Όταν οι πόλεις διώχνουν τους κατοίκους τους: Από τη Φλωρεντία στο Μάντσεστερ και την Αθήνα

Μπορεί μια πόλη να είναι πανέμορφη, να προσελκύει εκατομμύρια επισκέπτες, να συγκεντρώνει επενδύσεις δισεκατομμυρίων και ταυτόχρονα να χάνει αυτό που την έκανε πόλη; Τους ανθρώπους της, τις δουλειές της, την καθημερινότητά της; Η Φλωρεντία είναι ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα αυτής της αντίφασης.

Μια πόλη που οι πάντες θέλουν να επισκεφτούν, αλλά στην οποία η ζωή των μόνιμων κατοίκων κινδυνεύει να υποχωρήσει μπροστά στις απαιτήσεις του τουρισμού και της κατανάλωσης.

Ο Φίλιππο Ινοτσέντι μεγάλωσε στη Φλωρεντία, αλλά τα τελευταία 25 χρόνια ζει στο Λονδίνο. Ως διευθυντής της ZH Architects, του αρχιτεκτονικού γραφείου που ίδρυσε η Ζάχα Χαντίντ, έχει ασχοληθεί με μεγάλα έργα υποδομών και αστικού μετασχηματισμού. Παρακολουθώντας την εξέλιξη της γενέτειράς του από απόσταση, διαπιστώνει το εξής: η επιτυχία μιας πόλης ως τουριστικού προορισμού δεν σημαίνει απαραίτητα και επιτυχία της ως τόπου κατοικίας.

Μιλώντας στην Prodexpo, στο Ωδείο Αθηνών, περιέγραψε τη μεταμόρφωση της Φλωρεντίας σε ένα «παγκόσμιο υπαίθριο μουσείο». Δεν αμφισβήτησε την αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς της, έθεσε όμως ένα ερώτημα: πόσο ενδιαφέρουσα είναι τελικά η εμπειρία μιας ιστορικής πόλης, ακόμη και για τον επισκέπτη, όταν αυτή έχει πάψει να λειτουργεί ως ζωντανός οργανισμός;

«Δεν μπορούμε να σκεφτόμαστε έναν τόπο που έχει αποστερηθεί εντελώς τη φύση του ως ζωντανού οργανισμού», τόνισε και εξήγησε ότι «μια πόλη δεν μπορεί να υπάρχει μόνο για να καταναλώνεται» - πρέπει να παράγει, να στεγάζει, να επιτρέπει στους κατοίκους της να ζουν και να εργάζονται στον ίδιο τόπο.

Η πόλη που διώχνει τους ανθρώπους της

Το παράδοξο της αστικής αναγέννησης είναι ότι μια παρέμβαση που υποτίθεται πως βελτιώνει μια περιοχή ενδέχεται να καταστήσει αδύνατη την παραμονή εκείνων που ζούσαν σε αυτήν. Όπως τονίστηκε, οι αναπλάσεις αυξάνουν την αξία των ακινήτων, προσελκύουν επενδύσεις και νέες δραστηριότητες, αλλά συχνά συνοδεύονται από αύξηση του κόστους κατοικίας - κι αυτό μπορεί να οδηγήσει στον εκτοπισμό των μόνιμων κατοίκων.

Ο Πιέτρο Ελιζέι, ερευνητής και ειδικός στον αστικό και περιφερειακό σχεδιασμό, που εργάζεται μεταξύ Ρώμης και Βουκουρεστίου, αντιλαμβάνεται την αστική αναγέννηση ως μια σύνθετη διαδικασία - με κοινωνικές, πολιτιστικές, οικονομικές, περιβαλλοντικές και θεσμικές συνέπειες. Για τον ίδιο, το φαινόμενο του εξευγενισμού των περιοχών δεν μπορεί να αξιολογηθεί μονοδιάστατα καθώς οι πόλεις αλλάζουν διαρκώς κι αυτή η μεταβολή αποτελεί μέρος της ιστορίας τους. Όταν όμως η αλλαγή αναγκάζει τους ανθρώπους να εγκαταλείψουν τον τόπο όπου γεννήθηκαν, υπάρχει κόστος - πραγματικό κοινωνικό κόστος που κανείς δεν μπορεί να το κρύψει κάτω από το χαλί.

Δεν υπάρχει βεβαίως μία συνταγή που να εφαρμόζεται παντού. Μια παρέμβαση στο ιστορικό κέντρο της Φλωρεντίας δεν μπορεί να σχεδιάζεται με τους ίδιους όρους που θα εφαρμοστούν σε μια αποβιομηχανοποιημένη περιοχή της Βρετανίας ή σε μια ευρωπαϊκή πόλη που χάνει πληθυσμό.

Ο Ελιζέι υποστήριξε ότι πρέπει να επανεξετάσουμε και τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις. Μέχρι σήμερα, η συζήτηση περιστρέφεται κυρίως γύρω από τις συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα - εκείνος προτείνει να προστεθεί ένας τρίτος παράγοντας: οι άνθρωποι που κατοικούν στην πόλη.  

Η επιστροφή των εργοστασίων στο κέντρο

Για δεκαετίες, ο αστικός σχεδιασμός στηρίχθηκε σε έναν σχετικά απλό διαχωρισμό: Η βιομηχανία έπρεπε να απομακρυνθεί από τις κατοικημένες περιοχές, οι χώροι εργασίας να συγκεντρωθούν σε συγκεκριμένες ζώνες και η κατοικία να αναπτυχθεί αλλού. Στη συνέχεια, πολλές εγκαταλελειμμένες βιομηχανικές εγκαταστάσεις μετατράπηκαν σε πολιτιστικούς χώρους, γραφεία, εμπορικά κέντρα ή ακριβές κατοικίες. 

Τώρα, σύμφωνα με τον Ινοτσέντι, η τεχνολογία δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια αντίστροφη κίνηση - ορισμένες παραγωγικές δραστηριότητες μπορούν να επιστρέψουν στο κέντρο των πόλεων. Η ελαφρά βιομηχανία, η παραγωγή τεχνολογικών εξαρτημάτων και άλλες δραστηριότητες με περιορισμένο περιβαλλοντικό αποτύπωμα μπορούν να συνυπάρχουν με κατοικίες, καταστήματα, υπηρεσίες και δημόσιους χώρους.

Ο Ινοτσέντι ανέφερε τη Σενζέν, στην Κίνα, όπου η παραγωγή μικροτεχνολογίας αποτελεί μέρος της ζωής της πόλης.

Αυτή η προσέγγιση αφορά και την ανθεκτικότητα των αστικών περιοχών, καθώς μια γειτονιά που ζει αποκλειστικά από τον τουρισμό ή από έναν συγκεκριμένο κλάδο είναι πιο ευάλωτη σε μια κρίση. Αντίθετα, όταν συνυπάρχουν κατοικίες, δουλειές, καταστήματα και άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών και εισοδημάτων, έχει περισσότερους τρόπους να σταθεί στα πόδια της, να αντέξει τις αλλαγές.

Πώς σχεδιάζεις ένα κτίριο;

Ο Τζούλιαν Λίπσκομπ, διευθυντής της βρετανικής Bennetts Associates, έφερε στη συζήτηση έναν νέο, αρκούντως ανατρεπτικό, παράγοντα: την τεχνητή νοημοσύνη. «Η μόνη βεβαιότητα αυτή τη στιγμή είναι η αβεβαιότητα», είπε, αναφερόμενος στις αλλαγές που προκαλούν η κλιματική κρίση, η τεχνολογία και οι διεθνείς εξελίξεις.

Ο ίδιος εργάζεται εδώ και χρόνια σε έργα βιώσιμης αρχιτεκτονικής. Όταν όμως άρχισε να προετοιμάζεται για τη συζήτηση, διαπίστωσε ότι το ζήτημα δεν ήταν μόνο το κλίμα. Μια κουβέντα με το 26χρονο παιδί του τον έβαλε σε διαφορετικές σκέψεις - κι έτσι ρώτησε τι απασχολεί περισσότερο τη νέα γενιά. Η απάντηση ήταν αποκαλυπτική: «πριν από έξι μήνες, η μεγάλη ανησυχία ήταν η κλιματική αλλαγή. Τώρα είναι η τεχνητή νοημοσύνη».

Η ταχύτητα με την οποία η ΑΙ μεταβάλλει την αγορά εργασίας και δημιουργεί αβεβαιότητα για τις επαγγελματικές προοπτικές των νέων έχει, κατά τον Λίπσκομπ, άμεση σχέση με την αρχιτεκτονική, διότι όταν σχεδιάζεις ένα κτίριο σήμερα, πρέπει να αναρωτηθείς για ποιες δραστηριότητες θα χρησιμοποιείται σε 20 ή 30 χρόνια. Πλέον κανείς δεν μπορεί να απαντήσει με βεβαιότητα…

Το ενδιαφέρον, όπως υπογράμμισε, είναι ότι αυτή η αβεβαιότητα μπορεί να οδηγήσει σε μια επιστροφή στην απλότητα. Ο Λίπσκομπ παρατήρησε ότι πολλά βικτωριανά και γεωργιανά κτίρια στη Βρετανία είναι εξαιρετικά ευέλικτα: Μπορούν να αλλάζουν χρήση και να προσαρμόζονται σε διαφορετικές ανάγκες.

Αντίθετα, αρκετά κτίρια γραφείων που κατασκευάστηκαν μετά τα μέσα του 20ού αιώνα σχεδιάστηκαν γύρω από ιδιαίτερα σύνθετες εγκαταστάσεις κλιματισμού, ηλεκτρονικών υπολογιστών και άλλων υποδομών, με αποτέλεσμα να είναι δυσκολότερη η μετατροπή τους.

Η πρότασή του είναι λιγότερο περίπλοκα, περισσότερο ευέλικτα και οικονομικότερα κτίρια - όχι επειδή η τεχνολογία έχει μικρότερη σημασία, αλλά επειδή αλλάζει τόσο γρήγορα ώστε η αρχιτεκτονική δεν μπορεί να δεσμεύεται από τις ανάγκες μιας συγκεκριμένης εποχής.

Το Μάντσεστερ και η δεύτερη ζωή μιας πόλης

Στον αντίποδα της Φλωρεντίας, ο Λίπσκομπ παρουσίασε το Μάντσεστερ ως παράδειγμα πόλης που κατάφερε να ανακτήσει την οικονομική και κοινωνική της δυναμική μετά από μια μακρά περίοδο παρακμής.

Η πόλη του αγγλικού βορρά υπήρξε ένα από τα λίκνα της Βιομηχανικής Επανάστασης, γνώρισε κατόπιν βαθιά αποβιομηχάνιση, αλλά από τη δεκαετία του 1990 άρχισε να αξιοποιεί συστηματικά διαφορετικά πλεονεκτήματα: τα πανεπιστήμια, τη μουσική, το ποδόσφαιρο, τον πολιτισμό και τις νέες οικονομικές δραστηριότητες.

Για τον Λίπσκομπ, συνεπώς, η αστική αναγέννηση δεν πρέπει να αντιμετωπίζει τις τοπικές κοινότητες ως εμπόδιο, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της. Κι αναφέρθηκε στα σχέδια για την αναβάθμιση των σιδηροδρομικών συνδέσεων και στις δυνατότητες ανάπλασης περίπου 80 στρεμμάτων στο κέντρο της πόλης. Το ζητούμενο, ωστόσο, παραμένει το ίδιο: η ανάπτυξη να μην περιορίζεται στην αξία των ακινήτων, αλλά να μεταφράζεται σε πραγματικές δυνατότητες για όσους ζουν εκεί.

Εν κατακλείδι, η Φλωρεντία (κι όλο περισσότερο και η Αθήνα) κινδυνεύει να γίνει μια πόλη που όλοι επισκέπτονται μα ολοένα λιγότεροι μπορούν να κατοικήσουν. Το Μάντσεστερ προσπαθεί να δώσει νέα ζωή σε μια πόλη που έχασε μεγάλο μέρος της βιομηχανικής της ταυτότητας.

Δύο παραδείγματα κι ένα κοινό ερώτημα: τι αξία έχει η αναγέννηση μιας πόλης αν εκείνοι που ζουν σε αυτήν δεν μπορούν να συμμετέχουν στο μέλλον της;