- ΑΡΧΙΚΗ
-
ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ
-
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
-
LIFE
-
LOOK
-
YOUR VOICE
-
επιστροφη
- ΣΕ ΕΙΔΑ
- ΜΙΛΑ ΜΟΥ ΒΡΟΜΙΚΑ
- ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΣΑΣ
-
-
VIRAL
-
επιστροφη
- QUIZ
- POLLS
- YOLO
- TRENDING NOW
-
-
ΖΩΔΙΑ
-
επιστροφη
- ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ
- ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ
- ΓΛΩΣΣΑΡΙ
-
- PODCAST
- VOICE RADIO
- CITY GUIDE
- ENGLISH GUIDE
Η Λόρα Μάλβεϊ στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η μεγάλη Βρετανίδα θεωρητικός του κινηματογράφου μίλησε στη Θεσσαλονίκη για την πολιτική του βλέμματος
Λόρα Μάλβεϊ: Η Αγγλίδα θεωρητικός μίλησε στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για τα όρια της θεωρίας της και τις προκλήσεις του ψηφιακού κόσμου
Ιστορική στιγμή στη φετινή (67η) διοργάνωση του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (5-15 Νοεμβρίου 2026) αποτέλεσε η παρουσία της Αγγλίδας θεωρητικού του κινηματογράφου και σκηνοθέτριας Λόρα Μάλβεϊ. Από το 1975, όταν δημοσίευσε το πολύκροτο δοκίμιό της «Οπτική Απόλαυση και Αφηγηματικός Κινηματογράφος» (Visual Pleasure and Narrative Cinema), έχουν περάσει 51 χρόνια, ένα χρονικό διάστημα κατά το οποίο η προσέγγιση που εισηγήθηκε η Μάλβεϊ επηρέασε καθοριστικά τις κινηματογραφικές σπουδές, την κινηματογραφική θεωρία και κριτική. Στο κείμενό της αυτό, η Μάλβεϊ εστιάζει στον αφηγηματικό κινηματογράφο των δεκαετιών του 1930 και 1940 και ιδίως στις χολιγουντιανές παραγωγές εκείνης της περιόδου, προκειμένου να θέσει το ριζικό ερώτημα: πώς λειτουργεί και για ποιους σκοπούς το βλέμμα (gaze) κατά την κινηματογραφική προβολή; Το ερώτημα διερευνάται υπό την οπτική του αναδυόμενου –τότε– κινήματος της γυναικείας απελευθέρωσης και της κριτικής στις έμφυλες διαφορές στον χώρο του κινηματογράφου.
Συνοπτικά, τα ερωτήματα που θέτει η Μάλβεϊ είναι τα εξής: (1) ποια είναι η θέση των γυναικών κατά την κινηματογραφική προβολή, καθώς κοιτάζουν τόσους άνδρες-ήρωες; (2) Στον αφηγηματικό κινηματογράφο, ο οποίος προϋποθέτει την ταύτιση του θεατή, με ποιους μηχανισμούς οι γυναίκες ταυτίζονται είτε με τον άνδρα-ήρωα είτε με τη γυναίκα-πρωταγωνίστρια, που είναι η βοηθός, άρα ουσιαστικά δευτεραγωνίστρια, και το ερωτικό ενδιαφέρον του άνδρα-ήρωα; Η απάντηση της Μάλβεϊ είναι ότι και στις δύο περιπτώσεις της γυναικείας ταύτισης προϋποτίθεται ένας εξανδρισμός του γυναικείου βλέμματος και η υιοθέτηση από τη γυναίκα-θεατή ενός ανδρικού δέοντος κατά την κινηματογραφική προβολή. Στο αντίστοιχο ερώτημα σχετικά με την ταύτιση του άνδρα-θεατή, η Μάλβεϊ εστιάζει στις ηδονοβλεπτικές και φετιχιστικές τάσεις του, εισάγοντας τον ειδικό όρο male gaze (ανδρικό βλέμμα), ο οποίος έμελλε να αποδειχθεί θεμελιώδης στη μετέπειτα ανάπτυξη της κινηματογραφικής θεωρίας. Η άποψη που εισηγήθηκε η Μάλβεϊ είναι ότι ο κυρίαρχος κινηματογράφος (ιδιαίτερα ο κλασικός αφηγηματικός κινηματογράφος του Χόλυγουντ) είναι δομημένος μέσα από μια πατριαρχική, ετεροφυλοφιλική ανδρική οπτική. Σε αυτό το πλαίσιο, οι γυναίκες παρουσιάζονται ως παθητικά αντικείμενα οπτικής απόλαυσης για τους άνδρες, ενώ οι άνδρες ελέγχουν την αφήγηση και τη δράση.
Με τα λόγια της ίδιας της Μάλβεϊ, στη συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης: «Έγραψα αυτό το δοκίμιο επηρεασμένη από το κίνημα για την απελευθέρωση των γυναικών. Εκείνη την εποχή, άλλωστε, δεν χρησιμοποιούσαμε τη λέξη “φεμινισμός”. Μιλούσαμε για γυναικεία απελευθέρωση. Επιπλέον, δεν επρόκειτο για ένα ακαδημαϊκό κείμενο, αφού οι κινηματογραφικές σπουδές ως ακαδημαϊκός κλάδος μετά βίας υπήρχαν τότε στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ήταν ένα ρητορικό, ένα πολιτικό-πολεμικό δοκίμιο, και ακριβώς υπό αυτούς τους όρους πρέπει να διαβάζεται ακόμα και σήμερα».
Η Μάλβεϊ προτάσσει εξηγητικούς μηχανισμούς που αναφέρονται στη φροϋδική και τη λακανική ψυχαναλυτική θεωρία, επικαλούμενη τις ψυχολογικές δομές της προσωπικότητας που προϋπάρχουν της θέασης μιας ταινίας, δομές που συναρτώνται με το πατριαρχικά δομημένο σύστημα και τις αντιφάσεις που αυτό παράγει. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε: «Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, στο πλαίσιο του κινήματος της γυναικείας απελευθέρωσης, ανακαλύψαμε τον Φρόιντ ως μια απροσδόκητα ενδιαφέρουσα πηγή κριτικής της πατριαρχικής κοινωνίας. Συνειδητοποιήσαμε ότι μέσα από την ψυχαναλυτική θεωρία αναδεικνύονταν τα τρωτά σημεία της πατριαρχίας. Φαινόταν, για παράδειγμα, ότι η κυρίαρχη μορφή της ανδρικής σεξουαλικότητας έρχεται αντιμέτωπη με τις δικές της αδυναμίες, όπως ο φόβος του ευνουχισμού και ο φετιχισμός. Αυτό ήταν κάτι που μας γοήτευε».
Δεδομένης της συνθήκης του ψηφιακού θαυμαστού καινούργιου κόσμου (digital brave new world), του οποίου όλοι είμαστε τμήμα τις τελευταίες δύο δεκαετίες (αν όχι περισσότερο), θεωρήσαμε σκόπιμο, κατά τη διάρκεια της συζήτησης, να θέσουμε στη Λόρα Μάλβεϊ τα εξής ερωτήματα: Κατά πόσο το θεωρητικό πλαίσιο που η ίδια πρότεινε και διαμόρφωσε, καθώς και τα εννοιολογικά εργαλεία που αναπτύχθηκαν εξ αυτού μέσα σε αυτά τα 50 χρόνια, μπορούν να εφαρμοστούν στον σημερινό ψηφιακό κόσμο και ειδικότερα σε όλο αυτό το υλικό που παράγεται υπό μορφή πανδημίας μέσω της αυτο-φωτογράφησης (selfies) και της αυτο-κινηματογράφησης με τη μαζική χρήση των κινητών τηλεφώνων; Μπορούν να εφαρμοστούν αυτά τα αναλυτικά εργαλεία στο υλικό που εξ ορισμού παράγεται προκειμένου να τραβήξει το βλέμμα, είτε για λόγους αυταρέσκειας και αυτο-προβολής είτε για την προώθηση προϊόντων με στόχο τα οικονομικά οφέλη, όπως κάνουν οι δημιουργοί περιεχομένου (influencers);
Η απάντηση της Μάλβεϊ στα παραπάνω ερωτήματα ήταν η εξής: «Ο τρόπος με τον οποίο οι νεαρές γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν στόχο βίας, αλλά και η κρίση της αυτο-εικόνας τους, την οποία η κουλτούρα των selfies φαίνεται να διαιωνίζει, αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της εποχής μας. Δεν είμαι, ωστόσο, βέβαιη ότι οι θεωρίες μου, οι οποίες βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στη δυαδική αντίληψη του φύλου, μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε πλήρως αυτό το φαινόμενο». Και με μια δόση χιούμορ και αυτοσαρκασμού πρόσθεσε: «Παράλληλα, είναι δύσκολο για κάποιαν στην ηλικία μου (σ.σ. γεννηθείσα το 1941, είναι 85 ετών) να συλλάβει την πραγματική έκταση της ψηφιακής έκρηξης. Ορισμένες πτυχές της με κάνουν να αισθάνομαι σαν ένας Ευρωπαίος χωρικός του 14ου ή του 15ου αιώνα, στον οποίο μόλις παρουσιάστηκε η θεωρία του Γαλιλαίου ότι η Γη περιστρέφεται γύρω από τον Ήλιο».
Ασφαλώς, η αναφορά της Μάλβεϊ στην υπέρβαση της δυαδικής προσέγγισης στις Σπουδές Φύλου (gender studies), όπως αυτή σημειώνεται κατά τις τελευταίες δεκαετίες, είναι μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα. Τονίζοντας αυτό, η Μάλβεϊ αγκαλιάζει την κριτική που έχουν δεχθεί οι θέσεις της, με βάση το ότι αυτές προϋποθέτουν έναν αυστηρά ετεροφυλόφιλο άνδρα-θεατή και ένα μονολιθικό τοπίο στον κινηματογραφικό χώρο και εν γένει στα Μέσα, ενώ οι σύγχρονες σπουδές στους χώρους αυτούς διερευνούν πιο ρευστές, ποικίλες και πλουραλιστικές μορφές βλέμματος, συμπεριλαμβανομένων της γυναικείας, της κουήρ και της διεμφυλικής οπτικής. Ωστόσο, το γεγονός αυτό δεν αναιρεί το ότι η φωτογραφική και φιλμική τεχνολογία που ενσωματώνουν οι συσκευές κινητής τηλεφωνίας, καθώς και άλλες επίσης φορητές και εξίσου ευκολόχρηστες ψηφιακές συσκευές (ταμπλέτες, φωτογραφικές μηχανές και βιντεοκάμερες), δημιουργούν μια ιδιαίτερα ισχυρή συνθήκη αυτο-παγίδευσης του βλέμματος. Σε αυτό το πλαίσιο, θα είχε ενδιαφέρον να γνωρίζαμε πόσο από το ψηφιακό οπτικό υλικό, το οποίο παράγεται καθημερινά μέσω των συσκευών αυτών, αφορά αποκλειστικά στην αυτο-φωτογράφηση και την αυτο-κινηματογράφηση. Όπως επίσης είναι ενδιαφέρον να διερευνηθεί κατά πόσο η ευκολία πρόσβασης και χρήσης αυτών των τεχνολογιών συμβάλλει στην αύξηση του αυτοθαυμασμού και των ναρκισσιστικών τάσεων στη σύγχρονη κοινωνία. Ένα επιπρόσθετο ερώτημα είναι κατά πόσο τα τόσο άφθονα –και τόσο αποτελεσματικά πλέον– εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης για την επεξεργασία όλου αυτού του οπτικού/οπτικοακουστικού υλικού συμβάλλουν στην περαιτέρω ενίσχυση αυτών των τάσεων.
Είναι γεγονός ότι ο τεχνικός μας πολιτισμός είναι ιδιαίτερα προηγμένος. Ωστόσο, ο πολιτισμός μας στο σύνολό του δεν παύει να είναι έντονα ανθρωποκεντρικός, αυτοαναφορικός, ναρκισσιστικός, εγωκεντρικός σε βαθμό εγωπάθειας, χαρακτηριστικά όλα αυτά που οδηγούν στην αυταρέσκεια, τη ματαιοδοξία και την αλαζονεία. Για να επιστρέψουμε στη Λόρα Μάλβεϊ, θα ήταν ενδιαφέρον, λοιπόν, να εξελίξουμε τις θεωρήσεις της για το βλέμμα, προκειμένου να εξετάσουμε τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνουν οι καταιγιστικές εξελίξεις των τελευταίων ετών στην παραγωγή και επεξεργασία οπτικού υλικού, λαμβάνοντας υπόψη ένα κύριο πρόσθετο χαρακτηριστικό του υλικού αυτού: την έντονη αυτοπάθεια, δηλαδή ότι πρόκειται για υλικό το οποίο παράγεται, κινηματογραφείται και κατ’ αρχάς θεάται από το ίδιο άτομο. Υποκείμενο και αντικείμενο της κινηματογράφησης είναι το ίδιο πρόσωπο, που ταυτόχρονα είναι και ο πρώτος θεατής του.
Ας μην ξεχνάμε ότι η επιδημική έκρηξη της αυτο-εικόνας που περιγράφουμε έχει ως αφετηριακό σημείο την κυκλοφορία του πρώτου iPhone (2007), το όνομα του οποίου είναι ένα από τα πλέον επιτυχημένα από πλευράς προώθησης εμπορικών προϊόντων. Και ιδού γιατί: διόλου τυχαία, το πρώτο εμπορικό υπολογιστικό σύστημα που ενσωμάτωσε πολυεπεξεργασία, οπτικό παραθυρικό περιβάλλον λειτουργίας (windows) και χρήση ποντικιού (mouse) ήταν ο υπολογιστής Macintosh της εταιρείας Apple (1983), η ονομασία του οποίου στην πορεία συντομεύθηκε σε Mac, για να γίνει στη συνέχεια iMac (1998), μια πρακτική που υιοθετήθηκε και σε άλλα προϊόντα της ίδιας εταιρείας, όπως το iPod (2001), για να φτάσουμε τελικά στο iPhone το 2007. Όπου το αρχικό i σε όλες αυτές τις εμπορικές ονομασίες δεν είναι απαραίτητο να ταυτίζεται αναγκαστικά με το i-ntelligent. Μπορεί κάλλιστα να αντιστοιχεί στην προσωπική αντωνυμία I (Εγώ).