Φωτογραφια

Κοραή 4, 1941–1944: Από αντιαεροπορικό καταφύγιο σε υπόγειο κρατητήριο της Κομαντατούρ

Ο φωτογράφος Βασίλης Μακρής φωτογραφίζει και γράφει για τον «Χώρο μνήμης Κοραή 4»

Βασίλης Μακρής
2’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ
UPD

Στην καρδιά της Αθήνα, στην οδό Κοραή 4, υψώνεται ένα κτίριο που φέρει δύο παράλληλες ιστορίες: την αρχιτεκτονική της Νεότερης εποχής και τη σκοτεινή μνήμη της Κατοχής. Ανεγερμένο μεταξύ 1934 και 1938 σε σχέδια των αρχιτεκτόνων Εμμανουήλ Κριεζή και Αναστάσιου Μεταξά, το μέγαρο αντικατέστησε την οικία Rossels (1894), σηματοδοτώντας τη μετάβαση της πόλης σε μια εποχή εκσυγχρονισμού και θεσμικής αυτοπεποίθησης.

Το 1938 εγκαθίσταται στο νέο, υπερσύγχρονο για την εποχή, κτίριο η Εθνική Ασφαλιστική. Υλικά υψηλής ποιότητας, ανελκυστήρας και κεντρική θέρμανση — τεχνολογικές καινοτομίες για τα αθηναϊκά δεδομένα της δεκαετίας του ’30 — συνθέτουν μια εικόνα αστικής προόδου.

Παρ' όλα αυτά, η ίδια η αρχιτεκτονική του φέρει ήδη το ίχνος του επερχόμενου πολέμου: σύμφωνα με τη νομοθεσία της περιόδου, κάθε νέα πολυκατοικία, ή δημόσιο κτίριο, όφειλε να διαθέτει αντιαεροπορικό καταφύγιο. Η πρόνοια αυτή δεν ήταν απλώς τεχνική· ήταν πολιτική παραδοχή ενός αναπόφευκτου κινδύνου, καθώς η Ευρώπη βυθιζόταν στη δίνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με σημαντικότερο κίνδυνο τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς.

Κοραή 4, 1941–1944: Το καταφύγιο που έγινε υπόγειο κρατητήριο της Κομαντατούρ

Στις 6 Μαΐου 1941, λίγες ημέρες μετά την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα, το κτίριο επιτάσσεται από τις κατοχικές αρχές. Το υπόγειο αντιαεροπορικό καταφύγιο μετατρέπεται σε κρατητήριο της Κομαντατούρ, του γερμανικού Φρουραρχείου. Στον πέμπτο όροφο υψώνεται η γερμανική σημαία — σύμβολο επιβολής και κατοχής — η οποία θα παραμείνει εκεί έως τις 12 Οκτωβρίου 1944. Σήμερα, εκτίθεται σε γυάλινη προθήκη στο Α΄ Υπόγειο, κοντά στην είσοδο: ένα τεκμήριο εξουσίας που μετατράπηκε σε έκθεμα μνήμης.

Το διώροφο καταφύγιο λειτούργησε ως κέντρο κράτησης και μεταγωγών. Εκεί φυλακίστηκαν Έλληνες κάθε ηλικίας — ακόμη και έφηβοι δεκατεσσάρων ετών — για πράξεις συχνά ασήμαντες, ή προσχηματικές. Κρατήθηκαν επίσης Γερμανοί και Ιταλοί αντιφασίστες. Οι περισσότεροι παρέμεναν για λίγες ημέρες πριν μεταφερθούν στις φυλακές Αβέρωφ, στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, ή σε γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το πέρασμα από την Κοραή 4 αποτελούσε, για πολλούς, τον προθάλαμο μιας αβέβαιης — συχνά τραγικής — διαδρομής.

Σχετικό Άρθρο

Στους τοίχους των υγρών υπογείων διασώζεται ένα σιωπηλό αρχείο. Ακιδογραφήματα, επιγραφές, ονόματα, ημερομηνίες, μηνύματα σε ελληνικά, αγγλικά, ιταλικά και γερμανικά. Κατάρες και προσευχές. Ερωτικές καρδιές πλάι σε εκκλήσεις για ελευθερία. Αναφορές σε καταδότες, αποχαιρετισμοί, ίχνη φόβου και πείσματος. Τα ίχνη αυτά, χαραγμένα στον ασβέστη, συνιστούν μια άτυπη μαρτυρία: μια μικροϊστορία της Κατοχής εγγεγραμμένη στο σώμα του κτιρίου.

Η φωτογραφική προσέγγιση δεν αποτυπώνει απλώς επιφάνειες· επιχειρεί να ανασύρει το βάθος αυτής της σιωπής, να μετατρέψει το ίχνος σε τεκμήριο και το τεκμήριο σε αφήγηση. Μετά την Απελευθέρωση, το κτίριο στέγασε τα κεντρικά γραφεία του Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ), ενσωματώνοντας έτσι μια ακόμη στρώση ιστορικής φόρτισης. Ακολούθησε μια περίοδος διαδοχικών επιτάξεων, έως ότου το μέγαρο επέστρεψε στην κατοχή της Εθνικής Ασφαλιστικής, η οποία προχώρησε σε εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης.

Στις 31 Ιανουαρίου 1991, με πρωτοβουλία της Εθνικής Ασφαλιστικής, ο χώρος κηρύχθηκε Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού. Τα υπόγεια κρατητήρια αναγνωρίστηκαν επισήμως ως «Χώρος Ιστορικής Μνήμης 1941–1944». Η θεσμική αυτή πράξη δεν αποκατέστησε απλώς ένα μνημείο· αναγνώρισε το δικαίωμα της πόλης να θυμάται.

Το 2023, η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος και η Εθνική Ασφαλιστική παρέδωσαν, ως δωρεά, τον «Χώρο Ιστορικής Μνήμης 1941–1944» στον Δήμο Αθηναίων και στο Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού. Η πράξη αυτή σφραγίζει τη μετάβαση του χώρου από ιδιωτική ιδιοκτησία σε συλλογικό κτήμα.

Σχετικό Άρθρο

Το κτίριο της Κοραή 4 δεν αποτελεί απλώς ένα αρχιτεκτονικό δείγμα του μεσοπολέμου ούτε μόνο ένα τόπο κράτησης της Κατοχής. Είναι ένας τόπος όπου η υλική υπόσταση της πόλης συναντά τη μνήμη των ανθρώπων της. Το φωτογραφικό δοκίμιο επιχειρεί να διερευνήσει αυτή τη συνάντηση: να αναδείξει πώς ο χώρος γίνεται φορέας τραύματος, πώς η αρχιτεκτονική μετατρέπεται σε αρχείο και πώς η εικόνα μπορεί να λειτουργήσει ως πράξη έρευνας — διεισδυτικής, στοχαστικής και βαθιά ανθρώπινης.

Δειτε περισσοτερα