Η μη τοπική Ιθάκη. Η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν

Υπάρχουν δύο τρόποι να διαβάσει κανείς την Οδύσσεια. Ο πρώτος είναι ως το έπος της επιστροφής. Ο δεύτερος, ως το έπος της μεταμόρφωσης. Η απόσταση ανάμεσα στις δύο αναγνώσεις είναι η απόσταση που χωρίζει τον μύθο από την ερμηνεία του και ακριβώς εκεί επιλέγει να σταθεί ο Κρίστοφερ Νόλαν.

Από την πρώτη του εικόνα, ο Νόλαν απογυμνώνει τον ηρωικό μύθο από τη λάμψη του. Ο Δούρειος Ίππος δεν είναι μόνο σύμβολο στρατηγικής ιδιοφυΐας, αλλά ταυτόχρονα ένας ασφυκτικός χώρος φόβου, έντασης και διαδικαστικής ταπείνωσης. Άνδρες στοιβάζονται, πνίγονται, αγωνίζονται απλώς να αντέξουν. Πίσω από τη δόξα του πολέμου αποκαλύπτεται κυνικά η ανθρώπινη πραγματικότητα που κρύβεται πίσω από κάθε έπος.

Αν κάποιος προσδοκά από την ταινια μία εντυπωσιακή κινηματογραφική διασκευή, σίγουρα θα απογοητευτεί. Η ταινία δεν εκτυλίσσει αναπαράσταση αλλά ερμηνεία. Ο Νόλαν αλλοιώνει ραψωδίες, συμπτύσσει επεισόδια, περιορίζει την εξωτερική παρέμβαση των θεών και μεταφέρει το βάρος από τα τέρατα, στον άνθρωπο που τα αντιμετωπίζει. Η επιλογή αυτή παύει να μοιάζει ιερόσυλη όταν αντιληφθούμε ότι ο πραγματικός αντίπαλος του Οδυσσέα δεν βρίσκεται έξω από τον ίδιο. Η Τροία έχει ήδη καταληφθεί. Η πραγματική πολιορκία τώρα είναι εσωτερική.

Αυτό εξηγεί και τη νέα λειτουργία των θεών που, διόλου τυχαία, επιλέγεται να εκπροσωπηθούν από τη θεά της σοφίας. Η Αθηνά δεν εμφανίζεται ως μία δύναμη που λύνει τα προβλήματα του ήρωα, αλλά ως η φωνή που τον αναγκάζει να αντικρίσει τον εαυτό του. Δεν αλλάζει τα γεγονότα, αλλάζει το βλέμμα του Οδυσσέα απέναντί τους. Είναι σχεδόν αυτό που ο Γιουνγκ θα ονόμαζε το αρχέτυπο του Σοφού, η εσωτερική μορφή που εμφανίζεται όταν το Εγώ φτάνει στα όριά του και χρειάζεται να οδηγηθεί προς μια βαθύτερη ολοκλήρωση. Ο Νόλαν μεταφέρει την Αθηνά από τη μεταφυσική, στην συνείδηση. Δεν είναι η ανθρωπομορφική θεότητα που παρεμβαίνει στην ιστορία, είναι η μορφή που παίρνει η εσωτερική σοφία όταν ο άνθρωπος είναι έτοιμος να την ακούσει.

Αντίστοιχα μετατοπίζεται και η λειτουργία των τεράτων. Ο Πολύφημος, η Σκύλλα, η Χάρυβδη και οι Σειρήνες δεν διεκδικούν ποτέ τη σκηνοθετική κυριαρχία που θα περίμενε κανείς από μια μυθολογική υπερπαραγωγή. Ο Νόλαν αρνείται να τους χαρίσει το προνόμιο του θεάματος. Δεν τον ενδιαφέρει η μορφή τους, αλλά το ίχνος που αφήνουν στον άνθρωπο που τα ξεπερνά.

Αυτό φαίνεται εξ αρχής -αν και ο χρόνος του Νόλαν δεν είναι ποτέ γραμμικός- στον Πολύφημο. Αφαιρείται σχεδόν προκλητικά η διασημότερη ατάκα του έπους, «Ο Κανένας», που στον Όμηρο αποτελεί την κορυφαία επίδειξη της οδυσσειακής ευφυΐας. Δεν υπάρχει παιχνίδι με τις λέξεις, ο Πολύφημος τυφλώνεται σιωπηλά, και έτσι ο Οδυσσέας γίνεται στην πράξη ο «Κανένας». Η ύβρις όμως δεν έρχεται μέσα από νέα λόγια, αλλά από την ανάγκη του να επιστρέψει και να ξαναχτυπήσει έναν εχθρό που έχει ήδη νικήσει.

Αν ο Πολύφημος αποκαλύπτει την ύβρι του «εγώ», οι Σειρήνες αποκαλύπτουν τον πειρασμό της εγκατάλειψής του. Είναι ίσως η πιο υπαινικτική από τις δοκιμασίες του Οδυσσέα. Η παρουσία τους εντείνεται μέσα απο την αισθητηριακή απουσία τους. Ο Νόλαν ούτε τις δείχνει ούτε προσπαθεί να αναπαραστήσει αδόκιμα το τραγούδι τους. Επιλέγει τη σιωπή, άλλωστε οι Σειρήνες του καθενός έχουν διαφορετική φωνή. Ο θεατής βρίσκεται στη θέση των συντρόφων του Οδυσσέα. Δεν ακούει αυτό που ακούει εκείνος, βλέπει μόνο τη δύναμη που τον συγκλονίζει.

Στον Όμηρο οι Σειρήνες υπόσχονται τη γνώση. Στον Νόλαν μοιάζουν να υπόσχονται κάτι πιο επικίνδυνο, την ανακούφιση. Τη λήξη της προσπάθειας, τη λήθη του πόνου, την απαλλαγή από το βάρος της ευθύνης. Το τραγούδι τους συμπυκνώνεται στις εκφράσεις και τα λόγια του Οδυσσέα, προσφέρουν στον άνθρωπο όλα όσα επιθύμησε, μόνο και μόνο για να τον κάνουν να μετανιώσει την ίδια του την επιθυμία κι έπειτα αφήνουν να τον κατασπαράξει η απληστία του. Η γνώση των Σειρήνων δεν αφορά τον κόσμο, αλλά την ανθρώπινη φύση. Καμία επιθυμία δεν έχει αίσιο τέλος όταν εκπληρώνεται απλά, χωρίς κόπο, προσπάθεια και εσωτερική μεταμόρφωση.

Αυτή η σχέση ανάμεσα στη γνώση και την ευθύνη κορυφώνεται στη δοκιμασία με τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Δεν υπάρχει ηρωική έξαρση ούτε δραματική κορύφωση, μόνο η ψυχρή επίγνωση ότι κάθε δρόμος προς την αυτογνωσία περνά μέσα από απώλειες που δεν μπορούν να αποφευχθούν. Ο Οδυσσέας γνωρίζει την προφητεία, γνωρίζει το τίμημα. Όμως ο Νόλαν δεν αλλάζει το αναπόφευκτο της επιλογής. Αλλάζει το ποιος φέρει το ηθικό βάρος της. Ενώ στον Όμηρο ο Οδυσσέας οδηγεί ο ίδιος το πλοίο προς τη Σκύλλα, εδώ αρνείται να μετατρέψει το θεϊκό προνόμιο της γνώσης της μοίρας σε δικαίωμα επιβολής της. Αφήνει την απόφαση στους συντρόφους του, ώστε να παραμείνει ανθρώπινη, σαν μια τελευταία υπεράσπιση της ελεύθερης βούλησης απέναντι στην προδιαγεγραμμένη πορεία.

Και όταν η απώλεια τελικά έρχεται, ο Νόλαν αρνείται να την παρουσιάσει ως ηρωική θυσία. Η Σκύλλα εμφανίζεται αμυδρά, σχεδόν διεκπεραιωτικά, παίρνει τους έξι άνδρες και χάνεται. Όπως τη βιώνει ο Οδυσσέας, έτσι και η κάμερα την αποδίδει. Όχι ως στιγμή θριάμβου ή ήττας, αλλά ως ένα ακόμη τίμημα, μια ακόμη πληγή, που πρέπει στωικά να κουβαληθεί.

Έχοντας αρχίσει πλέον να χάνει την ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας, ο Οδυσσέας φτάνει στην τελευταία και πιο δύσκολη δοκιμασία του. Η κορυφαία στιγμή της ταινίας δεν είναι τελικά μια μάχη, αλλά η αποφυγή της. Η τελευταία του δοκιμασία δεν είναι να παλέψει για να σωθεί, αλλά να δεχτεί ότι η σωτηρία δεν μπορεί να βρίσκεται πάντα υπό τον έλεγχο του.

Η σανίδα που τον κρατά στην επιφάνεια γίνεται το τελευταίο σύμβολο αυτής της αυταπάτης. Για έναν άνθρωπο που σε όλη του τη ζωή επιβίωσε μέσω της σκέψης, της στρατηγικής και της ικανότητας να προβλέπει, το πιο δύσκολο πράγμα είναι να αφεθεί. Δεν αφήνει απλώς ένα αντικείμενο, αφήνει την ανάγκη να πιλοτάρει το ίδιο το νόημα της πορείας του. Είναι ένα άλμα πίστης, όχι προς το άγνωστο,αλλά προς μια τάξη του κόσμου μεγαλύτερη από τον ίδιο. Η υπέρβαση δεν έρχεται όταν ο άνθρωπος αποκτά απόλυτη δύναμη, αλλά όταν πλέον αποδέχεται τα θνητά όριά του.

Ίσως γι’ αυτό η πιο ανθρώπινη στιγμή της ταινίας δεν βρίσκεται στις μάχες, αλλά στη συνάντηση του ζητιάνου με την Πηνελόπη. Ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει ως ο βασιλιάς, θριαμβευτής της Τροίας. Επιστρέφει ως ένας ταπεινός ζητιάνος που καταλαβαίνει ότι η ίδια η ευφυΐα που τον έκανε θρύλο υπήρξε και η πηγή της περιπλάνησής του. Ο τροπαιούχος Δούρειος Ίππος παύει να είναι απλώς σύμβολο στρατηγικής ιδιοφυΐας και γίνεται το ηθικό βάρος της απώλειας ψυχών, η αιτία της νίκης, αλλά και η αιτία της πολυετούς μάχης με τα εσωτερικά του τέρατα.

Οι αναπόφευκτες συμπτύξεις του Νόλαν —η απουσία ορισμένων σταθμών του νόστου και οι αλλαγές στη δομή του μύθου— είναι το τίμημα μιας ερμηνείας που δεν ενδιαφέρεται να διασώσει κάθε επεισόδιο, αλλά να αποκαλύψει τον πυρήνα του: όχι με ποιον τρόπο ένας ήρωας επιστρέφει, αλλά ποιος άνθρωπος είναι ικανός να επιστρέψει.

Γι’ αυτό η Ιθάκη δεν είναι ένας γεωγραφικός τόπος. Είναι η κατάσταση στην οποία μπορεί να φτάσει κανείς μόνο όταν, μέσα από εσωτερική πάλη, πάψει να είναι ο ίδιος με εκείνον που ξεκίνησε το ταξίδι. Ο Καβάφης το διαισθάνθηκε πρώτος. Η Ιθάκη δεν ανταμείβει τον ταξιδιώτη. Τον δημιουργεί.

Ο Όμηρος ονόμασε αυτή τη διαδρομή νόστο. Ο Καβάφης την έκανε ποίημα. Ο Νόλαν την κινηματογραφεί ως μια επώδυνη επιστροφή όχι σε έναν τόπο, αλλά στον ίδιο τον μετουσιωμένο εαυτό. Γιατί ο αληθινός νόστος δεν είναι η επιστροφή στην Ιθάκη. Είναι η επιστροφή στον άνθρωπο που άξιζε εξαρχής να την κατοικήσει.