Άγγελος Μίχας: «Η ζωή είναι μεγαλύτερη από τις φωτογραφίες μας»

Σε μια εποχή όπου εκατομμύρια εικόνες παράγονται και καταναλώνονται καθημερινά, η φωτογραφία μοιάζει να έχει χάσει τη σπανιότητά της, όχι όμως και τη δύναμή της. Ο Άγγελος Μίχας, ένας από τους πιο συνεπείς και ευαίσθητους παρατηρητές της ανθρώπινης παρουσίας στον δημόσιο χώρο, συνεχίζει να αναζητά εκείνες τις μικρές, ανεπαίσθητες στιγμές που μετατρέπουν το καθημερινό σε διαχρονικό. Με αφορμή τη μακρόχρονη διαδρομή του στη φωτογραφία δρόμου, μιλά στην Athens Voice για το βλέμμα, τον σεβασμό, την πόλη, τη μοναχικότητα και τη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη να δίνουμε νόημα στο εφήμερο.

Ζούμε σε μια εποχή όπου όλοι φωτογραφίζουν τα πάντα. Πιστεύεις ότι η υπερπαραγωγή εικόνων έχει αποδυναμώσει τη δύναμη της φωτογραφίας;

Δεν νομίζω ότι χάθηκε η δύναμη της φωτογραφίας. Χάθηκε λίγο η σπανιότητά της. Όμως η αξία μιας φωτογραφίας δεν καθορίζεται από το πόσες άλλες υπάρχουν γύρω της. Μια σπουδαία φωτογραφία εξακολουθεί να έχει τη δύναμη να σταματήσει τον χρόνο, έστω για λίγα δευτερόλεπτα, μέσα σε έναν κόσμο που τρέχει ολοένα και πιο γρήγορα.

Ο Πλάτων Ριβέλλης έχει γράψει ότι οι φωτογραφίες σου «σέβονται με την ίδια αφοσίωση τον κόσμο και την τέχνη». Τι σημαίνει για εσένα ο σεβασμός απέναντι στον άνθρωπο που φωτογραφίζεις;

Καταρχάς, το γεγονός ότι αυτή η παρατήρηση προέρχεται από τον Πλάτωνα Ριβέλλη έχει ιδιαίτερη σημασία για μένα. Είναι ένας άνθρωπος που με επηρέασε βαθιά, όχι μόνο στον τρόπο που σκέφτομαι τη φωτογραφία, αλλά και στον τρόπο που προσπαθώ να στέκομαι απέναντι στον κόσμο και στους ανθρώπους.

Ο Γκοντάρ είχε πει ότι «η αισθητική είναι η ηθική του μέλλοντος». Πιστεύω ότι ο τρόπος που κοιτάζουμε έναν άνθρωπο αποκαλύπτει και τον τρόπο που τον σεβόμαστε. Γι’ αυτό, στη φωτογραφία, η αισθητική και ο σεβασμός είναι σχεδόν το ίδιο πράγμα. Ο σεβασμός αρχίζει από την πρώτη ματιά. Από τη στιγμή που επιλέγεις να δεις τον άλλον όχι ως θέμα ή αντικείμενο, αλλά ως μια μοναδική ανθρώπινη παρουσία.

Τι εξακολουθεί να σε τραβά στον δρόμο μετά από τόσα χρόνια φωτογραφίζοντας;

Η ίδια η διαδικασία είναι η μόνιμη αμοιβή μου όλα αυτά τα χρόνια. Η χαρά της αναζήτησης, της παρατήρησης και της δημιουργίας δεν έχει πάψει ποτέ να με συγκινεί. Η φωτογραφία δεν με κρατά μόνο δημιουργικά ζωντανό. Με κρατά συνδεδεμένο με την πόλη, με τους ανθρώπους και με την εποχή μου. Με κάνει να νιώθω ότι είμαι ακόμη μέσα στη ζωή και όχι απλώς θεατής της.

Η φωτογραφία δρόμου είναι περισσότερο ένστικτο ή συνειδητή αναζήτηση;

Το ένστικτο είναι η πυξίδα μου και η αναζήτηση το ταξίδι. Το πρώτο μου λέει πού να κοιτάξω, η δεύτερη με κρατά στον δρόμο. Η φωτογραφία γεννιέται κάπου ανάμεσα στα δύο, σε εκείνη τη στιγμή που βλέπεις κάτι χωρίς να ξέρεις ακόμη γιατί σε αγγίζει.

Πότε καταλαβαίνεις ότι έχεις τραβήξει μια πραγματικά καλή φωτογραφία;

Είναι περισσότερο μια αίσθηση παρά μια βεβαιότητα. Ένα μικρό σκίρτημα που ξεκινά από το στομάχι και σου λέει ότι κάτι μόλις συνέβη. Σαν να ευθυγραμμίστηκαν για μια στιγμή πράγματα που δεν ελέγχεις. Δεν ξέρω αν η φωτογραφία είναι πραγματικά καλή εκείνη τη στιγμή. Ξέρω μόνο ότι άξιζε να υπάρξει. Τα υπόλοιπα τα αποφασίζει ο χρόνος.

Υπάρχουν μέρες που κυκλοφορείς με τη μηχανή και επιλέγεις συνειδητά να μη φωτογραφίσεις τίποτα;

Ναι, και μάλιστα όλο και πιο συχνά. Έχω πάντα την κάμερα μαζί μου, αλλά δεν έχω πάντα την ανάγκη να τη σηκώσω. Με τα χρόνια κατάλαβα ότι δεν χρειάζεται να αποδεικνύω τίποτα, ούτε να επιστρέφω σπίτι με «λάφυρα». Είμαι εκεί, παρατηρώ και περιμένω. Κάτι σαν ζεν ψαράς. Δεν πηγαίνει για να πιάσει οπωσδήποτε ψάρι, αλλά γιατί αγαπά τη διαδικασία του ψαρέματος.

Τι είναι αυτό που σε κάνει να σταματήσεις στον δρόμο και να σηκώσεις τη μηχανή;

Με σταματά η φωτογραφία που βλέπω για μια στιγμή πριν ακόμη σηκώσω τη μηχανή. Από εκεί και πέρα, όλα είναι ένας αγώνας με τον χρόνο και το τυχαίο. Τις περισσότερες φορές χάνω. Γιατί μια καλή φωτογραφία είναι η συνάντηση πολλών πραγμάτων που δεν ελέγχεις. Καμιά φορά όμως, μέσα σε αυτή τη μικρή χαραμάδα τύχης, αποκαλύπτεται κάτι βαθύτερο από τις προθέσεις σου. Κάτι που δεν το επινόησες εσύ. Ήταν εκεί και περίμενε να το δεις.

Πώς έχει αλλάξει ο δρόμος από τότε που ξεκίνησες μέχρι σήμερα;

Ο δρόμος έχει αλλάξει πάρα πολύ τα τελευταία είκοσι χρόνια. Όταν ξεκίνησα να φωτογραφίζω, η παρουσία μιας κάμερας στον δρόμο ήταν κάτι σχετικά ασυνήθιστο. Οι άνθρωποι συχνά με ρωτούσαν αν είμαι από την τηλεόραση ή αν τραβάω βίντεο. Υπήρχε ακόμη μια αθωότητα απέναντι στη φωτογραφία. Πολλές φορές τα ίδια τα βλέμματα σχεδόν ζητούσαν να φωτογραφηθούν.

Σήμερα συμβαίνει σχεδόν το αντίθετο. Ζούμε μέσα σε μια αδιάκοπη παραγωγή εικόνων και μια συνεχή έκθεση. Οι άνθρωποι φωτογραφίζονται διαρκώς, αλλά ταυτόχρονα φοβούνται περισσότερο την εικόνα τους και την απώλεια της ιδιωτικότητάς τους. Υπάρχει μεγαλύτερη καχυποψία και μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα απέναντι στην κάμερα.

Και το καταλαβαίνω αυτό. Γιατί πλέον μια φωτογραφία δεν είναι απλώς μια στιγμή που καταγράφηκε. Μπορεί να ταξιδέψει παντού μέσα σε δευτερόλεπτα και να μείνει για πάντα εκεί έξω.

Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθώ να πιστεύω ότι ο δρόμος παραμένει ένας τόπος ανθρώπινης συνάντησης. Απλώς σήμερα χρειάζεται περισσότερη ευαισθησία, περισσότερος σεβασμός και μεγαλύτερη επίγνωση από τον φωτογράφο απέναντι στον άνθρωπο που έχει μπροστά του.

Η Αθήνα είναι φωτογενής πόλη ή αντιστέκεται στον φακό;

Η Αθήνα δεν είναι μια εύκολα φωτογενής πόλη. Έχει δύσκολα φόντα, άναρχες γραμμές, βίαιες αντιθέσεις, μια αίσθηση διαρκούς φθοράς και ακαταστασίας. Πολλές φορές μοιάζει σαν όλα να έχουν τοποθετηθεί χωρίς σχέδιο, σχεδόν τυχαία.

Κι όμως, μέσα σε αυτή την αταξία υπάρχει κάτι βαθιά ζωντανό. Και φυσικά υπάρχει το αττικό φως, που λειτουργεί σχεδόν λυτρωτικά. Ένα φως που μαλακώνει τις σκληρότητες, ενώνει τα ετερόκλητα στοιχεία και δίνει ακόμη και στα πιο κουρασμένα πράγματα μια παράξενη ομορφιά.

Ίσως τελικά η Αθήνα να μη σε κερδίζει με την τελειότητά της, αλλά με τις αντιφάσεις της. Και ίσως γι’ αυτό να παραμένει τόσο ενδιαφέρουσα φωτογραφικά.

Πιστεύεις ότι σήμερα οι άνθρωποι ποζάρουν ακόμη και όταν δεν ξέρουν ότι φωτογραφίζονται;

Ευτυχώς υπάρχουν ακόμη εκείνοι που, μέσα στη βουή της πόλης, ακούνε το δικό τους τραγούδι. Άλλοτε χαρούμενο, άλλοτε λυπημένο. Είναι τα κρυφά, αγαπημένα μου μοντέλα. Οι πρωταγωνιστές στις δικές μου ιστορίες.

Τα social media έχουν αλλάξει ουσιαστικά τη φωτογραφία ή μόνο τον τρόπο που καταναλώνουμε εικόνες;

Τα social media άλλαξαν τον τρόπο που βλέπουμε τις εικόνες, όχι την ουσία της φωτογραφίας. Η καλή φωτογραφία εξακολουθεί να βασίζεται στο βλέμμα και στη συγκίνηση που προκαλεί. Αυτό που άλλαξε είναι ότι σήμερα οι εικόνες ταξιδεύουν πιο γρήγορα, αλλά συχνά μένουν λιγότερο στη μνήμη.

Τι έχει αλλάξει περισσότερο στον Άγγελο μέσα από όλα αυτά τα χρόνια φωτογραφίζοντας αγνώστους;

Νομίζω πως όλα αυτά τα χρόνια φωτογραφίζοντας αγνώστους με έκαναν πιο ήρεμο απέναντι στους ανθρώπους. Διασταυρώθηκα με αμέτρητα βλέμματα, είδα πρόσωπα προσεκτικά, αθόρυβα, σχεδόν σιωπηλά. Μέσα από αυτή τη μακρόχρονη παρατήρηση άρχισα να καταλαβαίνω καλύτερα πόσα πράγματα κουβαλά ο καθένας χωρίς να τα δείχνει.

Η φωτογραφία δρόμου με έφερε πολύ κοντά στην ανθρώπινη ευαλωτότητα, αλλά και στην ομορφιά που υπάρχει μέσα στις πιο απλές στιγμές. Νομίζω ότι αυτό με έκανε πιο επιεική, με περισσότερη ενσυναίσθηση και λιγότερη βιασύνη να κρίνω.

Ίσως τελικά η συνεχής συνάντηση με τόσους αγνώστους να με βοήθησε να καταλάβω λίγο καλύτερα και τον ίδιο μου τον εαυτό. Και ίσως, μέσα από όλη αυτή τη διαδρομή, να έγινα και λίγο καλύτερος άνθρωπος.

Υπάρχει κάποια φωτογραφία σου που κουβαλά ακόμη έντονο συναισθηματικό βάρος;

Νομίζω πως πάντα οι τελευταίες καλές φωτογραφίες είναι αυτές που κουβαλούν το μεγαλύτερο συναισθηματικό βάρος. Ίσως γιατί είναι ακόμη ζωντανές μέσα μου. Δεν έχουν προλάβει να καταλαγιάσουν, να πάρουν την απόστασή τους μέσα στον χρόνο.

Θα έλεγα πως περισσότερο είμαι ερωτευμένος μαζί τους παρά ότι τις αξιολογώ αντικειμενικά. Και όπως συμβαίνει με κάθε έρωτα, κάποια στιγμή κι αυτό περνά. Οι φωτογραφίες ησυχάζουν μέσα σου, παύεις να τις βλέπεις μέσα από τον ενθουσιασμό της στιγμής και αρχίζεις να καταλαβαίνεις πιο καθαρά τι πραγματικά αντέχει μέσα τους.

Τότε όλες βρίσκουν σιγά σιγά τη θέση τους. Και ίσως εκεί, μετά την πρώτη συγκίνηση, αρχίζει η πραγματική τους ζωή.

Η μοναχικότητα είναι απαραίτητη για έναν φωτογράφο δρόμου;

Η μοναχικότητα για μένα δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι μια συνθήκη συγκέντρωσης. Όπως ένας ποιητής χρειάζεται σιωπή για να ακούσει τον εσωτερικό του ρυθμό, έτσι κι εγώ χρειάζομαι να είμαι μόνος για να συντονιστώ με τον ρυθμό του δρόμου. Εκεί, ανάμεσα στον θόρυβο της πόλης και στη δική μου σιωπή, γεννιούνται οι φωτογραφίες.

Υπάρχει μια εικόνα που δεν πρόλαβες ποτέ να τραβήξεις και ακόμη σε ακολουθεί;

Δεν πιστεύω ότι μόνο μία φωτογραφία θα μπορούσε να είναι τόσο σημαντική μέσα σε μια πολύχρονη φωτογραφική πορεία. Η μία φωτογραφία έρχεται μετά την άλλη και αντανακλάται πάνω στις προηγούμενες. Όλες μαζί συνθέτουν μια διαδρομή.

Φυσικά υπάρχουν στιγμές που χάνονται. Ένα βλέμμα, μια χειρονομία, μια απρόσμενη συνάντηση που κράτησε μόλις ένα δευτερόλεπτο. Αλλά αυτό είναι μέρος της φύσης της φωτογραφίας δρόμου. Δεν μπορείς να τα προλάβεις όλα. Κι ίσως τελικά να μη χρειάζεται.

Γιατί όσο περνούν τα χρόνια, τόσο περισσότερο καταλαβαίνω ότι η ζωή είναι μεγαλύτερη από τις φωτογραφίες μας. Συνεχίζει να παράγει εικόνες, συμπτώσεις και μικρά θαύματα που κανένα σενάριο δεν θα μπορούσε να προβλέψει. Η ζωή είναι γενναιόδωρη και έχει περισσότερη φαντασία από εμάς.

Αν έπρεπε να περιγράψεις το έργο σου μέσα από μία ταινία ή έναν σκηνοθέτη, ποια θα ήταν η επιλογή σου;

«Alice in the Cities» του Wim Wenders. Γιατί έχει κάτι από αυτό που αναζητώ κι εγώ στη φωτογραφία. Την περιπλάνηση χωρίς βεβαιότητες. Ένα βλέμμα που δεν προσπαθεί να κατακτήσει τον κόσμο, αλλά να τον παρατηρήσει και να τον καταλάβει.

Πάντα με συγκινούσε η ιδέα του ταξιδιώτη που κινείται χωρίς να ξέρει ακριβώς τι ψάχνει, αλλά παραμένει ανοιχτός σε ό,τι θα του αποκαλυφθεί στη διαδρομή. Ίσως γιατί και η φωτογραφία δρόμου λειτουργεί κάπως έτσι. Δεν βγαίνεις για να επιβεβαιώσεις κάτι που ήδη γνωρίζεις. Βγαίνεις για να συναντήσεις κάτι που δεν γνωρίζεις ακόμη.

Και όπως στην ταινία, έτσι και στη φωτογραφία, η διαδρομή αποδεικνύεται συχνά πιο σημαντική από τον προορισμό.

Και τελικά, τι συνεχίζει να ψάχνει ο Άγγελος Μίχας στους δρόμους του κόσμου;

Αυτές τις στιγμές που θα μείνουν για πάντα. Ίσως μια ματαιόδοξη επιθυμία κατάκτησης της αθανασίας.