αλλά εκφράζει τη σκέψη του. Για τον Ηράκλειτο τίποτε αισθητό δεν παραμένει απολύτως ίδιο, τα αντίθετα συνυπάρχουν και αλλάζουν θέσεις: Η μέρα γίνεται νύχτα, η ζωή θάνατος, το ζεστό κρύο. Η πραγματικότητα δεν είναι στατική αλλά μια δυναμική ισορροπία αντιθέτων. Ένα συνεχές «γίγνεσθαι». Η σύγκρουση και η μάχη είναι δημιουργικές αρχές της φύσεως και πίσω από κάθε μεταβολή υπάρχει ένας λογικός νόμος. Ο Λόγος.

«Δεν μπορείς να μπεις δυο φορές στο ίδιο ποτάμι», εκφράζει την ιδέα ότι ο ποταμός υπάρχει ως διαδικασία (γίγνεσθαι) όχι ως ακίνητο πράγμα (Είναι).

Ο Παρμενίδης ισχυρίζεται ότι το Είναι δεν αλλάζει. Στο φιλοσοφικό ποίημά του «Περί Φύσεως» υποστήριξε ότι το Είναι υπάρχει, το Μη-Είναι δεν υπάρχει. Κινήθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση της αέναης αλλαγής του Ηρακλείτου. Η βασική του αρχή είναι: «Το γαρ αυτό νοείν εστίν τε και είναι» (το ίδιο είναι η νόηση και το Είναι) .Για τον Παρμενίδη αν κάτι γεννιέται, δεν υπήρχε πριν. Αλλά από το μη-υπάρχον δεν μπορεί να προκύψει κάτι. Άρα η πραγματική ύπαρξη πρέπει να είναι αγέννητη, άφθαρτη, ενιαία, ακίνητη. Η μεταβολή που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις είναι, κατά κάποιον τρόπο απατηλή ή ανήκει στο επίπεδο της ανθρώπινης γνώμης (δόξας), όχι της αληθινής γνώσης (αλήθεια).

Στην ερώτηση τι είναι η πραγματικότητα απαντούν.

Ηράκλειτος: Είναι μια διαδικασία, ένα γίγνεσθαι.
Παρμενίδης: Η πραγματικότητα είναι το Είναι.
Στην ερώτηση: Αλλάζει ο κόσμος; απαντούν.
Ηράκλειτος: Αλλάζει συνεχώς.
Παρμενίδης: Δεν αλλάζει.
Στην ερώτηση : Είναι αξιόπιστες οι αισθήσεις απαντούν.
Ηράκλειτος: Ναι. Μπορούν να αποκαλύψουν την τάξη στον κόσμο.
Παρμενίδης: Όχι. Μας παραπλανούν.
Στην ερώτηση αν υπάρχουν αντιφάσεις στον κόσμο απαντούν.
Ηράκλειτος: Ναι και μάλιστα είναι αναγκαίες και συμφυείς μεταξύ τους.
Παρμενίδης: Οι αντιφάσεις ορίζουν πλάνη.
Στην ερώτηση ποια είναι η οδός της γνώσεως απαντούν.
Ηράκλειτος: Ο δρόμος για τη γνώση περνά από την παρατήρηση και τον Λόγο.
Παρμενίδης: Ο δρόμος για τη γνώση είναι ο Καθαρός Λόγος.
Στην ερώτηση μπορεί κάτι να αλλάζει και ταυτόχρονα να είναι απαντούν.
Ηράκλειτος: Ναι, η ταυτότητα είναι δυναμική.
Παρμενίδης: Όχι, η πραγματική ταυτότητα αποκλείει την αλλαγή.

Ποιοι αρχαίοι φιλόσοφοι ασχολήθηκαν με αυτήν τη διαμάχη;

Ο Πλάτων προσπάθησε να τους «συμφιλιώσει». Στον διάλογο «Σοφιστής» εξετάζει το πρόβλημα του Είναι και της μεταβολής ( Γίγνεσθαι). Η άποψη του είναι ότι ο αισθητός κόσμος αλλάζει (ηρακλείτεια διάσταση), αλλά οι Ιδέες είναι σταθερές (παρμενίδεια διάσταση). Η Ιδέα του «ανθρώπου» ή του «ωραίου» δεν μεταβάλλεται, ενώ τα επιμέρους πράγματα γεννιούνται, φθείρονται, τελειώνουν.

Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι και οι δύο έχουν δίκιο εν μέρει. Ο Παρμενίδης έχει δίκιο όταν λέει ότι τίποτα δεν γεννιέται από το απόλυτο μηδέν. Ο Ηράκλειτος έχει δίκιο όταν παρατηρεί ότι ο κόσμος αλλάζει συνεχώς. Η απάντηση του Αριστοτέλη είναι «δύναμις και ενέργεια». Στο έργο του «Φυσικά» εισάγει αυτές τις δύο έννοιες. Τη Δύναμη που σημαίνει δυνατότητα. Κάτι μπορεί να έχει τη δυνατότητα να γίνει κάτι άλλο, χωρίς να είναι ακόμη αυτό το άλλο. Η δεύτερη έννοια που εισάγει είναι η Ενέργεια που σημαίνει πραγμάτωση ή ολοκλήρωση αυτής της δυνατότητας.

Παράδειγμα του σπόρου. Ο σπόρος δεν είναι ακόμη δέντρο, αλλά έχει τη δυνατότητα να γίνει δέντρο. Ως σπόρος ενυπάρχει στο δέντρο δυνάμει. Όταν μεγαλώσει το δέντρο υπάρχει ενέργεια. Άρα το δέντρο δεν εμφανίζεται από το μηδέν. Υπήρχε ήδη ως δυνατότητα μέσα στον σπόρο.

Ο Αριστοτέλης λέει ότι υπάρχει πραγματική αλλαγή, όπως έλεγε ο Ηράκλειτος, αλλά η αλλαγή είναι μετάβαση από τη δυνατότητα στην πραγμάτωση, όχι από το μηδέν στην ύπαρξη (όπως υπονοούσε ο Παρμενίδης). Άρα το Γίγνεσθαι είναι η μετάβαση από τη δύναμη στην ενέργεια.

Ένα κομμάτι μάρμαρο έχει τη δυνατότητα να γίνει άγαλμα. Πριν το σμιλέψει ο γλύπτης, το άγαλμα υπάρχει δυνάμει. Μετά τη γλυπτική εργασία υπάρχει ενέργεια. Δεν δημιουργήθηκε από το τίποτα. Απλώς πραγματοποιήθηκε μια δυνατότητα που υπήρχε ήδη στο υλικό. Ο Αριστοτέλης ξεπερνά τον Παρμενίδη χωρίς να υιοθετεί πλήρως τον Ηράκλειτο. Διατηρεί την αλήθεια του Είναι, και την πραγματικότητα του Γίγνεσθαι.

-Γοργίας. Στο έργο του «Περί του μη όντος» κάνει κριτική στην παρμενίδεια σκέψη, φτάνοντας σε σκεπτικιστικές θέσεις για τη δυνατότητα γνώσης του Είναι.
-Δημόκριτος. Πίστευε ότι τα άτομα είναι παρμενίδεια (αιώνια και αμετάβλητα) και ότι οι συνδυασμοί τους δημιουργούν την ηρακλείτεια αλλαγή.

(1). Γίγνεσθαι (το): Η κίνηση του σύμπαντος κόσμου και των συστατικών του ,περνώντας από την ακινησία του «είναι» στην αέναη κίνηση των μεταβολών του «γίγνεσθαι». Στη τωρινή εποχή αυτό ισχύει στην καθολική, επιστημονική πρόταση «Το Γίγνεσθαι του Big Bang ανέτειλε από την άχρονη ακινησία του Είναι».

-«εν τω γίγνεσθαι»: μέσα στη διαδικασία εξέλιξης των μεταβολών.
-«εν τω είναι»: μέσα σε κατάσταση ακινησίας.