Κέα: Οι πηγές του νησιού και η αξία του νερού σε εποχές ξηρασίας

Το σπουδαίο ανάτυπο φέρνει στο φως στοιχεία από τις νεότερες έρευνες του φυσιοδίφη ερευνητή, τροφοσυλλέκτη, φωτογράφου Αλέκου Βαλαβάνη. Με προσωπική εργασία ετών ο Αλέκος Βαλαβάνης κατέγραψε όλους του υδάτινους πόρους της Κέας: Πηγές, κρήνες, στέρνες, ποτίστρες, πηγάδια. Το υλικό που αποτελεί τον πυρήνα της εργασίας αυτής συγκεντρώθηκε, σε διάστημα δέκα ετών από τον Αλέκο Βαλαβάνη, ο οποίος είχε την τύχη να γνωρίσει τους αείμνηστους Νικόλα Φαράκλα και Ράνια Κλουτσινιώτη, οι οποίοι τον ενέπνευσαν να ασχοληθεί με τις πηγές της Κέας.

«Αναζητώντας τις Πηγές της Κέας»: Ένα πολύτιμο αρχείο νερού, μνήμης και πολιτισμού

Είναι συγκινητικό ότι αυτό το μνημειώδες έργο δεν προήλθε από έναν γέννημα-θρέμμα Κείο, αλλά από έναν ερευνητή που αγάπησε τον τόπο τόσο βαθιά, ώστε να αναζητήσει, να καταγράψει και να διασώσει κάθε ίχνος του νερού του. Ο Αλέκος Βαλαβάνης προσέφερε στην Κέα έναν πολύτιμο χάρτη φυσικής και πολιτισμικής μνήμης. Η εργασία του αποτελεί ανεκτίμητη παρακαταθήκη γνώσης για τις σημερινές και τις επόμενες γενιές. Με σπάνια επιμονή, κατέγραψε και διέσωσε ένα σημαντικό τμήμα της φυσικής και λαογραφικής κληρονομιάς του νησιού.

Ξεχωριστή αναγνώριση αξίζει και στη σύζυγό του, Σοφία Χατζημιχαήλ, η οποία στάθηκε ακούραστη συνοδοιπόρος και πολύτιμος συμπαραστάτης σε αυτή τη μακρόχρονη προσπάθεια. Με τη διακριτική αλλά ουσιαστική παρουσία της συνέβαλε καθοριστικά στην ολοκλήρωση ενός έργου που αποτελεί πλέον πολύτιμη παρακαταθήκη για την Κέα.

Εύχομαι η παρουσίαση του ανατύπου να έχει την ανταπόκριση που αξίζει, γιατί πρόκειται για μια σπουδαία καταγραφή της φυσικής και πολιτισμικής κληρονομιάς της Κέας.

Το αρχαιολογικό μέρος τεκμηρίωσε η αρχαιολόγος Πετρούλα Τατσοπούλου. Η κυρία Τατσοπούλου έγραψε και τα κείμενα του ανατύπου.

Φυσιοδίφης είναι ο ερευνητής που μελετά τη φύση, με κύρια έμφαση στα ζώα, τα φυτά, τα πετρώματα, τους υδάτινους πόρους. Ο όρος προέρχεται από τη λέξη φύση και το αρχαίο ρήμα διφάω, διφώ =ζητώ, ερευνώ, εξετάζω λεπτομερειακά. Βασίζεται στην άμεση παρατήρηση, την καταγραφή και τη συλλογή δειγμάτων στο πεδίο.

Θαλής και νερό

Γιατί πιστεύουμε ότι ο πρώτος φιλόσοφος όλων των εποχών, Θαλής θεωρούσε αρχήν των πάντων το ύδωρ; Ό,τι γνωρίζουμε για τις απόψεις του Θαλή προέρχεται από μεταγενέστερους συγγραφείς, κυρίως τον Αριστοτέλη, που έγραψε περίπου δύο αιώνες μετά τον Θαλή. Ο Αριστοτέλης εικάζει ότι ο Θαλής παρατήρησε πως η τροφή όλων των ζωντανών εμπεριέχει ύδωρ, οι σπόροι έχουν υγρή φύση, η ζωή εξαρτάται από το νερό, και η θερμότητα  όπως και η ανάπτυξη συνδέονται με την υγρασία. Το βασικό τεκμήριο βρίσκεται στα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη. Εκεί αναφέρει ότι ο Θαλής θεωρούσε το νερό (ὕδωρ) ως την πρώτη αρχή (ἀρχή) των όντων και προσπαθεί μάλιστα να εξηγήσει γιατί πιθανόν οδηγήθηκε σε αυτή τη θέση.

Η φράση «το νερό είναι η αρχή των πάντων» ίσως δεν σημαίνει ότι ο Θαλής πίστευε πως όλα είναι κυριολεκτικά νερό. Στο πλαίσιο της πρώιμης ιωνικής φιλοσοφίας, η «ἀρχή» είναι το πρωταρχικό υπόστρωμα από το οποίο προέρχονται τα πράγματα και στο οποίο κατά κάποιον τρόπο ανάγονται. Η μεγάλη καινοτομία του Θαλή δεν ήταν τόσο η επιλογή του νερού όσο η ίδια η αναζήτηση μιας ενιαίας φυσικής αρχής που να εξηγεί τον κόσμο χωρίς προσφυγή σε μυθολογικές γενεαλογίες θεών, ημίθεων, ηρώων..Παύουν  σιγά – σιγά να πιστεύουν οι θνητοί ότι ο  Ζεύς φέρνει τη βροχή ( Όμβριος Ζευς), τον κεραυνό ( Κεραύνιος Ζευς). Άρα, το ιστορικό τεκμήριο είναι ουσιαστικά η μαρτυρία του Αριστοτέλη. Το ότι ο Θαλής όντως συνέδεσε την κοσμική αρχή με το ύδωρ θεωρείται αρκετά πιθανό από τους ιστορικούς της φιλοσοφίας, αλλά οι ακριβείς λόγοι του παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αντικείμενο έρευνας και ερμηνείας.

• W.H. Auden. «Η ψυχή της Γης είναι το νερό».
• Χέρμαν Μέλβιλ. «Στοχασμός και νερό είναι αλληλένδετα.»
• Μιχάλης Κατσαρός. «Μην αμελήσετε / Πάρτε μαζί σας νερό / Το μέλλον έχει πολύ ξηρασία».
• Ηράκλειτος: «Ψυχήσιν Θάνατος ύδωρ γενέσθαι, ύδατι δε θάνατος γην γενέσθαι, εκ γης δε ύδωρ γίνεται, εξ ύδατος δε ψυχή. Βορβόρω θ’ ύδωρ λαμπρόν μιαίνων ούποθ’ ευρήσεις ποτόν».
• Αισχύλος, «Ευμενίδες»: «Αν βρωμίζεις το καθαρό νερό, δεν θα μπορέσεις ποτέ να βρεις να πιεις».
• Παροιμία: «Όπου πλάτανος, εκεί και νερό».