Masking στην Γκαλερί Ζουμπουλάκη: είδαμε την έκθεση λίγο πριν τα εγκαίνια

Η νέα έκθεση στην Γκαλερί Ζουμπουλάκη με τον τίτλο «Masking» συγκεντρώνει έργα 11 καλλιτεχνών που κλήθηκαν να να δώσουν χώρο στην ευαλωτότητα μέσω της τέχνης και της έρευνάς τους. Τα 21 έργα που θα δούμε στον χώρο -σε διάλογο μεταξύ τους- παρουσιάζουν το σκεπτικό και την έρευνα του κάθε καλλιτέχνη πάνω στη θεματική της έκθεσης, καλόντας παράλληλα το κοινό να προβληματιστεί γύρω από την έννοια της ατέλειας, της τρωτότητας αλλά και της αποτυχίας.

Συνέντευξη με την Κατερίνα Νικολάου για την έκθεση «Μasking» στην Γκαλερί Ζουμπουλάκη

Γιατί αποφασίζετε αυτή τη χρονική στιγμή να κάνετε μια έκθεση για την ευθραυστότητα και την ευαλωτότητα; Είναι όροι που σας απασχολούν στη ζωή σας και στην ενασχόλησή σας με την τέχνη;
Ζούμε σε μια μοναχική και ταυτόχρονα εγωιστική εποχή. Πιστεύω λοιπόν ότι είναι σημαντικό τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή να τίθεται η έννοια της ευαλωτότητας. Ξεκινάω το κείμενο της έκθεσης με την παρακάτω πρόταση: «Θα ήθελα να σου γράψω πως με απασχολεί η έννοια της ευθραυστότητας - ένα σκληρό κέλυφος με καλύπτει και θέλω λίγο λίγο να το σπάσω - δεν ξέρω αν θα τα καταφέρω όμως το προσπαθώ». Aυτή η πρόταση δίνει την αίσθησηό τι κάποιος διαβάζει ένα γράμμα. Η φράση αυτή είχε σκοπό να δημιουργήσει μια συναισθηματική ατμόσφαιρα, η οποία φέρει και έναν έντονα προσωπικό τόνο. Αλώστε, οι εκθέσεις που επιμελούμαι προκύπτουν πάντα μέσα από προσωπικές αναζητήσεις και ερωτήματα. Αυτή την περίοδο με απασχολεί έντονα η έννοια της ευθραυστότητας, ως προσωπικό βίωμα - σε ατομικό επίπεδο, αλλά και σε συλλογικό. Έχω την αίσθηση ότι οι κοινωνίες μας είναι εύθραυστες· και έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν διαπίστωσα κατά την έρευνά μου, μέσα από βιβλία και μελέτες που έχουν γίνει εδώ και δεκαετίες, ότι η ίδια συνθήκη επανέρχεται. Ίσως, λοιπόν, αυτή η επαναληπτικότητα να μας καλεί -όχι να την αποφύγουμε, αλλά να την κοιτάξουμε πιο προσεκτικά.

Γιατί επιλέξατε τον αγγλικό όρο «masking» για την έκθεση και μάλιστα δίχως καμία επεξήγηση- υπότιτλο; Πέρα από τον συμπεριφορικό όρο, στοχεύετε να το συνδέσετε και με την έννοια της μάσκας, που παραπέμπει κάτι σε πιο θεατρικό;
Όχι δεν ήθελα να παραπέμπει σε κάτι θεατρικό. Η επιλογή του αγγλικού όρου «masking» έγινε συνειδητά, ακριβώς γιατί πρόκειται για έναν όρο που παραμένει ανοιχτός και πολυεπίπεδος. Δεν ήθελα να τον «κλειδώσω» μέσα από μια επεξήγηση ή έναν υπότιτλο. Προέκυψε καθώς σκεφτόμουν τη λέξη «καμουφλάζ» και τότε τέθηκε το πρώτο ερώτημα-μήπως τελικά έχουμε μάθει να καμουφλάρουμε τα συναισθήματά μας;

Διαβάζοντας για τον όρο «masking», έναν ψυχολογικό όρο, που μελετήθηκε κυρίως σε άτομα με νευροδιαφορετικότητα, συνειδητοποίησα ότι μπορεί να ιδωθεί και ευρύτερα, ως ένας κοινωνικός μηχανισμός. Ποιος από εμάς δεν έχει, έστω και στιγμιαία, προσαρμόσει πτυχές του εαυτού του ώστε να ανταποκριθεί σε κοινωνικές προσδοκίες;

Η «μάσκα» για εσάς είναι συνώνυμη της ανθεκτικότητας και της κοινωνικής καταπίεσης; Αφαιρώντας τη, είμαστε εκτεθειμένοι στη σκληρή πραγματικότητα και την περατότητα;
Δεν θεωρώ ότι φοράμε μια μάσκα και όταν τη βγάζουμε, γινόμαστε κάτι άλλο. Πιστεύω περισσότερο ότι δεν έχουμε μάθει να δίνουμε χώρο στην ευάλωτη πλευρά μας. Και αυτό συμβαίνει για πολλούς λόγους — ίσως γιατί η εποχή μας χαρακτηρίζεται από ταχύτητα και μια εργαλειακή λογική που επιβάλλει να είμαστε συνεχώς αποτελεσματικοί. Όμως πιστεύω ότι κάτι τέτοιο είναι ασύμβατο με τις βαθύτερες ανθρώπινες ανάγκες. Υπάρχει μια φράση του Μπέκετ, την οποία και σκέφτομαι συχνά «fail, fail again, fail better» («Να αποτύχεις, να αποτύχεις ξανά, να αποτύχεις καλύτερα»). Η δική μου ανάγνωση αυτής της φράσης είναι να βλέπω την αποτυχία ως δύναμη. Έχει αξία να επιτρέψουμε στον εαυτό μας την αποτυχία, την ατέλεια, την τρωτότητα. Να αφήσουμε χώρο στην τρυφερότητα και να αποκτήσει ο καθένας μας τον δικό του ρυθμό.

Με ποιο κριτήριο έγινε η επιλογή των καλλιτεχνών που συμμετέχουν στην έκθεση; Πόσα έργα του καθένα θα δούμε και πόσα έργα συνολικά φιλοξενεί η έκθεση; Υπάρχουν κάποια που φιλοτεχνήθηκαν ειδικά για το «Masking»;
Μέσα από τη συγκεκριμένη έκθεση τίθεται ένα ερώτημα: μπορούμε να δώσουμε χώρο στην ευαλωτότητα; Προσπάθησα λοιπόν να επιλέξω έργα που αλληλοσυμπληρώνονται και δημιουργούν διάλογο και προβληματισμό. Στην έκθεση συμμετέχουν έντεκα καλλιτέχνες, εκ των οποίων οι πέντε εκπροσωπούνται από την Γκαλερί Ζουμπουλάκη, ενώ συνολικά παρουσιάζονται περίπου εικοσιένα έργα. Αναζήτησα καλλιτέχνες όχι με γνώμονα το«εύθραυστο» υλικό τους, αλλά για την ιδιαίτερη εφευρετικότητα και ευρηματικότητα.

Για αυτό και ο τρόπος που αποδίδεται η έννοια της ευαλωτότητας δεν γίνεται μέσω του υλικού, αλλά μέσα από την έρευνα του καθενός. Φυσικά, είμαι πολύ χαρούμενη γιατί μπορεί να μην έγινε κάποια ανάθεση, αλλά παρουσιάζονται νέα έργα της Νεφέλης Παπαδημουλή, τα οποία είναι συνέχεια της σειράς Idiopolis και Relational Cartographies, ενώ η Μαρίνα Γκενάντιεβα παρουσιάζει ένα νέο έργο από την έρευνά της γύρω από τη χαρτογράφηση της Νεκρής Ζώνης της Κύπρου. Η Μαριλένα Κρανιώτη παρουσιάζει ένα νέο γλυπτικό έργο, ενώ ο Παναγιώτης Κεφαλάς ένα πιο πρόσφατο έργο του, τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό.

Πώς προσεγγίζουν οι καλλιτέχνες της έκθεσης μέσα από ζωγραφικά, γλυπτά έργα και εγκαταστάσεις την έννοια της ευαλωτότητας της ανθρώπινης φύσης;
Αρκετά από τα έργα της έκθεσης κρύβουν από πίσω τους ιστορίες που σχετίζονται με την έννοια της ευαλωτότητας, είτε σε κοινωνικό, είτε σε πολιτικό, είτε σε υπαρξιακό επίπεδο. Στο έργο της Μαρίνα Γκενάντιεβα, για παράδειγμα, η «νεκρή ζώνη» της Κύπρου ένα ενεργό ναρκοπέδιο— γίνεται αφετηρία για να αναδειχθεί το πώς η φύση δεν είναι απλώς παρούσα, αλλά «καλυμμένη» μέσα σε ένα πεδίο γεωπολιτικών εντάσεων. Στην εγκατάσταση της Μαλβίνας Παναγιωτίδη, η παρέμβαση του ανθρώπου -συχνά αόρατη ή συγκαλυμμένη- προσεγγίζεται μέσα από την ηθική διάσταση της ταρίχευσης, θέτοντας ερωτήματα γύρω από τη φθορά και τη διαχείριση της ύλης. Ο Ξενοφών Μπήτσικας, μέσα από μια συνεχή συνομιλία με εμβληματικούς ζωγράφους, εντοπίζει την ευθραυστότητα στην ίδια την εμπειρία του «οράν και βλέπεσθαι», στη σχέση ανάμεσα στον παρατηρητή και το παρατηρούμενο. Στους εργασιακούς χώρους εστιάζει ο Παναγιώτης Κεφαλάς, διερευνώντας τη μελαγχολία και τη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου μέσα σε δομές παραγωγής και καθημερινής πίεσης. Στο ζωγραφικό έργο του Κωστή Βελώνη «Orbits Without Collapse», μια ομάδα ακροβατών προσπαθεί να ισορροπήσει. Η ένταση κορυφώνεται διότι η ισορροπία μοιάζει διαρκώς απειλούμενη, καθώς ανά πάσα στιγμή, αυτή η φαινομενική σταθερότητα μπορεί να έρθει σε ανατροπή. Ενώ στη σειρά που παρουσιάζει η Έλλη Αντωνίου, η επανάληψη και η επιστροφή στο ίδιο τοπίο τρεις φορές δεν αποσκοπεί στην τελειότητα, αλλά προτείνει μια διαδικασία παρατήρησης, βραδύτητας και εν μέρει αποδοχής της τρωτότητας και του λάθους. Από την άλλη, στο έργο «Τελετουργίες για τον ήλιο» της Μαριλένας Κρανιώτη, το οποίο είναι φτιαγμένο από μέταλλο, δημιουργούνται σκιές που αποκτούν κεντρικό ρόλο, συμβολίζοντας το κομμάτι του εαυτού που παραμένει μη αποδεκτό ή ανεξερεύνητο.

Θα υπάρχει κάποια λογική –ή μη- διαδρομή στην έκθεση και κάποιοι διάλογοι ανάμεσα σε παρόμοια, αντίθετα ή συμπληρωματικά έργα; Θα υπάρχουν ενότητες στην έκθεση που να επεξηγούν-αναλύουν τον όρο masking;
Δεν επιδίωξα να κατηγοριοποιήσω τα έργα σε συγκεκριμένες ενότητες, καθώς αυτές δεν προϋπάρχουν, αλλά προκύπτουν μέσα από την ίδια τη συνύπαρξή τους στον χώρο. Τα έργα έχουν δυναμική και ο κάθε καλλιτέχνης που συμμετέχει στην έκθεση έχει το δικό του ερευνητικό πεδίο. Φυσικά, έχοντας επιλέξει τα έργα των καλλιτεχνών, είχα ήδη διαμορφώσει κάποιες συνάφειες μεταξύ τους, είχα αρχίσει να σκέπτομαι ποια έργα θα μπορούσαν να συνομιλήσουν πιο ουσιαστικά. Ωστόσο, η στιγμή του στησίματος παραμένει πάντα για εμένα μια μαγική διαδικασία ή οποία μπορεί να φέρει ανατροπές και εκπλήξεις!

Η προσέγγιση ήταν δημιουργική και εστίασε στην ανάδειξη σχέσεων ανάμεσα σε έργα που ενδεχομένως δεν είναι άμεσα ορατές σε πρώτο επίπεδο, αλλά αναδύονται μέσα από τη συνύπαρξή τους στον ίδιο χώρο, όπως για παράδειγμα η σχέση των έργων μεταξύ του Παναγιώτη Κεφαλά και του Στέφανου Ρόκου· και στις δύο περιπτώσεις διαφαίνεται μια αίσθηση μοναχικότητας - αποσπασματικές στιγμές που αιωρούνται στον χρόνο. Ο στόχος μου ήταν η ανασύνθεση των σχέσεων ανάμεσα στα έργα, ώστε να προκύψει μια ενδιαφέρουσα ανάγνωση που να εμπλουτίζεται μέσα από αυτή τη σύνθεση και την εκ νέου νοηματοδότηση. Με αυτόν τον τρόπο, η διαδρομή στην έκθεση δεν είναι αυστηρά προκαθορισμένη, αλλά διαμορφώνεται από τον θεατή ώστε να οδηγηθεί ελευθέρα στις δικές του προσωπικές αναγνώσεις.

Στην εποχή που κυριαρχεί η εικόνα και ένα ψεύτικο φαίνεσθαι, πόσο δύσκολο είναι να προβληθεί το εύθραυστο και το ευάλωτο και εντέλει το αυθεντικό και το αληθινό; Είναι αυτό ένα όπλο της αληθινής τέχνης απέναντι στην κατασκευασμένη εικόνα που προβάλλεται στα social;
Ίσως αυτή η κατασκευασμένη εικόνα στην οποία αναφέρεστε να μην περιορίζεται μόνο στα social media, αλλά να διαπερνά ευρύτερα τον τρόπο με τον οποίο κάποιοι επιλέγουν να υπάρξουν—είτε σε ένα εργασιακό περιβάλλον είτε στις προσωπικές τους σχέσεις. Δεν είμαι βέβαιη ότι ο όρος «αληθινή τέχνη» μπορεί να οριστεί με σαφήνεια. Ωστόσο, όταν μέσα από την τέχνη καταφέρνουμε να αγγίξουμε πτυχές του εαυτού μας και να αφεθούμε, έστω και στιγμιαία σε ένα συναίσθημα που ίσως μοιάζει ανοίκειο, τότε κάτι ουσιαστικό συμβαίνει. Ίσως, λοιπόν, το ζήτημα δεν είναι αν η τέχνη αντιστέκεται στην κατασκευασμένη εικόνα, αλλά αν μπορεί να δημιουργήσει εκείνες τις στιγμές όπου δεν χρειάζεται να «φαίνεσαι», αλλά αρκεί να είσαι.

ΙΝFO
Γκαλερί Ζουμπουλάκη, 23 Απριλίου έως 23 Μαΐου

Δείτε περισσότερα για την έκθεση στον city guide της Αthens Voice