Σωκράτης, 470 - 399 π.Χ.: Μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του παγκόσμιου πολιτισμού

Αποδίδονται στον Σωκράτη:

• Οι μεν λοιποί ζώσιν ίνα εσθιώσιν, αυτός δε εσθίω ίνα ζω.
• Η παιδεία, καθάπερ ευδαίμων χώρα, πάντα τ’ αγαθά φέρει.
• Εν οίδα ότι ουδέν οίδα.
• Ουδείς εκών κακός.

Φιλοσοφικές ιδέες και μέθοδοι του Σωκράτη: διαλεκτική, μαιευτική, ειρωνεία.

Έχουν πει ότι κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη.

Αριστοτέλης: επί Σωκράτους δε το ζητείν τα περί φύσεως έληξε περί δε την χρήσιμον αρετήν και πολιτικήν απέκλιναν οι φιλοσοφούντες. Επί Σωκράτους σταμάτησαν να αναζητούν τα σχετικά με τη φύση και άρχισαν οι φιλόσοφοι να στρέφονται σε πιο χρήσιμα πράγματα όπως είναι η πολιτική αρετή.

Οι φιλόσοφοι πριν από τον Σωκράτη, οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, ασχολήθηκαν κυρίως με ζητήματα που έχουν να κάνουν με τη δημιουργία του Σύμπαντος, με ζητήματα της φύσης και των νόμων που έχει. Ασχολήθηκαν με θέματα και ερωτήσεις όπως ποια είναι η πρώτη αρχή του σύμπαντος, ποιο είναι το πρώτο στοιχείο από το οποίο δημιουργήθηκε ο κόσμος. Οι προσωκρατικοί προσπάθησαν να εξηγήσουν τον κόσμο, όχι μέσω μύθων, αλλά μέσω λογικής και παρατήρησης. Συνήθως συνδέουμε τον καθένα με κάποιο φυσικό στοιχείο ( γη, νερό, αέρας, φωτιά..) μια βασική ιδέα (άπειρο, χάος, αριθμοί) ή κάποια αρχή (έν, όν, είναι, γίγνεσθαι, σημασία, κίνηση, ενέργεια, μεταβολή, αντίθετα, παράδοξα..).

Θαλής- νερό, Αναξίμανδρος, το άπειρον, το ανεξιχνίαστο, το χάος, Αναξιμένης, αέρας ως πρώτη αρχή των πάντων. Με πύκνωση και αραίωση δημιουργούνται όλα. Πυθαγόρας οι αριθμοί και η μαθηματική αρμονία ως θεμέλιο του κόσμου. Ηράκλειτος, η διαρκής μεταβολή, τα πάντα ρει, και η ενότητα των αντιθέτων. Συμβολικό στοιχείο: η φωτιά. Ξενοφάνης κριτική στον ανθρωπομορφισμό των θεών. Ιδέα ενός ενιαίου, ανώτερου θεού. Παρμενίδης, ο Ον είναι ένα, αμετάβλητο και αιώνιο. Το ον υπάρχει, το μη ον δεν υπάρχει. Ζήνων ο Ελεάτης τα παράδοξα για την κίνηση και τον χώρο. Εμπεδοκλής, τα τέσσερα στοιχεία: γη, νερό, αέρας, φωτιά και οι δυνάμεις: Φιλότητα και Νείκος. Αναξαγόρας ο Νους ως δύναμη που οργανώνει το σύμπαν. Λεύκιππος και Δημόκριτος η ατομική θεωρία: όλα αποτελούνται από άτομα και κενό. Πρωταγόρας «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος»· σχετικισμός της γνώσης και της αλήθειας. Γοργίας σκεπτικισμός για τη γνώση και δύναμη της ρητορικής. Μέλισσος ο Σάμιος συνέχισε την ελεατική ιδέα του ενός και άπειρου Όντος. Φιλόλαος κοσμική αρμονία και μαθηματική τάξη. Αλκμαίων ο Κροτωνιάτης, ισορροπία αντιθέτων στο σώμα, πρώιμη ιατρική σκέψη.

Ποιος έπλασε τον κόσμο, πώς τον έπλασε, πώς κινούνται οι πλανήτες πώς λειτουργούν τα φυσικά φαινόμενα;

Η αμφισβήτηση και η κριτική ερμηνεία της Μυθολογίας γεννά τη Φιλοσοφία, τη Δημοκρατία, τη Δικαιοσύνη, την Επιστήμη, το Θέατρο, τον Αθλητισμό.

Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι είναι πολύ σημαντικοί γιατί για πρώτη φορά προσπάθησαν να δώσουν ερμηνείες με βάση τη λογική την παρατήρηση και την επιστήμη και όχι με βάση τη θρησκεία, την μυθολογία, τις δοξασίες. Αναζήτησαν για παράδειγμα το γιατί βρέχει, πώς προκαλείται το φαινόμενο της βροχής και άφησαν κατά μέρους την εξήγηση που έδιναν μέχρι τότε οι άνθρωποι με τις δοξασίες της θρησκείας και της μυθολογίας ότι από το χέρι του Διός εξακοντίζονται οι κεραυνοί.

Ο Σωκράτης δεμένος με τα γήινα και καθημερινά «κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη» και έθεσε στο κέντρο της στοχαστικής του αναζήτησης τον άνθρωπο. Έθεσε ζητήματα όπως τι είναι δίκαιο, τι άδικο, τι είναι καλό, τι είναι κακό, ποια είναι η αλήθεια τι σημαίνει πολιτική αρετή. Ασχολήθηκε με την πολιτική φιλοσοφία, την ηθική φιλοσοφία στην καθημερινότητα. Και πριν τον Σωκράτη με τέτοια θέματα είχαν ασχοληθεί οι φιλόσοφοι με πολιτικά ζητήματα ή με ζητήματα ηθικής. Η διαφορά είναι ότι ο Σωκράτης έστρεψε το φιλοσοφικό στοχασμό κατ` αποκλειστικότητα σε τέτοια θέματα. Αναζητούσε λοιπόν την αρχή κάθε ηθικής έννοιας τι είναι ηθικά σωστό, το δίκαιο, το νόμιμο, το καλό. Αναζητούσε κάθε ηθική έννοια που δεν επηρεάζεται από ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες ή από την υποκειμενική αντίληψη του ανθρώπου.

Αυτό που σήμερα είναι δεν είναι ηθικό, μπορεί σε κάποια άλλη εποχή ή σε κάποια άλλη ε χώρα να θεωρείται ηθικό.

Άρα αυτό που λέμε ηθικό, ανήθικο, σωστό ή λάθος, νόμιμο ή παράνομο είναι κάτι υποκειμενικό και εξαρτάται από τις εποχές, τους τόπους, από καιρικές συνθήκες. Ο Σωκράτης έψαξε την αιώνια, την αμετάβλητη ουσία της ηθικής που δεν επηρεάστηκε από ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. Αναζητούσε την απόλυτη αλήθεια και την ουσία της ηθικής και όχι τα ηθικά φαίνεσθαι σε αντίθεση με τους Σοφιστές. Ο Σωκράτης εφάρμοσε τη λεγόμενη επαγωγική μέθοδο για να αναζητήσει την αλήθεια. Επαγωγική μέθοδος είναι πορεία σκέψης, ένας συλλογισμός που ξεκινάει από κάτι συγκεκριμένο από κάτι ειδικό, και βγάζει ένα γενικό συμπέρασμα. Χρησιμοποιεί την επαγωγική μέθοδο για να βρει την ουσία των ηθικών εννοιών.

Στα αρχαία ελληνικά η επαγωγική μέθοδος (επακτικoί λόγοι) έχει σκοπό να βγάλει καθολικούς (το ορίζεσθαι καθόλου) και γενικούς ορισμούς.