Ο Οδυσσέας του Νόλαν έχει μετατραυματική διαταραχή;

Με την ελπίδα μιας στιγμής,
μας χρέωσαν όλο το μέλλον
Αν δεν υπήρχε ο θάνατος
ποιος γλύπτης, ποιος ποιητής θα δούλευε
για την αθανασία.
Γιάννης Ρίτσος, Μονόχορδα

Η κινηματογραφική αναπαράσταση ενός κορυφαίου ελληνικού έπους αποτελεί ελπιδοφόρο γεγονός και αδιάψευστο δείκτη της συνέχειας του Ελληνικού Πολιτισμού. Ο Κρίστοφερ Νόλαν αναδιατάσσει τον ομηρικό μύθο στις σύγχρονες πολιτιστικές αναζητήσεις, στο πεδίο μιας δημοφιλούς αντιπολεμικής συγκυρίας με ιριδισμούς woke ατζέντας. Το αντιπολεμικό κλίμα της αμερικάνικης νεολαίας κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ επανέρχεται καλλιτεχνικά μέσω της κινηματογραφικής μετατραυματικής διαταραχής του Οδυσσέα. Ο κινηματογραφικός Οδυσσέας του Νόλαν έχει, όμως, επαρκή συμπτώματα για να θεωρήσουμε ότι πάσχει από μετατραυματική διαταραχή; Είναι ένα ερώτημα που θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε στη συνέχεια.

Την ύπαρξη μετατραυματικής διαταραχής έχουν υποστηρίξει κριτικοί κινηματογράφου, φιλόλογοι και άλλοι ειδικοί. Ο κριτικός κινηματογράφου Νίκος Γαργαλάκος, στο «Film – Planet» γράφει ότι «ο Nolan παρουσιάζει τον Οδυσσέα, ως έναν άνθρωπο που πάσχει εμφανώς από μετατραυματική διαταραχή, μετατρέποντας τον σε φορέα του αντιπολεμικού και αντιιμπεριαλιστικού μηνύματος».

Ο Δρ Benjamin Cartlidge, λέκτορας ελληνικού πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ στο περιοδικό Conversation γράφει «Στην Οδύσσεια του Christopher Nolan, ο Οδυσσέας (τον οποίο υποδύεται ο Matt Damon) είναι χαμένος όχι μόνο στη θάλασσα, αλλά και μέσα στις ίδιες του τις αναμνήσεις. Στο νησί της νύμφης Καλυψώς (Charlize Theron), η κατανάλωση λουλουδιών λωτού τού προσφέρει ανακούφιση από το τραύμα της Τροίας, επιτρέποντάς του να ξεχάσει τον πόλεμο, τους συντρόφους του - και τελικά ακόμη και τη γυναίκα και τον γιο του». Ας σημειωθεί ότι οι Αμερικάνοι στρατιώτες στο Βιετνάμ, μην αντέχοντας τις πολεμικές συνθήκες, λάμβαναν για ανακούφιση όπιο ή ηρωίνη κατ’ αντιστοιχία με το άνθος του λωτού στην ταινία του Νόλαν και όχι τον καρπό του λωτού του Ομήρου, που χορηγεί η Καλυψώ στον Οδυσσέα στο νησί της για να του απαλύνει τις δυσάρεστες αναμνήσεις λειτουργώντας ως μια θεϊκή ψυχοθεραπεύτρια.

Επίσης, για την ύπαρξη μετατραυματικής διαταραχής του Οδυσσέα, η Emily Wilson, διαπρεπής μεταφράστρια της Οδύσσειας του Ομήρου στην αγγλική, υποστηρίζει ότι ο σκηνοθέτης δεν ακολουθεί την ομηρική αφήγηση αλλά δημιουργεί την εικόνα ενός ήρωα πνιγμένου στις ενοχές υποφέροντας, δε, από μετατραυματική διαταραχή.

Οι προαναφερθείσες απόψεις για την ύπαρξη μετατραυματικής διαταραχής στον Οδυσσέας του Νόλαν ίσως έχουν επηρεαστεί, απ' την μέθοδο προπαγάνδισης της ταινίας. Ο ηθοποιός Matt Damon, που υποδύεται τον Οδυσσέα, θεωρεί ότι πρόκειται για την καλύτερη ταινία περιγραφής της μετατραυματικής διαταραχής που έχει γυριστεί ποτέ. Δίνοντας έτσι κατεύθυνση ερμηνείας που επηρέασε και την άποψη των κριτικών.

Ακόμη, όμως, και εάν δεχτούμε την άποψη των κριτικών για μετατραυματική διαταραχή του Οδυσσέα, είναι πιο συνετό να θεωρήσουμε ότι οι εμφανιζόμενες ενοχές και τύψεις οφείλονται στον αφανισμό των συντρόφων του, που καθοδηγούσε κατά τον γυρισμό τους στην Ιθάκη και όχι στον πόλεμο της Τροίας. Στην ομηρική Οδύσσεια, η θεά Αθηνά συμβουλεύει τον ναυαγό Οδυσσέα, στο νησί των Φαιάκων στη ραψωδία Η 50-53:

«Εσύ προχώρα μέσα στην ψυχή καθόλου
Μη φοβάσαι γιατί ο θαρραλέος άνδρα σ’ ότι και εάν πράξει
Βγαίνει ανώτερος έστω και αν έχει έρθει από κάπου αλλού» (μτφρ. Μανόλη Χατζηγιακουμή)

Τι συμβαίνει όμως πράγματι στην ταινία;

Μία ψυχιατρική αξιολόγηση της ταινίας θα διαπίστωνε ότι από το σύνολο τριών ωρών της ταινίας, μόνο στο επεισόδιο της συμβίωσης με την θεϊκή Καλυψώ ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως άβουλος, λυπημένος, με ενοχές και με συμπτώματα ψυχικής διαταραχής. Η κινηματογραφική όμως εικόνα του Οδυσσέα στο επεισόδιο με την Καλυψώ, δεν στοιχειοθετεί μετατραυματική διαταραχή, αλλά, σύμφωνα με την εμπειρία μου ως ψυχιάτρου - ψυχοθεραπευτή, είναι περισσότερο συμβατή με καταθλιπτική συνδρομή. Η εμφάνιση δυσάρεστων σκέψεων και ενοχών, συχνότερα ανήκουν στην καταθλιπτική διαταραχή. Αντίθετα, καθ’ όλη την διάρκεια της υπόλοιπης ταινίας, ο Οδυσσέας είναι ένας αδιαφιλονίκητος ηγέτης, πολυμήχανος, πολεμιστής και πρωταγωνιστής της άλωσης της Τροίας. Ίσως, πιο κοντά στη διάγνωση του Οδυσσέα της ταινίας του Νόλαν, είναι η άποψη του ποιητή Νάσου Βαγενά, που έγραψε στο «ΒΗΜΑ» στις 06/09/2026 «Υπάρχουν επίσης και κάποια στοιχεία δυσεξήγητα για έναν σκηνοθέτη του επιπέδου του Νόλαν, λ.χ., η μαύρη Ωραία Ελένη (προφανώς απότιση φόρου τιμής στην επικαιρότητα του woke) ή το περιττό επιμύθιο του καταθλιπτικού από μετατραυματικό στρες Οδυσσέα».

Ένα βασικό ερώτημα της ανθρώπινης ύπαρξης είναι, εάν οι δυσάρεστες εμπειρίες, είναι κατάρα ή ευλογία. Ένα άτομο με δυσάρεστες εμπειρίες δεν εμφανίζει – παρά την ψυχαναλυτική μυθοπλασία- μετατραυματική διαταραχή. Οι αρνητικές εμπειρίες είναι το ίδιο χρήσιμες με τις αρνητικές για την οικοδόμηση μιας υγειούς προσωπικότητας. Όπως έχουμε γράψει στο βιβλίο μας, Λογική και Ψυχοθεραπεία «Ο Επίκτητος, ένας απελεύθερος δούλος –και όχι σοφός αριστοκράτης του πνεύματος–, διατύπωσε με ανεπανάληπτη σαφήνεια κα διαύγεια, χρησιμοποιώντας μόνο δώδεκα λέξεις, την οδηγό ρήση του ανθρώπινου βίου, «Ταράσσει τοὺς ἀνθρώπους οὐ τὰ πράγματα, ἀλλὰ τὰ περὶτῶν πραγμάτων δόγματα» (Επίκτητος, περ. 125 μ.Χ./1999, Ἐγχειρίδιον). (Παπαδάτος, 2026)

Δηλαδή, δεν υπάρχει μετατραυματική διαταραχή; Θα ρωτούσε ένας σπουδαστής ψυχοθεραπείας; Η απάντηση είναι ότι υπάρχει, αλλά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις αρνητικών γεγονότων και όχι σε κάθε δυσάρεστη εμπειρία της παιδικής ή μεταγενέστερης ηλικίας στο βίο του ατόμου. Η επιστημονική ύπαρξη μιας ψυχιατρικής διαταραχής τεκμηριώνεται με αυστηρά επιστημονικά κριτήρια. Υπάρχουν δύο κατατάξεις των ψυχιατρικών διαταραχών με παγκόσμιο κύρος. Το ICD- 11 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και το DSM της Αμερικάνικης Ψυχιατρικής Εταιρίας. Σύμφωνα με την τελευταία έκδοση του DSM- 5 TR, ένα άτομο με μετατραυματική διαταραχή έχει βιώσει «έκθεση σε πραγματικό ή επαπειλούμενο θάνατο, σοβαρό τραυματισμό, ή σεξουαλική βία». Για την διάγνωση της μετατραυματικής διαταραχής αξιολογούνται είκοσι συμπτώματα που ανήκουν σε τέσσερις διαφορετικές ομάδες. Επίσης, είναι απαραίτητο, το άτομο με μετατραυματική διαταραχή να έχει «κλινικά σημαντική ενόχληση ή έκπτωση κοινωνικών, επαγγελματικών ή άλλων σημαντικών περιοχών της λειτουργικότητας» (DSM-5).

Αξίζει να αναφέρουμε ότι συμπτώματα μετατραυματικής διαταραχής παρατηρήθησαν ήδη από τον 17ο αιώνα. Ιδιαίτερα, όμως, μετά τον εμφύλιο πόλεμο στις ΗΠΑ, ορισμένοι στρατιώτες που συμμετείχαν στις μάχες, είχαν αργότερα σωματικά και ψυχικά συμπτώματα παρόμοια με αυτά του μετατραυματικού στρες. Χρησιμοποιήθηκε για αυτές τις περιπτώσεις ο όρος, «κόπωση από τις μάχες».

Όπως έχουμε γράψει, «Είναι χρήσιμο να γίνει κατανοητό, ότι η μετατραυματική διαταραχή έχει σαφείς αιτίες και συγκεκριμένα συμπτώματα, και παραμένει ως διακριτή διαταραχή για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Τα μετατραυματικά συμπτώματα συνδέονται άμεσα με σαφή συνειδητά γεγονότα που αναφέρει ο θεραπευόμενος και όχι με τα υποτιθέμενα παιδικά τραύματα, στα οποία επιμένει ατεκμηρίωτα η ψυχανάλυση. Η μετατραυματική διαταραχή είναι μια σαφής και συγκεκριμένη οντότητα. Επιδημιολογικές έρευνες και μετα-αναλύσεις των υπαρχόντων δημοσιευμένων ερευνών έδειξαν ότι η συχνότητα στον γενικό πληθυσμό είναι μόνο 6,8% καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του ατόμου. Για αυτό τον λόγο, η συνεχής προσπάθεια να ανακαλύψουν οι ψυχαναλυτές απωθημένο ψυχοτραυματικό γεγονός σε κάθε περιστατικό, δεν έχει αντικειμενική βάση. Γιατί, δεν μπορεί οι ψυχικές διαταραχές να οφείλονται σε ασαφείς απροσδιόριστες αιτίες χωρίς τεκμηριωμένες αποδείξεις πραγματικών συνειδητών γεγονότων.» (Παπαδάτος, 2026)

Στην ταινία του Νόλαν ο ραψωδός από την αρχή του έργου, αναγγέλει ότι θα διηγηθεί για «Ένα πρόσωπο. Ένας στόλος. Ένας πόλεμος. Ένας άνδρας. Μια ιδέα. Ένα τέχνασμα». Αυτή η δήλωση επανέρχεται ως λάιτμοτιβ σε όλη τη διάρκεια της ταινίας, με έντονη μουσική υπόκρουση. Ο Οδυσσέας, κατά τον Νόλαν, δεν είναι ο πολυμήχανος πολεμιστής αλλά ένας νέος πολιτιστικός ήρωας, που έχει ενοχές για τα πολεμικά κατορθώματα της ζωής του, αμφισβητώντας το πολιτιστικό πλαίσιο της εποχής του, γι’ αυτό αναζητά, μαζί με την Πηνελόπη, έναν νέο ιδανικό πολιτισμό, οδηγώντας -στο τέλος- το πλοίο του προς την δύση του ηλίου, εκεί που θα έβρισκε την ήπειρο στην οποία θα δημιουργούταν ένας νέος πολιτισμός, σαν αυτόν των ΗΠΑ.

Ο Όμηρος θεωρεί ότι ο Οδυσσέας είναι ένας πολυμήχανος ήρωας, χωρίς ψυχικές διαταραχές, αναφέροντας μάλιστα, ότι ο ίδιος ο Οδυσσέας, όταν ευρίσκετο στο ανάκτορο των Φαιάκων, ζητά από τον αοιδό Δημόδοκο, να του τραγουδήσει την ιστορία του Δούρειου Ίππου, γεγονός που αποδεικνύει ότι για τον ισόθεο Οδυσσέα, η μάχη της Τροίας και ο Δούρειος Ίππος δεν ήταν μια δυσάρεστη εμπειρία, αλλά το σπουδαιότερο κατόρθωμά του για το οποίο είναι αδιάλειπτα υπερήφανος.

«Δημόδοκε, εσένα πάνω από όλους τους θνητούς εγκωμιάζω…
ή η Μούσα ασφαλώς εσένα δίδαξε, του Δία η θυγατέρα, ή ο Απόλλων…
Αλλά εμπρός άλλαξε θέμα, τραγούδησε την περιπέτεια του Δούρειου
Ίππου, αυτόν που έφτιαξε ο Επειός με την Αθήνη,
που ως δόλο την Ακρόπολη οδήγησεν ο θείος Οδυσσεύς,
με άνδρες γεμίζοντάς τον, οι οποίοι το Ιλιον κυρίευσαν.
Αν σίγουρα αυτά μου αφηγηθείς, όπως ταιριάζει,
Εγώ αμέσως σε όλους θα διακηρύξω τους ανθρώπους
πως κάποιος θεός φιλόφρων τη θεσπέσια σου χάρισε αοιδή»

Ενώ θα πρέπει να επαινέσουμε τον Νόλαν για την εξαιρετική ταινία του αναβίωσης της Οδύσσειας στον 21ο αιώνα και την προσαρμογή της στις σύγχρονες πολιτικές και πολιτιστικές αναζητήσεις, θα πρέπει να έχουμε επίγνωση του κινδύνου, να θεωρήσουμε ένα έργο τέχνης ως οδηγό για την επιστημονική διάγνωση των σύγχρονων ψυχικών διαταραχών. Η κατανόηση του ανθρώπινου βίου και των ψυχικών διαταραχών απαιτεί τον πρωταγωνιστικό ρόλο της Λογικής, γιατί ο άνθρωπος είναι ένα συνειδητό, αυτεξούσιο και αυτενεργό ον, που δεν δεσμεύεται από το παρελθόν δημιουργώντας, συνεχώς, ένα καλύτερο μέλλον για τον εαυτό του και τον κόσμο.

Βιβλιογραφία

• Γιάννης Παπαδάτος 2026, Λογική και Ψυχοθεραπεία. Εκδόσεις Gutenberg Αθήνα
• Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής 2017, Ομήρου Οδύσσεια Εισαγωγή – Κείμενο- Μετάφραση- Σχόλια. Εκδόσεις Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα