Η ζωή και το έργο της Ζάχα Χαντίντ, της πρωτοπόρου αρχιτεκτόνισσας, που επαναπροσδιόρισε τη σύγχρονη αρχιτεκτονική με καμπύλες, φουτουριστικές φόρμες και εμβληματικά κτίρια
«Βασίλισσα της Καμπύλης» την είχε χαρακτηρίσει κάποια στιγμή ο Guardian, καθώς εκείνη «απελευθέρωσε την αρχιτεκτονική γεωμετρία, δίνοντάς της μια ολοκαίνουργια εκφραστική ταυτότητα». Η Βρετανο-ιρακινή αρχιτέκτονας Ζάχα Χαντίντ, που σε όλη της την πορεία σχεδίασε μια πληθώρα κτιρίων με εντυπωσιακές-φουτουριστικές φόρμες, αναπάντεχες στα μάτια των απλών ανθρώπων, υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από μία ακόμη κορυφαία μορφή της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής.
Κάτω από το ατσάλι και το μπετόν, από τα οποία ήταν φτιαγμένα τα έργα της, κρυβόταν μια αποφασιστική γυναίκα που, με τις ριζοσπαστικές της ιδέες, αναμετρήθηκε με την κριτική και την αμφισβήτηση –λόγω φύλου και καταγωγής– μπαίνοντας σε έναν καθαρά ανδροκρατούμενο χώρο. Παρ’ όλα αυτά, παρέμεινε πιστή στο όνειρό της και έγινε έμπνευση για μια γενιά αρχιτεκτόνων, αποδεικνύοντας ότι το μονοπάτ σπάνια είναι ίσιο, έχει στροφές, είναι περίπλοκο και απρόβλεπτο, σίγουρα όμως αξίζει τη βόλτα.
Ζάχα Χαντίντ: Η γυναίκα που έδωσε καμπύλες στην αρχιτεκτονική
Γεννήθηκε στις 31 Οκτωβρίου του 1950 στη Βαγδάτη, σε μια ανώτερης κοινωνικής τάξης ιρακινή οικογένεια και με φόντο ένα κοσμοπολίτικο –τότε– περιβάλλον. Μια εποχή που στην πόλη υπήρχε έντονη η δυτική επιρροή στην αστική ζωή, με θέατρα, κινηματογράφους, μουσική, εκπαίδευση και μόδες κατευθείαν από Ευρώπη για όσες γυναίκες της αστικής τάξης επιθυμούσαν ν’ ακολουθήσουν στιλιστικά τη Γηραιά Ήπειρο. Ο πατέρας ήταν ένας πλούσιος βιομήχανος με καταγωγή από την ιστορική πόλη της Μοσούλης, ο oποίος αργότερα ασχολήθηκε και με την πολιτική, η μητέρα της καλλιτέχνης, ενώ είχε και δύο μεγαλύτερα αδέρφια.
Σε μια Βαγδάτη, λοιπόν, ανοιχτόμυαλη και προοδευτική, φοίτησε σε ένα καθολικό και θρησκευτικά ανομοιογενές σχολείο, όπου δίδασκαν Γαλλίδες, Ιρακινές και Αγγλίδες καλόγριες, όλες φορώντας τη βαριά ασπρόμαυρη ενδυμασία τους κάτω από τον έντονο ήλιο, και τη ασφυκτική ζέστη της πόλης.
Ήταν μόλις 8 ετών όταν σκέφτηκε ότι η αρχιτεκτονική θα της ταίριαζε ως επάγγελμα, όταν ένας αρχιτέκτονας, φίλος των γονιών της, τους επισκέφτηκε στο σπίτι τους και τον άκουσε να συζητά για ένα πρότζεκτ που είχε αναλάβει. Στη συνέχεια, όπως έχει δηλώσει η ίδια, το ενδιαφέρον της ενισχύθηκε από τις εκδρομές που έκανε με τον πατέρα της, εξερευνώντας τις αρχαίες πόλεις των Σουμερίων στο νότιο Ιράκ και από το διάβασμα βιβλίων Ιστορίας. Είχε εντυπωσιαστεί ανακαλύπτοντας τους Κρεμαστούς Κήπους της Βαβυλώνας.
Μια κίνηση καθόλου ασυνήθιστη για την εποχή και για μια Ιρακινή γυναίκα, όπως η ίδια είχε πει, καθώς οι γυναίκες τότε λάμβαναν υψηλού επιπέδου μόρφωση και εξειδίκευση, διεκδικώντας στη συνέχεια σημαντικές θέσεις. Εκείνη την περίοδο, λοιπόν, και κατά τη διάρκεια των σπουδών της, η λατρεία της για τη Γεωμετρία άρχισε σταδιακά να μεταλλάσσεται σε μια ριζοσπαστική σχεδιαστική φιλοσοφία.
O γρίφος που έμοιαζε να στροβιλίζεται στο μυαλό της την οδήγησε στο γραφείο (ΟΜΑ), όπου συνεργάστηκε με τους καθηγητές της, τον Ολλανδό Ρεμ Κούλχαας και τον Έλληνα Ηλία Ζέγγελη, που είχαν ιδρύσει το εν λόγω γραφείο τους στο Ρότερνταμ. Δεν έμεινε όμως για πολύ καιρό. Την ώρα που δίπλα της οι υπόλοιποι νεαροί αρχιτέκτονες μετέφραζαν την αρχιτεκτονική σε στατικές φόρμες, εκείνη έβλεπε δυναμικές εξισώσεις. Έβλεπε καμπύλες, έβλεπε κίνηση, έβλεπε ότι «όταν υπάρχουν 360 μοίρες, γιατί να μένεις μόνο σε μία;», όπως είχε δηλώσει η ίδια χαρακτηριστικά. Ήταν έτοιμη ν’ αποχωρήσει.
Λίγο αργότερα, το 1980, ίδρυσε την δική της εταιρεία στο Λονδίνο, το αρχιτεκτονικό γραφείο Ζάχα Χαντίντ (ZHA). Τότε, το γραφείο της μπορεί να είχε μόνο 5 άτομα προσωπικό, εκείνη όμως είχε βάλει στόχο να φτάσει στην κορυφή. «Πραγματικά, πρέπει να έχεις ένα στόχο. Να γνωρίζεις τι είναι αυτό που επιθυμείς να ανακαλύψεις», είχε πει, φτάνοντας τα επόμενα χρόνια να απαριθμεί πάνω από 400 άτομα προσωπικό και δημιουργώντας ένα portfolio με landmark κτίρια σε όλο τον κόσμο. Πίστευε ότι οι χώροι, όπως και οι άνθρωποι, δεν χωράνε σε κατηγορίες. Και αυτό αντανακλούσαν και οι δικοί της χώροι. Ρευστοί, χωρίς όρια και τολμηρά πρωτότυποι.
Ενστερνίστηκε τις αρχές του αρχιτεκτονικού κινήματος της αποδόμησης, (Deconstructivism) της δεκαετίας του ’80 –το οποίο δίνει την εντύπωση του κατακερματισμού του κτιρίου– και εμπνεύστηκε από τον Ρώσο ζωγράφο Καζιμίρ Μαλέβιτς, δημιουργό του avant-garde κινήματος του σουπρεματισμού (Suprematism), καθώς οι αφηρημένες μαθηματικές έννοιες που είχε στο μυαλό της μεταμορφώνονταν σταδιακά σε μια δομημένη πραγματικότητα. Αυτό που τη χαρακτήριζε ήταν η καμπυλότητα, η οποία και έγινε η αρχιτεκτονική υπογραφή της. Τα κτίρια που σχεδίαζε ήταν οργανικές κατασκευές, με δυναμικές φόρμες και μεγάλες καμπύλες που έδιναν την αίσθηση ροής και κίνησης.
Τα 90s ήταν η περίοδος που θα προσέλκυε πάνω της τους προβολείς για τις θαρραλέες και μοναδικές της ιδέες. H αρχή έγινε το 1994, όταν παρέδωσε έναν πυροσβεστικό σταθμό που της είχε ανατεθεί, ο οποίος βρισκόταν δίπλα στο εργοστάσιο της ελβετικής εταιρείας επίπλων Vitra στο Βάιλ αμ Ράιν της Γερμανίας. Ένα σπουδαίο κτίριο, φτιαγμένο από ακατέργαστο μπετόν και γυαλί, ένα γλυπτικό έργο αποτελούμενο από αιχμηρές διαγώνιες φόρμες από σκυρόδεμα.
Τα επόμενα χρόνια θα την έβρισκαν να εργάζεται πυρετωδώς σε ένα πρόγραμμα γεμάτο από πρότζεκτ ιδιαίτερης αισθητικής. Να βρίσκεται σε μια αέναη κίνηση σχεδιάζοντας αντισυμβατικές δημιουργίες αποτελούμενες από ρέουσες καμπύλες. Έβαλε την υπογραφή της στο Μπακού το 2013, την πρωτεύουσα του Αζερμπαιτζάν, σχεδιάζοντας ένα καινοτόμο πολιτιστικό κέντρο, το Heydar Aliyev Center, από γυαλί και ενισχυμένο ατσάλι. Με λευκό περίβλημα το οποίο δημιουργούσε την ψευδαίσθηση κύματος τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά και συμβόλιζε την καινοτομία και την πρόοδο. Ένα έργο για το οποίο βραβεύτηκε με την τιμητική διάκριση Design of the Year 2014 από το Design Museum του Λονδίνου. Βραβείο μάλιστα το οποίο για πρώτη φορά απονεμήθηκε σε γυναίκα.
Στόλισε την οροφή του Μουσείου Riverside της Γλασκόβης στη Σκοτία (2011) με ένα αναπάντεχο ζιγκ-ζαγκ, εμπνευσμένη από την κίνηση του ποταμού Κλάιντ, στον οποίο έχει θέα το κτίριο. Ένα έργο το οποίο της πρόσφερε εκτός από το χειροκρότημα και το Βρετανικό Βραβείο Αρχιτεκτονικής.
Στην Όπερα της Γκουανγκτζόου στην Κίνα (2010) ενσωμάτωσε στοιχεία του αρχιτεκτονικού κινήματος της αποδόμησης. Ο υπέροχος αυτός χώρος με το φουτουριστικό ambience, εξωτερικά θυμίζει δύο μεγάλα βότσαλα τα οποία έχουν λειανθεί από τη ροή του ποταμού Περλ, που βρίσκεται εκεί κοντά.
Σχεδίασε επίσης το Κολυμβητικό Κέντρο του Λονδίνου (London Aquatics Centre) για τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες της βρετανικής πρωτεύουσας το 2012. Αντλώντας και εδώ έμπνευση από την κίνηση του νερού, παρέδωσε ένα φουτουριστικό έργο από αλουμίνιο, γυαλί και ενισχυμένο ατσάλι, με την οροφή του να μοιάζει με κύμα.
Η ιδιωτική κατοικία με το ριζοσπαστικό design, της οποίας ένα κομμάτι αιωρείται 22 μέτρα πάνω από το έδαφος πετυχαίνοντας έτσι εντυπωσιακή θέα του δάσους πάνω από τα δέντρα, παραδόθηκε στον πελάτη από το γραφείο της το 2018, δύο χρόνια μετά τον θάνατό της. Ένα κομμάτι της που μοιάζει με διαστημική άκατο, φαίνεται σαν να συνομιλεί με τ’ αστέρια. Ποιος ξέρει ίσως και με την ίδια τη Ζάχα Χαντίντ.
Όπως επέλεξε τις καμπύλες αδιαφορώντας για τις ευθείες γραμμές, έτσι και στην προσωπική της ζωή επέλεξε την ανεξαρτησία της, γυρίζοντας την πλάτη σε ένα συμβατικό σενάριο ζωής με γάμο και παιδιά. «Πιστεύω ότι στη ζωή δεν χρειάζεσαι πάρα πολλά. Χρειάζεσαι φίλους, χρειάζεσαι να κάνεις αυτό που σου αρέσει να κάνεις», έλεγε χαρακτηριστικά, δείχνοντας ότι η δική της εκπλήρωση είχε να κάνει με το ν’ ακολουθείς το όραμά σου και όχι την πεπατημένη. Πολυπράγμων και αεικίνητη, της άρεσε να δίνει διαλέξεις σε γνωστά πανεπιστήμια στον κόσμο, να ζωγραφίζει, να σχεδιάζει, κοσμήματα, παπούτσια, έπιπλα... οτιδήποτε την ενέπνεε. Αγαπούσε τη Μόδα, θεωρώντας ότι υπάρχει σύνδεση ανάμεσα σε αυτήν και στην αρχιτεκτονική.
Δήλωνε μαγεμένη από τον σχεδιαστή Γιότζι Γιαμαμότο και τις ασυμμετρίες του, ή τους Comme des Garçons στα 80s. Ντυνόταν πάντα στα μαύρα. Αγαπούσε το μαύρο χρώμα, φροντίζοντας μόνο να επιλέγει διαφορετικές υφές στα υφάσματα. Ο Καρλ Λάνγκερφελντ τη θαύμαζε απεριόριστα για το ταλέντο της. Μάλιστα, της είχε αναθέσει να σχεδιάσει το Chanel Mobile Art Pavillion το 2007. Ένα κινητό, αποσυναρμολογούμενο εκθεσιακό περίπτερο, λευκό, με γλυπτικό κέλυφος υψηλής τεχνολογίας, που ταξίδεψε σε Τόκιο, Χονγκ Κονγκ, Παρίσι και Νέα Υόρκη, με αφορμή τον εορτασμό των 50 χρόνων της εμβληματικής τσάντας Chanel 2.55.
1. Σχεδίαζε από φωτιστικά και έπιπλα μέχρι αντικείμενα, κοσμήματα, interiors, κ.λπ. Συνεργάστηκε με γνωστές εταιρείες, όπως Atelier Swarovski, Bulgari και George Jensen. Έβαλε την υπογραφή της σε τσάντες για τους οίκους Louis Vuitton (Icone Bag) και Fendi (επανερμηνεύοντας το κλασικό μοντέλο Peekaboo).
2. Είχε ιδιαίτερη αγάπη στον σχεδιασμό επίπλων. Το 2012 σχεδίασε μια σειρά με τραπέζια και καρέκλες, την οποία ονόμασε Liquid Glacial series, σε συνεργασία με την γκαλερί David Gill στο Λονδίνο. Τα καμπυλόγραμμα έπιπλα, μιμούμενα τον πάγο που λιώνει, ήταν κατασκευασμένα από διάφανο, χρωματιστό ακρυλικό. Ένα από αυτά τα τραπέζια πουλήθηκε το 2018 από τον οίκο Sotheby’s έναντι 300.000 δολαρίων.
3. Έχοντας πάθος με τα παπούτσια, σχεδίασε ένα φουτουριστικό ζευγάρι, το NOVA, για την εταιρεία United Nude, που έμοιαζε με φορέσιμη αρχιτεκτονική. Σχεδίασε επίσης μια limited συλλογή παπουτσιών για τη Lacoste, παπούτσια για την Αdidas αλλά και τη βραζιλιάνικη εταιρεία Melissa, που χρησιμοποιεί σαν υλικό το συνθετικό πλαστικό PVC.
4. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα που έλαβε το παγκοσμίου φήμης βραβείο Αρχιτεκτονικής Pritzker, το 2004, αλλά και το επίσης υψηλού κύρους βρετανικό βραβείο Stirling, ανάμεσα στα τόσα άλλα βραβεία που απέσπασε στην πορεία της.
5. Από το 2000 και μετά, κάθε χρόνο κέρδιζε και από ένα σημαντικό βραβείο για τα έργα της. Μια χρονιά, μάλιστα, έφτασε τον αριθμό ρεκόρ των 12 βραβείων.
6. To 2008 βρέθηκε στο Νο 69 της λίστας του Forbes, με τις «100 πιο Ισχυρές Γυναίκες», ενώ το 2012 της απονεμήθηκε ο τίτλος της Dame, από τη βασίλισσα της Βρετανίας.
7. Υπήρξε μέντορας για μια γενιά αρχιτεκτόνων, δίνοντας διαλέξεις ως προσκεκλημένη καθηγήτρια σε μερικά από τα σημαντικότερα πανεπιστήμια στον κόσμο, όπως: στο Harvard Graduate School of Design, στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόι στο Σικάγο, στο Yale School of Architecture, κ.ά. Στο δημόσιο Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Τεχνών της Βιέννης είχε πιο σταθερή ακαδημαϊκή παρουσία, διδάσκοντας στη σχολή Αρχιτεκτονικής από το 2000 και ιδρύοντας το Εργαστήριο Μεταπτυχιακών Σπουδών Ζάχα Χαντίντ.
8. Η περιουσία της, η οποία ανερχόταν σε περίπου 67 εκατομμύρια λίρες όταν πέθανε, μοιράστηκε μέσω διαθήκης σε μέλη της οικογένειάς της (ανίψια και άλλους συγγενείς), σε στενούς συνεργάτες και σε φιλανθρωπικούς σκοπούς.
9. Το αρχιτεκτονικό γραφείο της Ζάχα Χαντίντ συνεχίζει μέχρι σήμερα τη λειτουργία του, έχοντας παγκόσμια παρουσία και δράση σε Ασία, Μέση Ανατολή και Ευρώπη, ενώ επικεφαλής ανέλαβε μετά τον θάνατό της ο επί σειρά ετών στενός της συνεργάτης, αρχιτέκτονας Πάτρικ Σουμάχερ.
Δώδεκα εμβληματικά έργα της Ζάχα Χαντίντ
Πύργος του Σκι (2002) | Ίνσμπρουκ
Κέντρο Μοντέρνας Τέχνης, Lois & Richard Rosenthal Center for Contemporary Art (2003) | Σινσινάτι
Η μάχη με τα αδέσποτα, οι ευθύνες των ιδιοκτητών και των δήμων και οι αλλαγές που απαιτούνται για να εφαρμοστεί ουσιαστικά ο νόμος για την προστασία των ζώων
17°
