Ιανουάριος: Ο πρώτος μήνας του έτους

Ο πρώτος μήνας του έτους, κατά το Γρηγοριανό ημερολόγιο, είναι φυσικά ο Ιανουάριος, ένας μήνας που πήρε το όνομά του από τον θεό Ιανό. Ο δικέφαλος Ιανός (Ianus), ήταν ο θεός των πυλών, των διαβάσεων, των ενάρξεων και των μεταβάσεων για τους αρχαίους Ρωμαίους, ενώ τα δύο κεφάλια του συμβόλιζαν την δυαδικότητα, και σχετίζονταν με το τέλος του προηγούμενου έτους και την αρχή του νέου. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Ηλίας Αναγνωστάκης: «Ο Ιανός ήταν θεός δίμορφος, που παριστάνεται πότε με κλειδιά ή με τριακόσιες ψήφους στο δεξί του χέρι και εξήντα πέντε στο αριστερό, όσες οι μέρες του ενιαυτού. Εκαλείτο δε και ‘Αιωνάριος’ αντί Ιανουάριος, επειδή τον θεωρούσαν του αιώνος πατέρα. Είχαν μάλιστα οριστεί δώδεκα πρυτάνεις να τον υμνούν και υπήρχε δωδεκάβωμον στο ναό του, όσοι και οι μήνες του έτους».

Στο αττικό ημερολόγιο, οι μήνες που αντιστοιχούσαν στον Ιανουάριο ήταν το β’ μισό του Ποσειδεώνα και το α’ μισό του Γαμηλιώνα —ο δεύτερος όντας ένας μήνας αφιερωμένος στον Δία και την Ήρα, αφού και το παρωνύμιό του Θεογαμίων παρέπεμπε στη σύζευξη του πατέρα και της μητέρας των θεών του Ολύμπου. Μία πολύ σημαντική γιορτή κατά τον μήνα Γαμηλιώνα ήταν το Τριέσπερον προς τιμή του Ήλιου, αλλά και του Ηρακλή, που κατά την ρωμαϊκή εποχή αντικαταστάθηκε από την λατρεία του Sol Invictus (Αήττητος Ήλιος), που καθιερώθηκε στις 25 Δεκεμβρίου 274 μ.Χ., από τον αυτοκράτορα Αυρηλιανό.

Πέφτοντας στη μέση του χειμώνα ο Ιανουάριος ονομάζεται μερικές φορές και «Μεσοχείμωνας», ενώ σε σύγκριση με τον Φεβρουάριο, που είναι «κουτσός» με 28 ή 29 μέρες, ονομάζεται και «Μεγάλος μήνας» ή «Τρανός μήνας» — ένα παρωνύμιο που όλοι μπορούμε να καταλάβουμε, ειδικά μετά τις γιορτές των Χριστουγέννων. Από την άλλη, εξαιτίας του α’ μισού του μήνα που πέφτει μέσα στο Δωδεκαήμερο, ο Ιανουάριος είναι γνωστός και ως «Καλαντάρης» από τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς, αλλά και τα δώρα των «Καλενδών». Το δώρο των Χριστουγέννων που συνεχίζουν κάποιοι να παίρνουν από τις δουλειές τους μέχρι σήμερα έχει τις ρίζες του στους Βυζαντινούς χρόνους, όταν μοιραζόταν στους δρόμους ως πραγματικό δώρο και όχι ως μισθός.