Στην Οδύσσεια του Νόλαν, η Lupita Nyong’o ως Ωραία Ελένη είναι πολιτική δήλωση ή δραματουργική επιλογή;
Ας ξεκινήσουμε από κάτι απλό και ειλικρινές. Ναι, είναι απολύτως φυσιολογικό να μας ξενίζει η επιλογή της Lupita Nyong’o ως Ωραίας Ελένης. Η Ελένη είναι ελληνικός μύθος με τον οποίο μεγαλώσαμε. Τη γνωρίσαμε μέσα από αγάλματα, πίνακες, σχολικά βιβλία και εικονογραφήσεις που τη δείχνουν ως λευκή, μεσογειακή μορφή. Η συλλογική μας εικόνα έχει διαμορφωθεί μέσα από αιώνες καλλιτεχνικής παράδοσης. Όταν μια κινηματογραφική μεταφορά έρχεται και ανατρέπει αυτή την παγιωμένη αναπαράσταση, το πρώτο συναίσθημα είναι η αμηχανία ή η αντίσταση. Αυτό δεν είναι ιδεολογική τοποθέτηση, αλλά πολιτισμική μνήμη. Μας ξενίζει λοιπόν; Προφανώς. Αλλά αυτό δεν είναι το ζήτημα. Το ζήτημα είναι αν πρόκειται για πολιτική δήλωση ή για δραματουργική επιλογή.
Ο Κρίστοφερ Νόλαν, ο Όμηρος και η «λευκώλενος» Ελένη
Και εδώ μπαίνει ο Νόλαν. Ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν έχει χτίσει την καριέρα του πάνω σε ιδεολογικές παρεμβάσεις. Αντιθέτως, έχει δεχθεί κριτική για αποστασιοποίηση από κοινωνικές ατζέντες και για μια μάλλον ανδροκεντρική οπτική. Ο ίδιος έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι δεν τον ενδιαφέρει να κάνει πολιτικό σινεμά, αλλά να χτίζει μύθους και ιδέες. Άρα, αν κρίνουμε από τη μέχρι τώρα συνέπειά του, είναι πιο λογικό να δούμε την επιλογή της Ελένης μέσα από το πρίσμα της δραματουργίας παρά μέσα από αυτό της πολιτικής πρόθεσης.
Το επιχείρημα του «λευκώλενος»
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα όσων αντιδρούν είναι το επίθετο «λευκώλενος». Ναι, υπάρχει στον Όμηρο και σημαίνει κυριολεκτικά «λευκοχέρα». Όμως στην αρχαϊκή ποίηση το «λευκός» δεν λειτουργεί ως σύγχρονη φυλετική κατηγορία. Συνδέεται με τη λαμπρότητα, τη φωτεινότητα, την εκλεπτυσμένη όψη και συχνά με την αριστοκρατική καταγωγή. Τα ομηρικά επίθετα είναι ποιητικές σταθερές που υπογραμμίζουν κύρος και κάλλος, όχι βιολογική περιγραφή.
Το «λευκώλενος» δεν μπαίνει για να ορίσει φυλή αλλά για να δηλώσει ποιότητα. Και υπάρχει μια λογική συνέπεια εδώ που αξίζει να σκεφτούμε. Από τη στιγμή που ο Όμηρος αποφεύγει εσκεμμένα να μας δώσει συγκεκριμένα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά της Ελένης, δεν μας λέει χρώμα μαλλιών, ματιών, ύψος ή σωματότυπο, φαντάζει απίθανο να θέλει ξαφνικά να κλειδώσει την εικόνα της μέσα από μια κυριολεκτική περιγραφή του δέρματός της. Αν τον ενδιέφερε να την ορίσει οπτικά, θα το είχε κάνει καθαρά. Αντίθετα, την κρατά ανοιχτή. Αυτό που τον ενδιαφέρει δεν είναι η χρωματική καταγραφή, αλλά η συμβολική σήμανση της ευγένειας, της λάμψης και της βασιλικής της καταγωγής.
Σε αυτό το σημείο η ανάλυση του Δημήτρη Λιαντίνη είναι καθοριστική. Όπως λέει χαρακτηριστικά και αφοπλιστικά στην υπέροχη ομιλία του «Η Ελένη ως νοητική εποπτεία, από τον Όμηρο ως τον Ελύτη» (https://www.youtube.com/watch?v=PV1USQuu3Bo):
«Πως ήταν αυτή η Ελένη; Δεν μας δίνει κανένα συγκεκριμένο φυσιογνωμικό χαρακτηριστικό. Εδώ είναι η επίνοια και η εφεύρεση του Ομήρου. Την άφησε την Ελένη να την πλάσει ο καθένας μας όπως θέλει κι όσο μπορεί κι όπου μπορεί και φτάνει με την φαντασία του. Διότι, αν μου έλεγε ότι έχει μεγάλα στήθη, θα έλεγα “Ξέρεις, εμένα μου αρέσουν οι μικροβύζες”, αν μου έλεγε ότι είναι ξανθιά, η Μέριλιν Μονρόε ας πούμε, θα έλεγα: “Ξέρεις, εμένα μου αρέσει η Ρόμι Σνάιντερ, που είναι καστανή”. Η Ελένη δεν είναι ένα ρεαλιστικό πορτρέτο. Είναι καμβάς, είναι η επιθυμία όπως τη φαντάζεται ο καθένας.
Ο ίδιος προχωρά ακόμη παραπέρα όταν διακρίνει δύο μορφές ομορφιάς: «ομορφιάς έχουμε δύο είδη, έχουμε το ωραίο, κανονικές μορφές, αναλογίες, αλλά υπάρχει και το υπέροχο. Το υπέροχο είναι εκείνο που είναι μια ανώτερη μορφή, που έχει μέσα της τον κίνδυνο. Δηλαδή ένας κεραυνός. Τι ομορφιά που έχει, αλλά σκοτώνει». Η Ελένη δεν είναι απλώς ωραία με την έννοια της αρμονίας. Είναι υπέροχη με την έννοια του κινδύνου. Είναι η ομορφιά που γίνεται αιτία πολέμου. Δεν είναι άγαλμα. Είναι κεραυνός.
Η αντίθεση ως οπτική στρατηγική
Ο Όμηρος δεν αφήνει ποτέ έναν πόλο χωρίς τον αντίθετό του. Όπως επισημαίνει ο Λιαντίνης: «και μην ξεχνάμε, παιδιά, ότι ο Όμηρος έδωσε και το αντίθετο, τον άλλο πόλο. Η Ελένη η άπιστη, αλλά μας έδωσε και την Πηνελόπη την πιστή». Ο ομηρικός κόσμος δομείται πάνω σε αντιθέσεις. Άπιστη Ελένη και πιστή Πηνελόπη. Πάθος και σταθερότητα. Ρήξη και αντοχή. Αν δούμε και το οπτικό υλικό που έχει ήδη παρουσιαστεί, φαίνεται ότι ο Νόλαν ακολουθεί αυτή τη λογική και σε επίπεδο εικόνας. Ο Αγαμέμνων εμφανίζεται ψηλός, σκοτεινός, επιβλητικός και σχεδόν πολεμοχαρής, ενώ ο Οδυσσέας αποτυπώνεται πιο φωτεινός, πιο ανθρώπινος, ο πολυμήχανος που σκέφτεται αντί να επιβάλλεται. Πρόκειται για δύο ξεκάθαρους οπτικούς πόλους. Αν αυτή η στρατηγική είναι συνειδητή, τότε η διαφοροποίηση ανάμεσα στην Anne Hathaway ως Πηνελόπη και την Nyong’o ως Ελένη μοιάζει λιγότερο με μεμονωμένη επιλογή και περισσότερο με μέρος μιας συνολικής αισθητικής λογικής. Η Πηνελόπη ενσαρκώνει το γνώριμο και σταθερό. Η Ελένη γίνεται το στοιχείο που διαταράσσει.
Το ουσιαστικό ερώτημα
Μας ξενίζει; Ναι, και είναι λογικό. Ανατρέπει την εικόνα με την οποία μεγαλώσαμε; Σίγουρα. Αλλά αν η Ελένη δεν είναι άγαλμα και είναι κεραυνός, αν είναι η μορφή που ταράζει και όχι εκείνη που καθησυχάζει, τότε ίσως το να μας προκαλεί να είναι μέσα στη φύση της. Το ερώτημα τελικά δεν είναι αν η Ελένη πρέπει να μοιάζει με αυτό που έχουμε συνηθίσει, αλλά το αν ο μύθος αντέχει να μας αιφνιδιάζει. Κι αν κρίνουμε από το γεγονός ότι συζητάμε ακόμη γι’ αυτόν τρεις χιλιάδες χρόνια μετά, μάλλον αυτό ακριβώς είναι που τον κρατά ζωντανό. Προφανώς, μέχρι να δούμε την ταινία, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τίποτα με βεβαιότητα. Όλα αυτά είναι αναγνώσεις και υποθέσεις με βάση όσα γνωρίζουμε για τον Όμηρο και για τον Νόλαν. Αλλά μέχρι να δούμε το τελικό αποτέλεσμα, ίσως τα παραπάνω να μας θυμίσουν πως δεν είναι απαραίτητα όλα μαύρο ή άσπρο. Pun intended.
14°
