Ζερμέν Ρισιέ: Η Γαλλίδα γλύπτρια αποκαλύπτεται στο Μουσείο Ιδρύματος Γουλανδρή στην Άνδρο

Μια γλύπτρια που ενώ στην εποχή της ήταν πολύ γνωστή και πρωτοπόρα, σαν να διαγράφηκε από την ιστορία... Για πολλούς λόγους. Ίσως επειδή ήταν γυναίκα. Ίσως επειδή τα... κυκλώματα της τέχνης προώθησαν κάποιους άντρες καλλιτέχνες στη θέση της. Ίσως πάλι γιατί έφυγε νωρίς από τη ζωή, προτού φτάσει τα 60 έτη. Η Ζερμέν Ρισιέ είναι αυτή η καλλιτέχνης που επέλεξε να φωτίσει το Μουσείο Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή στην Άνδρο. Την έκθεση «Συνομιλίες» συνεπιμελείται η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau μαζί με τη Laurence Durier, ανιψιά της καλλιτέχνιδος και ειδική στο έργο της. Όπως ανέφερε η Μαρία Κουτσομάλλη στον δικό της πρόλογο, η έκθεση αυτή, πέρα του ότι είναι ιδανική για τη μικρή πτέρυγα του Μουσείου -η μεγάλη έχει κλείσει για φέτος για εργασίες- αποτελεί και έναν φόρο τιμής στην οικογένεια Γουλανδρή, που πίστεψε πολύ νωρίς στην καλλιτέχνιδα αυτή. Η συλλογή του Μουσείου έχει στην κατοχή της τέσσερα έργα της Ρισιέ. Η καλλιτέχνης απασχόλησε πολύ πρόσφατα, το 2023, τη διεθνή επικαιρότητα λόγω της αναδρομικής που παρουσιάστηκε στο Centre Pompidou. 

Οι «Συνομιλίες» της Ζερμαίν Ρισιέ στο Μουσείο Γουλανδρή Μοντέρνας Τέχνης στην Άνδρο

Η έκθεση στο Μουσείο Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή στην Άνδρο εστιάζει στο έργο της Γαλλίδας γλύπτριας Ζερμέν Ρισιέ μέσα από τα βιώματα και την προσωπικότητά της, που επηρέασαν σαφώς και τη σχέση της με την ύλη, τη φύση και την ενασχόληση με την τέχνη. Υπήρξε μια ελεύθερη γυναίκα, που επιβίωνε σε έναν ανδροκρατούμενο χώρο με την επιμονή της και την αγάπη της για το αντικείμενό της. Άλλωστε από πολύ μικρή γνώριζε ότι ήταν ταγμένη στην τέχνη και συγκεκριμένα στη γλυπτική. Οπότε και η σειρά των έργων που θα δούμε δεν είναι χρονολογική αλλά περισσότερο εννοιολογική, θα λέγαμε πως είναι μια βουτιά στον... μαγικό και ιδιαίτερο κόσμο της γλύπτριας και στον τρόπο που εκείνη έβλεπε τα πράγματα. Οπότε θα σταθούμε σε περιστατικά της ζωής της που επηρέασαν την πορεία της. 

Μια απόφαση που έλαβε ενώ ήταν 12 ετών...

Η Ρισιέ μεγάλωσε στη Νότια Γαλλία, κοντά στη φύση και τη θάλασσα, σε ένα περιβάλλον που δεν είχε καμία σχέση με την τέχνη. Η επαφή της με τη φύση από πολύ μικρή ηλικία ήταν εκείνη που καθόρισε το έργο της. Μάλιστα η Γαλλίδα επιμελήτρια Λοράνς Ντουριέ μίλησε για συσχετισμούς ανάμεσα στο κλίμα της Άνδρου με τους δυνατούς ανέμους και αυτό της Προβηγκίας, της πατρίδας της Ρισιέ.

Παρατηρούσε την πανίδα -και ιδίως τα μικρά έντομα αλλά και τα μεγάλα πτηνά και τα γεράκια- και ξεκίνησε τις πρώτες προσπάθειες ενασχόλησης με τη γλυπτική σε ηλικία 12 ετών. Τότε ήταν που είχε ήδη αποφασίσει ποια θα ήταν η πορεία στη ζωή της. Σπούδασε στην Ecole des Beaux Arts στο Μονπελιέ και στη συνέχεια στο ατελιέ του Bourdelle. Η φύση είναι παρούσα όχι μόνο στα θέματά της αλλά και στα υλικά που εντάσσει στα γλυπτά της. Άλλωστε για εκείνη τα έργα της έχουν μια εσωτερική ψυχή. Μάλιστα η ίδια στο εργαστήριό της τα τοποθετούσε σε ζευγάρια ή σε μικρές «παρέες». Αυτή η λογική ακολουθήθηκε και στο στήσιμο της έκθεσης. Οι επιμελήτριες είτε μιμήθηκαν μοτίβα της Ρισιέ είτε έφτιαξαν τα δικά τους ζευγάρια, εμπνεόμενες από τη γλύπτρια. 

Από την ακρίδα και τον βάτραχο στο αλογάκι της Παναγίας και τον Γαμψόνυχο

Η φύση επηρεάζει το έργο της Ρισιέ, η οποία δεν αργεί να την εισάγει στο έργο της, δημιουργώντας ανθρωπόμορφα γλυπτά βασισμένη σε έντομα ή πουλιά. Χαρακτηριστικά έργά της είναι η «Ακρίδα», ο «Γαμψόνυχος», ο «Βάτραχος» ή το «Αλογάκι της Παναγίας» που βλέπουμε και στις φωτογραφίες. Αν και αγαπά τη φύση, ταυτόχρονα τη σέβεται και τη φοβάται, όπως μου αποκάλυψε η Λοράνς Ντυριέ. Φοβάται αρκετά όλα τα φυσικά φαινόμενο και ίσως η εμμονική χρήση φυσικών στοιχείων στο έργο της -που χαρακτηρίζει όλη τη δημιουργική της πορεία- έχει να κάνει λίγο και με αυτόν τον φόβο- δέος που αισθάνεται απέναντι στη Μητέρα-Φύση.

Τα έργα της Ρισιέ έχουν ψυχή

Η Ρισιέ έφτιαχνε κόσμους με τα έργα της και τα αγαπούσε λες και είχαν ψυχή. Γι' αυτό άλλωστε στο εργαστήριό της τα έβαζε ανά ζευγάρια ή ανά ομάδες, ενώ συχνά τους συνομιλούσε, έβγαινε φωτογραφίες μαζί τους... Δεν ήταν απλά άψυχα γλυπτά αντικείμενα αλλά είχαν μια εσωτερική φλόγα που πήγαζε άλλωστε από τη φλόγα της ίδιας της δημιουργού τους. 

Τα δώρα της φύσης που ζητούσε από τον αδερφό της και η σχέση της μαζί του

Η Ρισιέ είχε έναν αδερφό που αγαπούσε πάρα πολύ και που τη στήριζε στα πάντα, τόσο ηθικά και συναισθηματικά όσο και οικονομικά. Όταν πήγε στο Παρίσι για να σπουδάσει τέχνη και να γίνει γλύπτρια, ήταν εκείνος που τη βοηθούσε και έτρεχε. Μάλιστα σε γράμματά της η ίδια αναφέρει: «Δεν ήταν μόνο ο Βαν Γκογκ ο καλλιτέχνης που είχε έναν αγαπημένο αδερφό». Εν αντιθέσει βέβαια με τον Βαν Γκογκ, που δεν πούλησε ούτε ένα έργο εν ζωή, η Ρισιέ αναγνωρίστηκε γρήγορα αλλά στη συνέχεια την απορρόφησε η ιστορία, το όνομά της έμεινε μακριά από τα κυκλώματα της τέχνης, καθώς είχε φύγει και πολύ νωρίς από τη ζωή. 

Όταν τη ρωτούσε τι δώρο ήθελε να της φέρει, εκείνη ζητούσε κορμούς και κλαδιά δέντρων, ειδικά ελιάς, που τους ενέτασσε πολύ συχνά μέσα στα έργα της. Αυτό το μπόλιασμα με το φυτικό στοιχείο ήταν πολύ χαρακτηριστικό στα έργα της και στις μορφές που δημιουργούσε. 

Χρησιμοποιούσε πάντοτε μοντέλα 

Αν και οι μορφές της δεν χαρακτηρίζονται από ρεαλιστικά χαρακτηριστικά, εκείνη χρησιμοποιούσε πάντοτε μοντέλα, γιατί το έργο της ήθελε να μεταφέρει κάτι αληθινό. Τα μοντέλα της μπορεί να περνούσαν ώρες ολόκληρες και μέρες στο εργαστήριό της δίχως ανάπαυλα, ενώ συχνά έκανε σημειώσεις πάνω στα γυμνά σώματά τους, ενώ δούλευε ένα έργο, όπως θα δείτε σε φωτογραφίες στην έκθεση ή στο βίντεο στον κάτω όροφο που αξίζει να καθίσετε να παρακολουθήσετε. Η σχέση με τα μοντέλα της και τους μαθητές της δεν ήταν πολύ ομαλή. Επειδή η ίδια ήταν δοσμένη σε αυτό που έκανε, απαιτούσε το ίδιο πάθος και την ίδια αυστηρότητα και από τα μοντέλα, γεγονός που ενδέχεται ενίοτε να την έκανε δυσάρεστη. 

Οι προτομές της Ρισιέ

Δεν ήταν λίγες οι προτομές που είχε φιλοτεχνήσει η Ρισιέ, ειδικά τα πρώτα χρόνια της καριέρας της. Εδώ η δουλειά ήταν εξοντωτική, κυρίως για τα μοντέλα της. Όπως η ίδια έχει αναφέρει: «Έβαζα να ποζάρουν για μεγάλο διάστημα. Μπορεί και 90 φορές. Έπρεπε να έχω το μοντέλο στο έλεός μου». Η προτομή που ξεχωρίζουμε και που είχε κρατήσει στο εργαστήριό της η καλλιτέχνης, δίχως χυτευτεί ποτέ, είναι η «Προτομή αρ. 12 (Αρμαντίλο)». Εδώ η γλύπτρια απομακρύνεται από τη μίμηση, ενώ η επεξεργασία της επιδερμίδας μοιάζει με καύκαλο ζώου.

Όταν εγκλωβίστηκε στην Ελβετία για 6 χρόνια

Όταν ξέσπασε ο δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, η Ρισιέ βρισκόταν στην Ελβετία, όπου και εγκλωβίστηκε για 6 χρόνια μαζί με τον πρώτο σύζυγό της τον καλλιτέχνη Ρενέ Μπένινγκερ.  Χαρακτηριστικό έργο αυτής της εποχής που αποτυπώνει και τη συναισθηματική της κατάσταση εν καιρώ πολέμου είναι ο «Άνθρωπος που περπατάει», που αναπαριστά έναν άνθρωπο κουρασμένο, με λυγισμένα μέλη, σωματική κατάπτωση, με ένα κρανίο δυσανάλογα μικρό, που έχει μια τρύπα στο πίσω μέρος (1945). Στο αντίπαλο δέος βρίσκεται «Ο άνθρωπος-δάσος, μεγάλο» (1946). Κατά τη διάρκεια ενός περιπάτου της με τον σύζυγό της μαζεύει κλαδιά και άλλα φυτικά στοιχεία για να τα εντάξει στο έργο της και να φτιάξει με αυτά τον θώρακα και τα μπράτσα της μορφής. Η χύτευση με μπρούντζο ενσωματώνει τα στοιχεία αυτά, αλλά δεν τα αφανίζει: η μορφή που δημιουργείται δεν είναι πλέον ένα σώμα αλλά ένα συμπυκνωμένο οικοσύστημα. Και οι δυο μορφές πάντως μαρτυρούν την απογοήτευσή της, την ψυχολογική της κατάσταση, την καταγραφή μιας εποχής καταστροφής, που κλονίστηκε για τα καλά η ανθρώπινη ύπαρξη και ακεραιότητα. 

Η Ρισιέ μένει στη Ζυρίχη και μετά τον πόλεμο. Εκεί συνεχίζει κανονικά να δημιουργεί και μάλιστα συμμετέχει και σε εκθέσεις αλλά δεν περνάει καθόλου καλά καθώς αισθάνεται μόνη της σε αυτή τη χώρα και ό,τι και να συμβαίνει δεν έχει βοήθεια. Ο Μπένινγκερ δεν θέλει να εγκαταλείψει τη Ζυρίχη, καθώς χτίζει όνομα εκεί, ενώ η Ρισιέ αισθάνεται λίγο έξω από τα νερά της, ενώ σταδιακά δυσκολεύεται και να δημιουργήσει. Έτσι αποφασίζει να εγκαταλείψει τον σύζυγό της και να επιστρέψει πίσω στο Παρίσι το 1949. Από τότε η καριέρα της πάει από το καλό στο καλύτερο. 

Το σκάνδαλο με τον Χριστό της Ασσύ

Το 1950 και αφού έχει επιστρέψει στο Παρίσι, δέχεται μια παραγγελία από έναν κληρικό, να φιλοτεχνήσει ένα γλυπτό του Χριστού για τον ναό των σανατορίων, τη Notre-Dame de-Tout- Gras στο οροπέδιο του Ασσύ, στη Νοτιοανατολική Γαλλία. Να σημειώσουμε εδώ ότι στη διακόσμηση του ναού αυτού έχουν συμβάλει σπουδαίοι γνωστοί καλλιτέχνες, όπως ο Μαρκ Σαγκάλ, ο Ενρί Ματις, ο Πιερ Μπονάρ, ο Ζορζ Μπρακ και άλλοι. Το γλυπτό αυτό θα προκαλέσει σκάνδαλο, καθώς μια μερίδα συντηρητικών καθολικών επιτίθεται εναντίον της καλλιτέχνιδος. Το ζήτημα φτάνει μέχρι το Βατικανό που αποφασίζει την προσωρινή απομάκρυνση του Χριστού από τη θέση του. Πολλοί γνωστοί διανοητές της εποχής τίθενται υπέρ της Ρισιέ. Ανάμεσά τους ο Αντρέ Μαλρό, που αναφέρει: «Είναι ο μοναδικός σύγχρονος Χριστός μπροστά στον οποίο μπορεί να προσευχηθεί ο οποιοσδήποτε». Το γλυπτό τοποθετείται σε ένα παρεκκλήσει παραπλεύρως του ναού και θα επιστρέψει στη θέση του πολλά χρόνια αργότερα, το 1969, όταν η Ρισιέ έχει φύγει προ πολλού από τη ζωή... 

Η αναπαράσταση του εργαστηρίου της στο τελευταίο μέρος της έκθεσης

Στο τελευταίο μέρος της έκθεσης έχουν δημιουργήσει μια αναπαράσταση του ατελιέ της καλλιτέχνιδος, όπου θα δούμε τα εργαλεία της, ό,τι συνέλεγε από τη φύση και της έδινε έμπνευση ή το ενέτασσε στα έργα της, κάποιες μινιατούρες έργων της. Στο βάθος υπάρχουν κάποιες -πολύ λίγες- ζωγραφιές. Δεν αγαπούσε τη ζωγραφική η Ρισιέ, της άρεσε εξ αρχής να επεξεργάζεται την ύλη. Ωστόσο τα τελευταία χρόνια πριν πεθάνει, όταν οι δυνάμεις της είχαν αρχίσει να την εγκαταλείπουν, η ζωγραφική ήταν το μόνο που της είχε απομείνει... 

Όπως αναφέρει η Ariane Coulondre, η επιμελήτρια της αναδρομικής έκθεσης για τη Ρισιέ στο Centre Pompidou, στο κείμενό της στον κατάλογο της έκθεσης του Μουσείο Γουλανδρή Μοντέρνας Τέχνης της Άνδρου, «Η Ρισιέ θεωρείται από τον Georges Boudaille μια γλύπτρια-ποιήτρια σε μια γενιά γλυπτών αρχιτεκτόνων».