Τέτη Νικολοπούλου: Χορογραφώντας τα τραύματα - Όταν οι πληγές γίνονται κίνηση

Με αφορμή το χορογραφικό έργο «BONES», το δεύτερο μέρος της τριλογίας Skin – Bones – Heart, που θα παρουσιαστεί στην Πλύφα από 2 έως 10 Μαΐου, βρέθηκα στην πρόβα των κοριτσιών της χορογράφου Τέτης Νικολοπούλου, της Εύης Συμεωνίδου, της Δάφνης Σταθάτου και της Μαρίας Φουντούλη.

Αλήθεια, σας έχει τύχει ποτέ να είστε στο τρέξιμο και στο άγχος, και ξαφνικά κάτι να συμβαίνει και το μυαλό σας να σταματά να σκέφτεται, να χαλαρώνει και να επανέρχεστε στο κέντρο σας, έστω και για λίγο; Ή σας έχει τύχει να κάνετε μια κουβέντα με έναν φίλο και μετά να νιώθετε πιο ανάλαφροι, πιο ήρεμοι, πιο ανακουφισμένοι, πιο άδειοι; Αυτό μου συνέβη εμένα συναντώντας την Τέτη.

Η Τέτη είναι από εκείνους τους ανθρώπους που σε γειώνουν μέσα από τον λόγο τους. Σε ωθεί να επανατοποθετήσεις τη σκέψη σου, σαν να ξαναμαθαίνεις, μαζί της, πώς να ζεις, να υπάρχεις και να συνυπάρχεις με παρουσία, συνειδητότητα και κίνηση. Σε μυεί χωρίς πρόθεση να πείσει· η απλότητα και η καθαρότητά της σε παρασύρουν στη δική της αρμονία. Αρμονία που έχει κατακτηθεί μέσα από προσωπική διαδρομή. Ένα σοβαρό ατύχημα στο βουνό, που την έφερε αντιμέτωπη με την ακινησία και την πιθανότητα αναπηρίας, στάθηκε καθοριστικό για να επαναπροσδιορίσει τη σχέση της με το σώμα και να το ανακαλύψει από την αρχή.

Καθηγήτρια φυσικής αγωγής και απόφοιτη της σχολής χορού Κονταξάκη, η χορογράφος Τέτη Νικολοπούλου ξεκαθαρίζει ότι η κίνηση και η σωματικότητα υπήρξαν ανέκαθεν το επίκεντρο της αναζήτησής της. Συνομιλώντας μαζί της, αντιλαμβάνεσαι μια ουσιαστική παρουσία στη στιγμή - ποιότητα που μεταδίδεται και στο έργο της. Συνδέοντας τα οστά με τον πατέρα και το δέρμα με τη μητέρα, αποκαλύπτει μια βαθιά έρευνα όπου το σώμα και η ψυχή επεξεργάζονται μαζί τις βαθιές πληγές της ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτό είναι και το BONES στην Πλύφα: το απόσταγμα μιας μακράς ψυχοσωματικής διερεύνησης γύρω από το ανθρώπινο τραύμα.

- Πώς ξεκίνησε η ιδέα της τριλογίας και ποια ήταν η έμπνευση γι αυτήν;

Εγώ δουλεύω κυρίως με σωματοποιημένες πρακτικές - somatics - όπως το contact improvisation, ενώ ο Τίμος Ζέχας, ο συνεργάτης μου, με το Axis Syllabus. Έχουμε ασχοληθεί πολύ με Body-Mind Centering, fascia training, Feldenkrais, Alexander Technique· τα εργαλεία δηλαδή, που συναντιούνται στις release τεχνικές και στον σύγχρονο χορό. Η ιδέα λοιπόν, της τριλογίας γεννήθηκε από την προηγούμενη ενασχόλησή μου με τη σπείρα, την απειρότητα και τη λογική της συνέχειας, όπως αποτυπώθηκε σε έργα όπως οι «Άπειροι», οι «Ελεύθεροι», το «Δώρο» και το «Meet me there», Το 2022 συζήτησα με τον Τίμο Ζεχα, τον συνεργάτη μου, την ανάγκη να εμβαθύνουμε σε αυτά τα εργαλεία και το 2023 προχωρήσαμε στη δημιουργία. Μετά τον κορονοϊό υλοποιήσαμε αρχικά τους «Ελεύθερους», βασισμένο στο contact improvisation και στο Axis Syllabus και στη συνέχεια θελήσαμε να πάμε ένα βήμα πιο βαθιά κι έτσι ξεκίνησε ουσιαστικά η κατεύθυνση που οδήγησε στην τριλογία.

Επειδή ήξερα ότι το δέρμα είναι τα όρια του σώματος και συνδέεται ψυχικά με τη μητέρα, ήθελα να κάνω κάτι γύρω από αυτήν. Εκείνη την περίοδο είχε πεθάνει η μαμά μου· το είχα ξεκινήσει νωρίτερα, αλλά ο θάνατός της το έκανε ξεκάθαρο: η φροντίδα και η πρώτη επαφή είναι βαθιά χαραγμένες.

Από το δέρμα αναδύθηκαν ποιότητες που σχετίζονται με τη φροντίδα και τη συνύπαρξη - με το πώς αγγίζουμε και υποστηρίζουμε τον άλλον. Στα οστά, όμως, ανοίχτηκε ένα διαφορετικό πεδίο, που συνδέει τη σωματική στήριξη με την πατρική φιγούρα.

Η σύνδεση αυτή έγινε και προσωπική: ο Τίμος Ζέχας είχε υποστεί σοβαρά κατάγματα στη σπονδυλική στήλη, ενώ κι εγώ έναν έντονο τραυματισμό στο πόδι. Τα οστά συμβολίζουν τη δομή, τον άξονα και τα όρια· φέρουν τη μνήμη. Αν το Skin μας οδήγησε στη μητέρα και την αποδοχή, το Bones μας φέρνει αντιμέτωπους με την πατρική κληρονομιά. Και κάποια στιγμή εγώ συνειδητοποίησα, οδηγώντας, ενώ είχα προχωρήσει αρκετά στη χορογραφία, ότι το βουνό όπου είχα πέσει λεγόταν «Όρος Πατέρα». Και ήμουν στο αυτοκίνητο και έμεινα. Λέω μου πήρε 27 χρόνια να το συνειδητοποιήσω. Ότι το βουνό που έπεσα λεγόταν Όρος Πατέρα. Δηλαδή το τραύμα.

- Εσύ τι ήθελες να βρεις μέσα από αυτό το έργο;

Εγώ νομίζω ότι το σώμα είναι ένα αδιανόητο αρχείο το οποίο δεν ξεχνά τίποτα. Και ανά κάποιες φάσεις μέσα στη ζωή μας πυροδοτούνται ερεθίσματα, τα οποία μας φέρνουν μνήμες. Αφέθηκα λοιπόν, στη διαδικασία χωρίς να ξέρω πού θα με οδηγήσει, αλλά με απόλυτη εμπιστοσύνη στις σωματικές οδηγίες και προέκυψαν οργανικά οι ιστορίες.

Μέσα από αυτή τη διαδρομή, κατάλαβα ότι μέσα στο τραύμα υπήρχε και αγάπη. Και πέρα από τη ρωγμή, αυτά που μας πλήγωσαν μάς έδωσαν ταυτόχρονα και τα εργαλεία για να σταθούμε και να συνεχίσουμε. Αυτό ήθελα να πω μέσα από αυτό το έργο.

- Είδα, στην πρόβα, ότι υπήρχε ουσιαστική αλληλεπίδραση και ομαδικότητα. Δεν είσαι αυθεντία. Είσαι δεκτική.

Έχω τη γενική επιμέλεια, αλλά η δημιουργική διαδικασία είναι βαθιά συλλογική. Οι περισσότερες σκηνές έχουν προκύψει μέσα από τα ίδια τα σώματα των χορευτριών, από οδηγίες που δίνονται ακόμη και στο ζέσταμα. Έχω παρέμβει ώστε να διαμορφωθεί μια συνοχή και ροή, όμως η συμβολή των παιδιών είναι καθοριστική.

Η δουλειά δεν βασίζεται σε μια αυθεντία, αλλά σε μια ανοιχτή, συνεργατική διαδικασία όπου ο καθένας συμβάλλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση του έργου. Δίνω φυσικά κατεύθυνση στα παιδιά, γιατί χρειάζεται μια συνεχής καθοδήγηση αλλά ταυτόχρονα και μια ισορροπία ανάμεσα στο να δίνεις εργαλεία και στο να αφήνεις χώρο. Δεν χρειάζεται πάντα να έχεις απάντηση, κάποιες φορές το «δεν ξέρω ακόμη, ας το αφήσουμε» είναι κι αυτό μέρος της διαδικασίας.

- Το «Δεν ξέρω θα δούμε», προκαλεί ανασφάλεια;

Αν είσαι ειλικρινής είναι εντάξει, γιατί είναι μια δημιουργική διαδικασία και αυτά τα παιδιά τα συγκεκριμένα που έχουν επιλέξει να δουλεύουν μαζί μου, η Δάφνη και η Μαρία και η Εύη ξέρουν πώς δουλεύω και μερικές φορές πάμε και στα τυφλά. Αλλά όλο αυτό είναι μια πολύ διαλεκτική διαδικασία.

- Παρατηρώ όση ώρα μου μιλάς πάντα συνδέεις, το σώμα και την ψυχή. Ποια είναι η ανάγκη σου, τι θέλεις να βρεις μέσα από την κίνηση;

Το διακύβευμα για μένα είναι η απόλυτη παρουσία - ψυχή τε και σώματι. Αυτό είναι η σωματοποίηση (somatics), το θέμα πάνω στο οποίο έκανα και το διδακτορικό μου. Συχνά μιλάμε για τη σύνδεση σώματος και πνεύματος (body-mind connection), αλλά η ουσία είναι να καταλάβουμε πότε συμβαίνει αυτό. Η ανάγκη μου μέσα από την κίνηση είναι να βρεθώ σε κατάσταση ροής. Εκεί επιτυγχάνεται η σύνδεση, στην απόλυτη παρουσία της στιγμής.
Όταν μπαίνεις σε αυτή τη ροή, το σώμα και ο νους γίνονται ένα.

- Είμαστε γενικά ως άνθρωποι παρόντες στη στιγμή;

Δεν είμαστε. Είμαστε συνεχώς μπρος και πίσω, στο παρελθόν ή στο μέλλον.

- Ο χορός μας φέρνει στο παρόν;

Ο χορός μπορεί να μας φέρει στο παρόν, υπό συνθήκες - όταν πραγματικά μπαίνεις στη ροή της κίνησης. Ειδικά μορφές όπως ο σύγχρονος ή ο ακροβατικός χορός, λόγω της απαιτητικότητάς τους, σε καλούν να είσαι πλήρως παρών. Η σωματοποίηση, βέβαια, δεν αφορά μόνο τον χορό· μπορεί να συμβεί και στην καθημερινότητα. Αυτό που έχει σημασία είναι η σύνδεση των επιπέδων: σώμα, συναίσθημα, φαντασία και νους. Όταν αυτά συναντηθούν, τότε πράγματι βρίσκεσαι στο παρόν, σε μια πιο ολοκληρωμένη εμπειρία.

- Θεραπεύει ο χορός;

Απολύτως.

- Αντικαθιστά την ψυχοθεραπεία;

Εξαρτάται από το τραύμα και από το τι βοηθά τον καθένα. Πιστεύω ότι η ψυχοθεραπεία χρειάζεται, αλλά χρειάζεται και το σώμα - όχι μόνο τα λόγια. Και το αντίστροφο: Κι εμείς χρειάζεται να λεκτικοποιήσουμε κάποια πράγματα.
Αν δεν κινηθεί το σώμα, δύσκολα φεύγει το τραύμα. Μέσα από την κίνηση, το σώμα επαναδιοργανώνεται. Γι’ αυτό λέμε ότι κάποιος είναι «μπλοκαρισμένος» - γιατί το σώμα «κρατάει».

Συχνά προσπαθούμε να εξηγήσουμε τα πάντα με λόγια, όμως αν το σώμα δεν κινηθεί, το τραύμα δεν μετασχηματίζεται. Μέσα από την κίνηση, το σώμα επαναοργανώνεται και «ξεμπλοκάρει» σημεία που έχουν παγώσει. Δεν αρκεί όμως οποιαδήποτε κίνηση, για παράδειγμα, η άσκηση με βάρη ή μια πιο μηχανική προπόνηση δεν οδηγεί απαραίτητα εκεί. Χρειάζεται μια πιο συνειδητή, ουσιαστική κίνηση που ενεργοποιεί πραγματικά το σώμα. Το σώμα είναι εξαιρετικά έξυπνο, αλλά το έχουμε παραμελήσει και έχουμε γίνει «χαζοί» κινησιολογικά.

Ήδη από το 1937, στο «The Thinking Body», η Mabel Elsworth Todd έγραφε ότι το σώμα ξέρει καλύτερα. Το μυαλό μάς βάζει συχνά σε παγίδες και μας απομακρύνει από την αλήθεια, ενώ το σώμα δεν ψεύδεται: ένα χέρι που θα σε ακουμπήσει, αποκαλύπτει αμέσως την πρόθεση του άλλου - αν είναι καθαρό, θολό, βαρύ ή πονηρό. Με την επαφή, καταλαβαίνεις τα πάντα αμέσως.

- Θεωρητικά είμαστε σε μια εποχή που οι άνθρωποι το wellness το βάζουν πολύ ψηλά. Είμαστε κοντά με το σώμα μας, πιστεύεις;

Πιστεύω ότι κάποιοι είναι κοντά, αλλά όσο απομακρυνόμαστε από τη φύση και αστικοποιούμαστε και τσιμεντοποιούμαστε, απομακρυνόμαστε και από το σώμα μας. Γιατί το σώμα μας έχει πολύ μεγάλη σχέση με τη φύση, τα δέντρα, τα λουλούδια, τα ζώα.

Αυτά δηλαδή όλα που τα βλέπουμε γύρω μας και συνδεόμαστε αμέσως. Κοιτάς μια πρασινάδα και χαλαρώνεις. Αν είμαστε σε τοίχους τσιμεντένιους, σε πολύ ψηλά κτίρια και σε υλικά που δεν είναι φυσικά, έχω την εντύπωση ότι δεν είμαστε κοντά. Πιστεύω δηλαδή ότι όσο είχαμε πιο καλή σχέση με το χώμα, περπατάγαμε με το νερό, μπορούμε να κρατήσουμε μια σχέση. Αν δεν την κρατήσουμε αυτή τη σχέση, δεν ξέρω πού θα καταλήξουμε.

Υπάρχει, βέβαια, μια τάση προς το wellness, αλλά αναρωτιέμαι πόσο βαθιά είναι· μήπως παραμένει λίγο επιφανειακή; Από την άλλη, στην εποχή μας υπάρχουν λιγότερα «πρέπει» από το «κοινωνικό κοστούμι» που φορούσαμε παλιά. Ίσως να είμαστε πιο κοντά στο να μπορεί ο καθένας να είναι όπως θέλει, αλλά η αποκοπή μας από τη φύση περιπλέκει τα πράγματα.

- Πώς σου προέκυψε η ανάγκη για την κίνηση και το χορό; Είσαι και καθηγήτρια φυσικής αγωγής, παράλληλα.

Μάλλον υπήρχε από νωρίς μια προδιάθεση να ασχοληθώ με το σώμα. Παρόλο που ήμουν καλή μαθήτρια, είχα επιλέξει τη Γυμναστική Ακαδημία και παράλληλα ασχολιόμουν με τον χορό. Μπαίνοντας στα ΤΕΦΑΑ, απέκτησα τόσο επιστημονική σκέψη όσο και πρακτική γνώση, που εμβάθυναν αυτή τη σχέση. Όμως δεν μπορούσα να την καταλάβω την κίνηση. Ενώ την πήγαινα μέχρι ένα σημείο, κάτι δεν μπορούσα να συνδέσω. Και λέω, θα το συνδέσω με το χορό. Και αποφάσισα να κάνω χορό. Για να μπορέσω να μπω πιο βαθιά στην κίνηση, να την κατανοήσω. Να δω πώς είναι να γίνεσαι χορευτής. Πώς είναι αυτός που κάνει τέτοιες στροφές;

Από περιέργεια και ανάγκη εξέλιξης ήθελα να γίνω καλύτερη, να κινηθώ πιο ελεύθερα, πιο ουσιαστικά. Δεν καλυπτόμουν από την εκπαίδευση που είχα, ένιωθα ότι υπήρχαν κενά: έλειπε η σύνδεση θεωρίας και πράξης, αλλά και μια βαθύτερη φιλοσοφία. Έτσι στράφηκα στη δημιουργική κίνηση και ανακάλυψα ότι υπάρχουν ολόκληρα συστήματα που το υποστηρίζουν.

Και μετά ήρθε το πολύπαθο ατύχημα. Έπεσα στο βουνό. Χτύπησα πάρα πολύ άσχημα το πόδι μου το 1998, σε μια φάση της ζωής που είχα κάποιες ενδοιασμούς σε σχέση με τις αποφάσεις μου πιο πολύ τις επαγγελματικές. Βρισκόμουν σε μια φάση μεγάλων διλημμάτων. Δούλευα σε ένα σχολείο και σκεφτόμουν αν έπρεπε να φύγω για να αφοσιωθώ αποκλειστικά στον χορό. Δεν είχα καταφέρει ακόμα να αποφασίσω ποια κατεύθυνση να ακολουθήσω.

- Βρέθηκαν άλλοι τότε να σου πουν ότι όταν είσαι χορευτής δεν μπορείς να είσαι τίποτα άλλο;

Εντάξει, άμα ζούσαμε σε ένα άλλο σύμπαν που να πληρώνεσαι για να δουλεύεις σαν χορευτής, ναι, αλλά όταν ζεις σε μια χώρα και σε όλη την Ευρώπη, που η τέχνη αυτή δεν στηρίζεται όπως θα έπρεπε, δεν γίνεται να μην κάνεις τίποτα άλλο. Οι χορευτές κάνουν τρεις και τέσσερις δουλειές για να μπορέσουν να ανταπεξέλθουν.

- Πώς το προσωπικό σου τραύμα μετατράπηκε σε εργαλείο κατανόησης του σώματος;

Μετά το ατύχημα, βρέθηκα στο νοσοκομείο. Από την απόλυτη κίνηση, στην απόλυτη ακινησία. Για μένα ήταν πολύ σημαντικό ότι ζούσα, ότι δεν είχα πεθάνει ακόμη κι αν αυτό σήμαινε να ζήσω με αναπηρία. Ήταν μια ανατροπή: περίμενα ότι θα πεθάνω.

Όταν έπεσα και κατάλαβα τη δύναμη της πτώσης, ήμουν σίγουρη ότι θα χτυπήσω το κεφάλι μου. Ήταν ένα τρελό ατύχημα. Έπρεπε να μάθω από αυτό το ατύχημα. Ήμουν σε μια φάση που έτρεχα συνεχώς, ένας «παπατρέχας». Έμαθα πράγματα - ίσως να μην καταλάβω ποτέ πλήρως γιατί συνέβη. Αυτό που ξέρω είναι ότι υπήρξε κάτι σχεδόν μεταφυσικό: ήταν βέβαιο ότι θα σκοτωνόμουν, κι όμως δεν έγινε. Βγήκα από το νοσοκομείο με πατερίτσες. Για έξι μήνες πήγαινα στον Ναλμπάντη, έκανα ασκήσεις με τα σίδερα, προσπαθώντας να κρατήσω το υπόλοιπο σώμα ζωντανό.

Μετά από έξι μήνες, όταν άφησα τις πατερίτσες, εμφανίστηκε οστεοαρθρίτιδα και ο πόνος ήταν έντονος. Υπήρξαν στιγμές που αμφέβαλα αν θα τα καταφέρω, όμως συνέχισα. Όταν ο γιατρός πρότεινε ένεση ακαμψίας για να σταματήσει ο πόνος, αποφάσισα να δοκιμάσω αλλιώς: να ξαναχτίσω το πόδι μου, βήμα-βήμα. Όλα όσα είχα δουλέψει σε σεμινάρια με το Body-Mind Centering, όσα είχα διαβάσει και μελετήσει, άρχισαν να γίνονται βίωμα. Άρχισα να νιώθω τη ρίζωση, να φτάνω στη γη. Έπρεπε να βρω ξανά το σημείο στήριξης, για να μπορέσω να περπατήσω.

- Διαβάζοντας το κείμενο της παράστασης, είδα τρεις λέξεις: Ελευθερία, ζωή και ταυτότητα. Πόσο σημαντικές είναι για σένα αυτές οι έννοιες;

Κοίταξε, είναι τρεις λέξεις προς απόκτηση. Δεν είναι δεδομένες. Δεν είναι τίποτα ότι υπάρχει αυτή τη στιγμή και το φέρουμε δεδομένο. Όπως βλέπεις, ζούμε σε ένα χωροχρονικό γίγνεσθαι που τίποτα δεν είναι δεδομένο. Υπάρχει μια γενολογική και παγκόσμια ρωγμή, τραύμα, στο οποίο είμαστε όλοι μέσα. Και μέσα σε αυτά είναι μια ερώτηση πώς θα βρούμε την ελευθερία μας, τη συνεκτικότητά μας ή τη σχέση μας με το κέντρο μας, την αυθεντικότητά μας και την ταυτότητά μας, η οποία είναι ρευστή, δεν είναι μία. Είναι μια έννοια υπό διερεύνηση, αλλά πολύ σημαντικό να την ανακαλύπτουμε τουλάχιστον κάθε φορά. Και μπορεί να μην είναι κάτι μόνιμο.

- Φεύγοντας ο θεατής από την παράσταση, τι θέλεις να πάρει μαζί του;

Θέλω να πάρει μια παρηγοριά· να νιώσει ότι δεν είναι μόνος του. Θέλω να καταλάβει ότι είμαστε δίπλα του, ότι συμπάσχουμε. Και να μπορέσει να βρει μια μορφή ανακούφισης μέσα από τον χορό και την κίνηση. Όλοι μας κουβαλάμε αυτά τα τραυματισμένα παιδιά μέσα μας. Εγώ, επειδή δουλεύω σε δημοτικά σχολεία, βλέπω τα παιδιά - είναι πραγματικά "κουκλιά". Έρχονται γεμάτα φως και μετά τα παίρνουν οι γονείς τους, και πολλές φορές βλέπεις ότι οι γονείς τους δεν είναι τόσο όμορφοι. Και αναρωτιέσαι «Πώς γίνεται αυτό;».

Θυμάμαι ότι είχα πει σε έναν συνάδελφο: «Πού πάει όλη αυτή η ομορφιά; Πώς αλλάζουν έτσι οι άνθρωποι;» - με μια διάθεση ίσως και κριτικής. Και εκείνος μου είπε: «η ομορφιά δεν χάνεται, κρύβεται μέσα μας». Δεν θέλω, λοιπόν ο θεατής να φύγει κλειδωμένος και σκοτεινιασμένος. Τα τραύματά μας μπορεί να μας κρατούν πίσω, αλλά δεν μας καθορίζουν και ως έναν βαθμό είναι στο χέρι μας να προχωρήσουμε.

- Είπες όσα ήθελες να πεις με αυτό το έργο;

Είχα κάποια ανάγκη να μιλήσω για τον πατέρα και για τη στήριξη. Εκπληρώθηκε - ήταν μια κατάθεση. Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να πω κάτι άλλο. Ήταν δηλαδή σαν να βάζεις μια τελεία. Αισθάνομαι πολύ καλά από τη διαδικασία. Ήταν πολύ λυτρωτική. Και ήταν και πάρα πολύ καλή συνεργασία με όλους. Γιατί όλοι καταθέσανε κάτι για το βίωμά τους από τον πατέρα που τους αφορούσε όλους.