Λυδία Βενιέρη: Το Σεληνόφως στην Τήνο και η αγάπη που νικά τον χρόνο

Η Λυδία Βενιέρη ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία Ελλήνων εικαστικών που κατάφεραν να χτίσουν μια γνήσια διεθνή διαδρομή χωρίς ποτέ να αποκοπούν από τις ελληνικές τους ρίζες. Γεννημένη στην Αθήνα, σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στο Παρίσι, όπου έζησε για αρκετά χρόνια, ενώ σήμερα ζει και εργάζεται στη Νέα Υόρκη, μοιράζοντας τον χρόνο της ανάμεσα στις δύο πόλεις και την Ελλάδα. Η δουλειά της κινείται με άνεση ανάμεσα στη γλυπτική, τις εγκαταστάσεις, τον κινηματογράφο και τα ψηφιακά περιβάλλοντα, όμως ο πυρήνας μένει πάντα ο ίδιος: ο μύθος, το όνειρο και η συλλογική μνήμη.

Οι διακρίσεις της μιλούν από μόνες τους. Έχει τιμηθεί με το Μετάλλιο Γλυπτικής της Académie Française, ενώ το έργο της έχει παρουσιαστεί σε σημαντικές εκθέσεις διεθνώς, από το Centre Georges Pompidou και τη Manifesta στο Ρότερνταμ μέχρι το Círculo de Bellas Artes στη Μαδρίτη, την Εθνική Πινακοθήκη, τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 2004 και τη New York Public Library. Έχει εκπροσωπηθεί από γκαλερί σε Νέα Υόρκη, Παρίσι, Κοπεγχάγη, Τόκιο και Σαντιάγκο, ενώ το 2013 ίδρυσε την Mykonos Biennale, η οποία έχει φιλοξενήσει έργα περισσότερων από διακοσίων καλλιτεχνών στη Μύκονο και τη Δήλο.

Σειρές όπως τα War Games και οι Byronic Heroes, καθιέρωσαν τη Λυδία Βενιέρη ως μια καλλιτέχνιδα που συνομιλεί ταυτόχρονα με την επικαιρότητα και την αιωνιότητα: η ίδια έχει περιγράψει ότι δημιουργεί σύμπαντα και τοπία όπου προβάλλει ιστορίες, θεωρίες συνωμοσίας των μέσων ενημέρωσης και μυθολογικούς θρύλους. Η στάση της απέναντι στην τέχνη είναι βαθιά ανθρωπιστική. Έχει δηλώσει πως η τέχνη οφείλει να έχει κάτι ιαματικό, ενώ στους σύγχρονους βυρωνικούς ήρωες συγκαταλέγει τους ακτιβιστές και τις γυναίκες του Αφγανιστάν, μια θέση που συμπυκνώνει το πώς ο μύθος, στα χέρια της, γίνεται εργαλείο ανάγνωσης του σήμερα.

Το «Σεληνόφως», που παρουσιάζεται φέτος για πρώτη φορά ως εικαστική εγκατάσταση στο μεσαιωνικό κελάρι του Μπάλλη στον Αρνάδο της Τήνου, είναι ίσως το πιο προσωπικό κεφάλαιο αυτής της διαδρομής. Δημιουργημένο το 2002 και αφιερωμένο στη μνήμη του Κίμωνα Σκάση, το έργο έζησε ήδη πολλές ζωές: εκδόθηκε από τις Εκδόσεις Άγρα, μεταμορφώθηκε το 2007 σε πρωτοποριακή εφαρμογή για το iPhone με τα έσοδα να προσφέρονται στη Διεθνή Αμνηστία, και τώρα βρίσκει τον ιδανικό του τόπο.

Στους λαβυρινθώδεις χώρους του κελαριού του 13ου αιώνα, 63 λατρευτικά λάβαρα ξεδιπλώνουν την προσωπική ερμηνεία της καλλιτέχνιδας πάνω στον μύθο της Σελήνης και του Ενδυμίωνα: μια θλιβερή ιστορία που μετουσιώνεται σε δύναμη, ένα οπτικό ποίημα όπου η πέτρα, οι καμάρες και η σιωπή του μεσαιωνικού χώρου συνομιλούν οργανικά με το έργο. Από τις 25 Ιουλίου έως τις 20 Σεπτεμβρίου 2026, η Τήνος αποκτά έναν τόπο μνήμης, μύθου και περισυλλογής.

Με αφορμή το «Σεληνόφως» στην Τήνο, η Λυδία Βενιέρη μιλά για τον μύθο, τη θλίψη, την ίαση και την τέχνη ως τρόπο να αντέχουμε τον χρόνο

— Γιατί η Σελήνη και ο Ενδυμίων; Τι σας συγκίνησε περισσότερο σε αυτόν τον μύθο: ο έρωτας, η αδυναμία μπροστά στους θεούς, ο αιώνιος ύπνος ή η στιγμή όπου η θλίψη μετατρέπεται σε μυστική δύναμη;

Ο Εμπεδοκλής λέει ότι όλα είναι Φιλότης και Νείκος: στην ζωή, στη φύση, στα απτά και τα τελλούρια. Υπάρχει η ρήξη της εξουσίας και της αγάπης κι ενώ η αγάπη φαίνεται υποταγμένη, ταυτόχρονα ξεφεύγει, ξεπερνά κι εμποτίζει το παν. Στον μύθο ο Δίας τιμωρεί μια θεά που αποφεύγει το καθήκον της από… αδυναμία σε έναν θνητό. Ο θνητός γίνεται αιώνιος ύπνος, άρα νικά τον χρόνο, τον ξεπερνά, μια και στα όνειρα δεν παίζει κανέναν ρόλο. Κι έτσι η νύχτα αλλάζει διάσταση, ειδικά όταν το φεγγάρι βασιλεύει. Ο πόνος το πλημμυρίζει ευαισθησία κι αισθησιασμό, αλλά και αισθήματα που πια ξεπερνούν την πύλη των νόμων της λογικής. Κι ενώ συνεχίζει να κάνει τον ρόλο του στο σύμπαν, το φως του μας επηρεάζει, μας τρελαίνει διαστέλλοντας την σκέψη πέρα από κάθε ιεραρχία και, πάνω από όλα, μας κάνει κοινωνούς γιορτάζοντας την θλίψη του.

— Έχετε πει ότι στο έργο σας «η αρχή είναι το τέλος και η απάντηση είναι το ερώτημα». Το Σεληνόφως γεννήθηκε το 2002 και επιστρέφει το 2026 στην ιδανική του στέγη. Ισχύει τελικά αυτή η κυκλικότητα και στη ζωή των ίδιων των έργων;

Τα αρχέτυπα κάνουν κύκλους κι επιστρέφουν ξανά μαζί με τους πλανήτες. Έτσι, οι μνήμες που έχουν ταχτοποιηθεί στην σκέψη μας σαν ιστορίες κάποια στιγμή αναβιώνουν, γιατί ξυπνούν από τον «αιώνιο ύπνο», κι αιτία είναι μια αίσθηση που την ξυπνά ένα άρωμα, ένα τραγούδι ή ένα όνειρο. Στην δική μου την δουλειά, που βασίζεται καθαρά στην έμπνευση, συχνά ξεχνώ κάτι προτού το ξαναανακαλύψω. Η μνήμη, ιδιαίτερα αυτή που δεν κατέχουμε, είναι ένα μαγικό κουτί.

— Σε παλαιότερη συνέντευξή σας υποστηρίξατε ότι η τέχνη πρέπει να έχει κάτι ιαματικό. Το Σεληνόφως ξεκινά από ένα προσωπικό πένθος, την απώλεια του Κίμωνα Σκάση. Πώς λειτούργησε η δημιουργία του ως δική σας ίαση, και τι ελπίζετε να πάρει ο θεατής από αυτή τη διαδικασία;

Η τέχνη, αν δεν είναι ιαματική, δεν είναι τέχνη. Ο καλλιτέχνης υπάγεται στον θεό δημιουργό, στον μύστη, στον Διόνυσο, τον θεό της ανάστασης. Οι χθόνιοι θεοί αγαπούν τους ανθρώπους, έχουν αισθήματα: όπως ο Προμηθέας, ο Διόνυσος, η Δήμητρα, γιορτάζουν το πένθος, όπως κι ο Ορφικός Χριστός, που φυσικά δεν έχει καμία σχέση με την Παλαιά Διαθήκη. Ο πόνος ενώνει τους ανθρώπους ανέκαθεν σε μια Μεγάλη Παρασκευή, όπως στην «Σκευωρία των Δελφινιών» (Dolphin Conspiracy).

Τότε συναντιούνται σε μια λιτανεία, προσμένοντας την ανατροπή και μέσα από αυτή την ένωση. Όταν πεθαίνει κάποιος τόσο αγαπημένος, δεν θέλουμε τον αποχωρισμό από το σώμα του: η ιδέα μάς τρελαίνει κι ο θάνατος μάς φέρνει κοντά του, μας ανακουφίζει. Κι ύστερα έρχεται μια στιγμή, αιώνια, που ξέρω ότι, αν το απόγευμα είχε μορφή, ή ένας γλυκός άνεμος, ή ένα παιχνιδιάρικο σύννεφο, είναι η μορφή του Κίμωνα.

— Ο μύθος, το όνειρο και η πνευματικότητα διατρέχουν όλο σας το έργο, από τη Θεογονία μέχρι τους Βυρωνικούς Ήρωες. Τι είναι αυτό που κάνει τους αρχαίους μύθους πιο ικανούς από την επικαιρότητα να μιλήσουν για το σήμερα;

Όπως στην Θεογονία οι ιδέες ντύνονται με όνειρα και τα στοιχεία αποκτούν φόρμες, ενώ τα κύματα, το σκοτάδι, οι ανεμοστρόβιλοι έχουν μορφή, η αρχαία τέχνη πηγαία ανοίγει το μυαλό και απελευθερώνει την σκέψη. Αντίστοιχα, οι Βυρωνικοί ήρωες αναπαριστούσαν αλληγορίες που ξανάγιναν της μόδας στην εποχή του ρομαντισμού. Είναι το μόνο όμορφο πράγμα στον απαίσιο ανθρώπινο πολιτισμό, που καταστρέφει την φύση, τα ζώα, κυνηγώντας την εξουσία και το χρήμα, κάνοντας την ζωή ένα δυσάρεστο, άτοπο παιχνίδι. Σκέψου να μιλούσαμε με τα ζώα και τα φυτά, να ζούσαμε τραγουδώντας, υμνώντας απλά την πλάση! Οι Ορφικοί Ύμνοι έχουν τόση δύναμη που, όταν κάποιος τους προφέρει, μυείται σε άλλη διάσταση, και περιέχουν την ομορφιά, υγεία, καλοσύνη, ηθική, χιούμορ, φαντασία και, φυσικά, πολύ πλατωνική αγάπη που ξεκλειδώνει το μυαλό.

— Στα War Games χρησιμοποιήσατε κούκλες με παιδικά μάτια για να σχολιάσετε τη βία των μέσων ενημέρωσης, ενώ έχετε μιλήσει για την «παραφροσύνη των media» ως πρώτη ύλη της δουλειάς σας. Δύο δεκαετίες μετά, στην εποχή των αλγορίθμων και της τεχνητής νοημοσύνης, πώς έχει αλλάξει αυτή η σχέση τέχνης και ενημέρωσης;

Στα War Games χρησιμοποιώ κούκλες γιατί τα παιχνίδια μού αρέσουν πολύ, αλλά και γιατί το νιώθω σαν ιεροσυλία να χρησιμοποιούσα αληθινά παιδιά, αφού στα μάτια τους διαδραματίζονται σκηνές καθημερινής τρέλας, πολέμου και βίας. Και ναι, τα σκέφτηκα όταν είδα το γυάλινο βλέμμα των παιδιών μου μπροστά στην τηλεόραση: διέκοψαν τα Στρουμφ για να τους δείξουν την δολοφονία του Σαντάμ. Και μετά συνέχισαν τα Στρουμφ. Από τότε ζούμε σε ένα μεγάλο Κολοσσαίο, όπου παρακολουθούμε λάιβ τα βάσανα των Παλαιστινίων, όπως κάποτε οι Ρωμαίοι αναπαράστησαν την πτώση του Ισραήλ με κομπάρσους τα θύματά τους.

Μας ενημερώνει δε το ίντερνετ, που ανήκει στον στρατό, κι αναρωτιέμαι αν το κάνει για εκφοβισμό. Και γίνεται δράση-αντίδραση κι ύστερα, σε όλα τα κράτη, οι άνθρωποι διαδηλώνουν τραγουδώντας, ενωμένοι από μια χθόνια δύναμη που τους ενώνει. Αυτό με μαγεύει πολύ περισσότερο από οποιοδήποτε γκάτζετ, γιατί την τεχνολογία την βλέπω σαν τα παιχνίδια. Όσο δε ο μηχανισμός οφείλεται σε κάτι αόρατο, όπως ο ηλεκτρομαγνητισμός, μας μαγεύει, γιατί είναι σαν μάγια. Το σίδερο είναι ένα μέταλλο και ο άνθρωπος το χρησιμοποιεί για να σκοτώνει. Κι αυτό περνά στα άστρα κι οπλίζει τον Άρη, τον θεό του πολέμου.

Αντίστοιχα, τα media, αντί να «ενημερώνουν», φέρονται σαν τον Ερμή… ξιπασμένα! Ειδικά όταν ενημέρωναν τους «νέους», τον καιρό της κρίσης, ότι οι ιεροί, δηλαδή οι γέροι, ζουν πολύ και στοιχίζουν λεφτά, και τους κόψαν τις συντάξεις.

— Μιλώντας για τους Βυρωνικούς ήρωες, είχατε πει ότι οι ακτιβιστές και οι γυναίκες του Αφγανιστάν είναι οι σύγχρονοι ήρωες και ηρωίδες του Βύρωνα. Στο Σεληνόφως, η Σελήνη βλέπει τους εκδικητικούς θεούς να τιμωρούν τον αγαπημένο της και βρίσκει δύναμη μέσα στη θλίψη. Είναι κι αυτή μια μορφή αντίστασης;

Ο Διόνυσος, ο θεός που πεθαίνει κι ανασταίνεται, είναι η επαναλαμβανόμενη ανάσταση, η επανάσταση. Δεν είναι αντίσταση, πηγάζει εκ των έσω. Όταν η θλίψη κάνει τον κύκλο της και γίνει έκρηξη. Μια έκρηξη που μοιάζει με θηρίο κι έχει για νου την συνείδηση της ανθρωπότητας ενωμένη.

— Έχετε ζήσει και δημιουργήσει σε Παρίσι και Νέα Υόρκη, με διεθνή αναγνώριση και βραβεία όπως το Μετάλλιο Γλυπτικής της Γαλλικής Ακαδημίας. Επιστρέφετε όμως σταθερά στα ελληνικά νησιά, από τη Μύκονο και τη Δήλο της Biennale που ιδρύσατε μέχρι τη σημερινή Τήνο. Τι σας δίνει το Αιγαίο που δεν σας δίνει καμία μητρόπολη;

Είμαι ον του αρχιπελάγους, ένας γλάρος των Κυκλάδων· κουβαλώ μέχρι και το μεσογειακό στίγμα, που το πέρασα και στα παιδιά. Εδώ γεμίζουν οι μπαταρίες μου κι εδώ θυμάμαι ότι κάποτε υπήρξα ψάρι. Γιατί το πιστεύω ότι όλους μας ξεπέταξε της Γης ο πυρήνας που καίει κάτω από την θάλασσα. Και φυσικά αγαπώ το Παρίσι σαν κομμάτι του εαυτού μου, και την Νέα Υόρκη, που μου έδωσε τόσα πολλά, μαζί κι αγάπη. Αλλά και τον χειμώνα, που δεν μ' αρέσει κι ονειρεύομαι μέρη τροπικά, αν βρεθώ στις Κυκλάδες νιώθω σαν άνεμος, παύω να υπάρχω, τόσο ενώνομαι μαζί τους. Είναι σαν να διαβάζω τους βράχους, σαν να βγάζω νόημα μέσα από αυτή την κατανόηση που μου είναι απέραντα γνώριμη.

— Το Σεληνόφως μοιάζει να μετενσαρκώνεται: γεννήθηκε ως εικόνες και λόγος, έγινε βιβλίο, μετά πρωτοποριακή εφαρμογή για iPhone με κοινωνικό πρόσημο, και σήμερα εγκατάσταση μέσα σε ένα μεσαιωνικό κελάρι. Είναι το ίδιο έργο που αλλάζει μορφές ή κάθε μορφή γεννά ένα καινούργιο έργο;

Είναι το ίδιο έργο που βγήκε από μέσα μου. Το έγραψα για τον Κίμωνα, όμως το προκάλεσε ο θάνατος του Σημαιοφορίδη. Ήξερε ότι θα πεθάνει όταν κοιταζόμασταν με μάτια γελαστά και λυπημένα. Τι να κάναμε; Το αναπόφευκτο.

Τώρα όμως πρώτη φορά το κάνω έργο, το κάνω λάβαρα, το τυπώνω και επεμβαίνω πάνω του με ανεξίτηλα χρώματα. Το είχα φτιάξει παίζοντας, με την λύσσα της θλίψης, με ένα σκάνερ: σκιτσάριζα, χάραζα, χρησιμοποιούσα μικρά αντικείμενα κι εικόνες και ταυτόχρονα έγραφα. Μου συμβαίνει αυτό το ταυτόχρονο, να γράφω και να δημιουργώ ταυτόχρονα. Μου συμβαίνει να συνευρίσκονται, όταν έκανα τα ταρό μου ή το κόμικ μου «Πέρα από το Είναι». Τα ημερολόγιά μου (κρατώ ημερολόγια από πριν κλείσω τα 10) είναι γεμάτα σκίτσα πολλές φορές.

Ο μικρός θησαυρός του Σεληνόφως κάπου υπάρχει, δεν πετώ τίποτα, αλλά είναι θαμμένος, δεν ξέρω πού. Όταν θελήσει, θα φανεί. Τώρα όμως που το ξαναδούλευα, ανακάλυψα κάτι στην ψυχοσύνθεσή μου: ένιωθα θεά; Ένιωσα την Σελήνη; Την απομόνωση; Και την δύναμη και την υπεροχή της ύπαρξης του Ενδυμίωνα-Κίμωνα, την ανεξάρτητη, που μόνο ένας θνητός μπορεί να φέρει στην ακέρια ομορφιά μιας ολοκλήρωσης. Της ολοκλήρωσης της μοίρας. Γιατί οι θεοί είναι φορείς μιας δύναμης, κι εγώ ένιωσα φορέας μιας ιστορίας που με διαπέρασε, κι είχα ανάγκη να την πω και την είπα.

Ταίριαζε στην συμπαντική μοναξιά του μικρού υπολογιστή, που κάνει απρόσωπα τους ανθρώπους να απογυμνώσουν το χάος τους. Βασικά, μου το πρότειναν και δέχτηκα· ήταν, αν όχι η πρώτη, από τις μοναδικές πρώτες εφαρμογές για το iPhone όταν πρωτοβγήκε, και τα έσοδα (έκανε ένα δολάριο) πήγαιναν στην Amnesty International. Στα 10 χρόνια του θανάτου του Κίμωνα το βγάλαμε στις Εκδόσεις Άγρα, που είχα πρώτα βγάλει και τον πρώτο μου κατάλογο με τίτλο «ανεμοιγερέγια», μια λέξη από την Γραμμική Β που σημαίνει «σπονδή στην Ιέρεια των ανέμων».

— Το κελάρι του Μπάλλη είναι ένας χώρος του 13ου αιώνα, υπόγειος, λαβυρινθώδης, σιωπηλός. Λέτε ότι το έργο περίμενε χρόνια για να βρει τον τόπο του. Πώς φαντάζεστε την εμπειρία του επισκέπτη που θα περπατήσει ανάμεσα στα 63 λάβαρα ένα καλοκαιρινό βράδυ στην Τήνο, και τι θα θέλατε να κρατήσει φεύγοντας;

Όταν μου πρότειναν να το εκθέσω στο κελάρι στον Αρνάδο, που μοιάζει με αρχαίες κατακόμβες (ίσως και να υπήρξαν), ο χώρος φώναζε το όνομά του. Και ούτε καν είχα συνειδητοποιήσει ότι θα γιορτάσω έτσι τα 30 χρόνια από τον αιώνιο ύπνο του Ενδυμίωνά μου. Ο χώρος ήταν γνώριμος, σαν να με περίμενε να πάω, κι είναι δίπλα στο Παναιγάκι, μια πανάρχαια μορφή ζωγραφισμένη σε ένα κελί, γεμάτο χαρμολύπη, μιας μαυροφόρας νησιώτισσας Παναγίας που κρατά το μωρό της τόσο ανυποψίαστα χαρούμενο. Ο μικρός λαβύρινθος οδηγεί σε ένα απελευθερωτικό ξέφωτο με θέα το νησί και την θάλασσα, όπου οι επισκέπτες δοκιμάζουν το κρασί του κελαριού. Το έργο, ο χώρος, το κρασί ορίζουν μια μυσταγωγία. Κι είμαστε τόσο τυχεροί που την γευόμαστε, περαστικοί σαν γλάροι.

Από τον μύθο στο pixel

Η Λυδία Βενιέρη μιλά για τον Εμπεδοκλή και τα Στρουμφ, για Ορφικούς Ύμνους και εφαρμογές iPhone, με την ίδια φυσικότητα που περνά από τον πηλό στο pixel. Ίσως γιατί στον δικό της κόσμο όλα ανήκουν στην ίδια αφήγηση: μια αγάπη που μοιάζει υποταγμένη αλλά πάντα ξεφεύγει, ένα πένθος που δεν σωπαίνει αλλά γιορτάζεται, μια θλίψη που κάνει τον κύκλο της ώσπου να γίνει έκρηξη.

Το «Σεληνόφως» κουβαλά τριάντα χρόνια αυτής της εσωτερικής διαδρομής. Στο κελάρι του Μπάλλη, εκεί όπου ο λαβύρινθος ανοίγει ξαφνικά σε ξέφωτο με θέα τη θάλασσα, ο μύθος της Σελήνης και του Ενδυμίωνα βρίσκει επιτέλους το σώμα του. Κι ο επισκέπτης, μια θνητή σκιά ανάμεσα σε 63 λάβαρα, γίνεται για λίγο κοινωνός της πιο παλιάς ιστορίας του κόσμου: εκείνης της αγάπης που νικά τον χρόνο κοιμώμενη.

Πληροφορίες έκθεσης:

• Moonlight | Σεληνόφως
• Λυδία Βενιέρη
• Εγκαίνια: Σάββατο 25 Ιουλίου 2026, ώρα 18:00
• Διάρκεια έκθεσης: 25 Ιουλίου έως 20 Σεπτεμβρίου 2026
• Χώρος: Κελάρι Μπάλλη, Αρνάδος, Τήνος
• Ώρες λειτουργίας: Καθημερινά 12:00 έως 00:00