Το εγκαταλελειμμένο εργαστήριο του Θεόδωρου Στάμου στη Λευκάδα και η μάχη για τη μνήμη

Λίγο πριν από την ολοκλήρωση της διδακτορικής μου έρευνας για τους Έλληνες εικαστικούς της διασποράς στη Νέα Υόρκη, βρέθηκα στη Λευκάδα μαζί με τον ελληνοαμερικανό συλλέκτη, έμπορο τέχνης και δωρητή Τάκη Ευσταθίου. Η συνάντηση αυτή αποδείχθηκε πολύτιμη, καθώς ο Τάκης Ευσταθίου υπήρξε στενός συνεργάτης και φίλος σημαντικών μορφών της ελληνοαμερικανικής τέχνης, ανάμεσα στους οποίους και του Θεόδωρου Στάμου, ενός από τους πρωταγωνιστές του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού στη Νέα Υόρκη.

Ο Τάκης Ευσταθίου είναι γνωστός στην Ελλάδα κυρίως για την πολυετή προσπάθειά του να αναδείξει το έργο του Λευκάδιου Χερν, για την οποία τιμήθηκε ακόμη και από την Ιαπωνία. Ο Λευκάδιος Χερν (Patrick Lafcadio Hearn), γνωστός στην Ιαπωνία ως Γιάκουμο Κοϊζούμι (Koizumi Yakumo), γεννήθηκε στη Λευκάδα το 1850 και πέθανε στο Τόκιο στις το 1904. Ήταν συγγραφέας, δημοσιογράφος και μεταφραστής ιρλανδοελληνικής καταγωγής, ο οποίος συνέβαλε καθοριστικά στη γνωριμία της Δύσης με την Ιαπωνία, καταγράφοντας ιαπωνικούς θρύλους και παραδόσεις. Ο Τάκης Ευσταθίου κράτησε ζωντανή τη μνήμη του Χερν ο οποίος θεωρείται μία από τις σημαντικότερες μορφές διαπολιτισμικής επικοινωνίας ανάμεσα στην Ιαπωνία και τη Δύση.

Η συμβολή του Τάκη Ευσταθίου στον χώρο των εικαστικών είναι εξίσου σημαντική. Μέσα από τη συλλεκτική και εκθεσιακή του δραστηριότητα έφερε στο ελληνικό κοινό έργα και αρχεία Ελλήνων καλλιτεχνών της διασποράς που παρέμεναν άγνωστα στη χώρα καταγωγής τους.

Αφορμή της επίσκεψής μας ήταν το σπίτι-εργαστήριο του Θεόδωρου Στάμου στη Λευκάδα. Ο Θεόδωρος Στάμος ήταν Ελληνοαμερικανός ζωγράφος και ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες: συνδέθηκε με κορυφαίες μορφές της τέχνης όπως ο Mark Rothko και ο Barnett Newman. Γεννημένος στη Νέα Υόρκη το 1922 (πέθανε το 1997), η είχε λευκαδίτικη καταγωγή από την πλευρά του πατέρα του.

Σήμερα το θέαμα του σπιτιού του στη Λευκάδα είναι αποκαρδιωτικό. Το κτίριο όπου εργάστηκε ο ζωγράφος κατά τα χρόνια της επιστροφής του στην Ελλάδα βρίσκεται σε κατάσταση εγκατάλειψης και κατάρρευσης. Κι όμως, σε αυτόν ακριβώς τον χώρο δημιουργήθηκε ένα σημαντικό μέρος της ύστερης παραγωγής του καλλιτέχνη, συμπεριλαμβανομένων έργων που συνδέονται με τη γνωστή ενότητα «Ατέρμονα Πεδία», εμπνευσμένη από το φως και το τοπίο της Λευκάδας.

Ο Τάκης Ευσταθίου γνώρισε τον Στάμο το 1978 στο Μανχάταν. Όπως θυμάται, ο ζωγράφος είχε ήδη αποφασίσει να μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στη Νέα Υόρκη και τη Λευκάδα, περνώντας περίπου έξι μήνες κάθε χρόνο στον τόπο καταγωγής του πατέρα του. Το σπίτι στην παραλία μετατράπηκε σε εργαστήριο, ενώ η δεύτερη κατοικία του στον Άγιο Ιωάννη λειτουργούσε περισσότερο ως χώρος αναψυχής.

«Ο χώρος όπου πραγματικά εργαζόταν ήταν το σπίτι στην παραλία», μου εξήγησε ο Ευσταθίου καθώς περπατούσαμε ανάμεσα στα ερείπια του κτιρίου. «Εκεί δημιουργούσε τα έργα του όταν βρισκόταν στη Λευκάδα».

Η σημερινή εικόνα γεννά εύλογα ερωτήματα για τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς του καλλιτέχνη. Σύμφωνα με τον Ευσταθίου, σημαντικό μέρος των αντικειμένων που βρίσκονταν στο εργαστήριο απομακρύνθηκε μετά τον θάνατο του Στάμου, ενώ το ίδιο το κτίριο αφέθηκε στην τύχη του. Το ενδεχόμενο δημιουργίας ενός μουσείου αφιερωμένου στον ζωγράφο, στον φυσικό χώρο όπου εργάστηκε, μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ.

Η σχέση του Ευσταθίου με τον Στάμο υπήρξε στενή. Το 1985 ο συλλέκτης διοργάνωσε ατομική έκθεση του καλλιτέχνη στην Ericson Gallery της Νέας Υόρκης, ενώ λίγα χρόνια αργότερα τον εκπροσώπησε στην Ιαπωνία, όταν η κατάσταση της υγείας του ζωγράφου δεν του επέτρεψε να ταξιδέψει. «Το τελευταίο του ταξίδι στην Ελλάδα το κάναμε μαζί», θυμάται σήμερα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η σχέση του Στάμου με τον Λευκάδιο Χερν. Όπως αποκαλύπτει ο Ευσταθίου, ο ίδιος γνώρισε το έργο του μεγάλου συγγραφέα ύστερα από παρότρυνση του ζωγράφου. Η σύνδεση αυτή δεν είναι τυχαία. Και οι δύο υπήρξαν μορφές της ελληνικής διασποράς που ανέπτυξαν διεθνή πορεία χωρίς να αποκοπούν ποτέ από τις ελληνικές τους ρίζες.

Σήμερα, η δωρεά του Τάκη Ευσταθίου για τον Λευκάδιο Χερν βρίσκεται προσωρινά εκτός έκθεσης λόγω εργασιών στους δημοτικούς χώρους της Λευκάδας. Παράλληλα, αρχεία που αφορούν τον Θεόδωρο Στάμο και τον ίδιο τον Ευσταθίου έχουν κατατεθεί σε σημαντικούς αμερικανικούς θεσμούς, όπως το ίδρυμα Smithsonian. Πρόκειται για τεκμήρια που φωτίζουν μια λιγότερο γνωστή αλλά εξαιρετικά σημαντική πλευρά της ιστορίας της ελληνικής διασποράς στις τέχνες.

Η παρούσα καταγραφή αποτελεί μέρος ευρύτερης έρευνας για την ιστορία των Ελλήνων καλλιτεχνών της διασποράς και συνδέεται με την προετοιμασία της έκδοσης του βιβλίου της γράφουσας με τίτλο «Τάκης Ευσταθίου: Από τον Αλέξανδρο Ιόλα ως τον Lafcadio Hearn. Η συλλογή ως καλλιτεχνική πράξη. Εργοβιογραφία». Το βιβλίο επιχειρεί να αναδείξει τη διαδρομή του ελληνοαμερικανού συλλέκτη, εμπόρου τέχνης και δωρητή, από τη συνεργασία του με προσωπικότητες όπως ο Αλέξανδρος Ιόλας και ο Θεόδωρος Στάμος έως τη συμβολή του στην ανάδειξη του έργου του Λευκάδιου Χερν στην Ελλάδα και την Ιαπωνία. Για τον σκοπό αυτό, ο Τάκης Ευσταθίου έχει παραχωρήσει στη συγγραφέα το δικαίωμα μελέτης, καταγραφής και δημοσίευσης της προσωπικής του ιστορίας, καθώς και πρόσβαση στο προσωπικό του αρχείο, το οποίο περιλαμβάνει φωτογραφίες, αλληλογραφία, έγγραφα, εκθεσιακό υλικό και άλλα τεκμήρια που φωτίζουν σημαντικές πτυχές της ιστορίας της ελληνικής διασποράς στον χώρο της τέχνης.

Η επίσκεψη στη Λευκάδα άφησε τελικά ένα αίσθημα ευθύνης απέναντι στη μνήμη. Η ιστορία του Θεόδωρου Στάμου, του Λευκάδιου Χερν και του Τάκη Ευσταθίου δεν αφορά μόνο τρεις ξεχωριστές προσωπικότητες. Αφορά τις διαδρομές της ελληνικής διασποράς, τις γέφυρες ανάμεσα στην Ελλάδα, την Αμερική και την Ιαπωνία, αλλά και το ερώτημα με ποιον τρόπο διασώζουμε σήμερα τις ιστορίες και τα αρχεία εκείνων που συνέβαλαν καθοριστικά στη διεθνή παρουσία του ελληνικού πολιτισμού.