Κωνσταντίνος Καραχάλιος: Ο άνθρωπος που κήρυξε πόλεμο στις Big Tech

Για περισσότερα από δέκα χρόνια ο Κωνσταντίνος Καραχάλιος βρέθηκε σε ένα από τα πιο αθέατα και ταυτόχρονα πιο ισχυρά κέντρα επιρροής της παγκόσμιας τεχνολογίας. 

Ως επικεφαλής της IEEE Standards Association ηγήθηκε ενός από τους σημαντικότερους παγκόσμιους οργανισμούς ανάπτυξης τεχνικών προτύπων για το διαδίκτυο, τις τηλεπικοινωνίες και τις αναδυόμενες τεχνολογίες. Σήμερα ηγείται μιας διεθνούς προσπάθειας να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο οι ψηφιακές πλατφόρμες σχεδιάζουν τις υπηρεσίες τους για τους ανηλίκους.

«Έχουμε ήδη χάσει μία γενιά παιδιών», λέει. Ο άνθρωπος που κάθεται απέναντί μου πήγε σχολείο στο 7ο Γυμνάσιο Παγκρατίου – μικρός έπαιζε μπάλα στο Λύκειο του Αριστοτέλη. Ο επόμενος σταθμός του ήταν η Γερμανία - διδακτορικό στην ασφάλεια πυρηνικών αντιδραστήρων. Δούλεψε επί χρόνια σ’ έναν ευρωπαϊκό οργανισμό και το 2012 βρέθηκε στη Νέα Υόρκη, επικεφαλής του τμήματος προτύπων της IEEE· του οργανισμού που έλκει την ιστορική του καταγωγή από τους πρωτοπόρους του ηλεκτρισμού και των τηλεπικοινωνιών του 19ου αιώνα. «Εμείς κάνουμε το Wi-Fi, εμείς κάνουμε τα στάνταρ του ίντερνετ». Τις προδιαγραφές - το Wi-Fi από μόνο του πιάνει 3.000 σελίδες. 

Ο άνθρωπος που βρέθηκε επί δώδεκα χρόνια στο κέντρο όπου διαμορφώνονται τα τεχνικά πρότυπα του ψηφιακού κόσμου, τώρα μιλά για το πώς θα χαλιναγωγήσουμε τις συνέπειές του.

Μιλώντας μαζί του, αντιλαμβάνεσαι κάτι παράξενα οδυσσειακό στον ίδιο. Όχι στον Οδυσσέα του Ομήρου, αλλά σε εκείνον του Τέννυσον: τον άνθρωπο που, αφού έχει ήδη διανύσει μια μεγάλη διαδρομή, αρνείται να συμβιβαστεί με την ησυχία της Ιθάκης και αναζητά μια τελευταία αποστολή.

Για τον Καραχάλιο, αυτή η αποστολή δεν είναι άλλη από τη σύγκρουση με τις εταιρείες που, όπως πιστεύει, έχουν οικοδομήσει την οικονομία τους πάνω στον αλγοριθμικό εθισμό των παιδιών.

«Σε αυτούς δεν γίνεται καν καλωδίωση»

Η φράση για τη χαμένη γενιά δεν είναι σχήμα λόγου. «Πρόκειται για μια πανδημία εθισμού. Ενάμισι με δύο δισεκατομμύρια παιδιά κάτω των 18 στον πλανήτη, και όχι αποκομμένα: η Ινδονησία, από τα πιο ενεργά κράτη στο διαδίκτυο, έχει 80 εκατομμύρια παιδιά, όλα δικτυωμένα - και ένα απίστευτα μεγάλο πρόβλημα». Στους ανήλικους η ζημιά είναι διαφορετικής τάξης. «Σε εμάς γίνεται ανακαλωδίωση. Σε αυτούς δεν γίνεται καν καλωδίωση». Ένα παιδί που μεγαλώνει με το κινητό στο χέρι δεν αφήνει τον εγκέφαλό του να αναπτυχθεί όπως πρέπει. 

Το πρόβλημα είναι διπλό: ανθρωπολογικό και πολιτικό. «Αυτά τα παιδιά δεν ξέρουν ότι υπάρχει κάτι απ' έξω». Επικαλείται την εγκύκλιο του Βατικανού για την τεχνητή νοημοσύνη, όπου ο ίδιος ο Πάπας μιλάει για «σκλαβιά και αποικιοποίηση». «Για τους νέους ανθρώπους η σκλαβιά θα είναι εξ αρχής και παντοτινή. Μια αλγοριθμική σκλαβιά: Δεν θα είσαι σε θέση να πάρεις δικές σου αποφάσεις. Θα σε οδηγεί ένας αλγόριθμος - και θα νομίζεις ότι σε εξυπηρετεί, ενώ σε χειραγωγεί». 

Ποιος φταίει; Οι εταιρείες, με ένα μοντέλο που δεν επιβιώνει χωρίς τον εθισμό. Μαζεύουν τα προσωπικά δεδομένα των χρηστών και τα στρέφουν εναντίον τους. Και ούτε καν οι κολοσσοί δεν είναι το τέρμα της αλυσίδας. «Ακόμα κι αυτές οι εταιρείες είναι παράθυρα. Μαζεύουν δεδομένα για άλλους. Όταν δεις πού καταλήγουν, θα καταλάβεις ποιος παίζει το παιχνίδι».

Τι προτείνει ο ίδιος; «Δεν είναι παιχνίδι απαγορεύσεων, είναι παιχνίδι προσωπικών δεδομένων». Το ζητούμενο δεν είναι να διώξουμε τα παιδιά από το ίντερνετ, αλλά να απαγορευτεί στις εταιρείες να τα μεταχειρίζονται σαν ενήλικες. Ο περίφημος «εκδημοκρατισμός του διαδικτύου» τον εξοργίζει. «Είναι μια μεγάλη απάτη. Δεν είναι εκδημοκρατισμός, είναι ένα μεγάλο έγκλημα». Γιατί; «Δίνουν στα παιδιά μας την ίδια πρόσβαση που δίνουν στους μεγάλους».

«Και τι κοιτάτε;»

Την άκρη του νήματος τη βρήκε στη Βουλή των Λόρδων, πριν από μερικά χρόνια, όπου είχε κληθεί να καταθέσει για το αν πρέπει να ρυθμιστεί η τεχνητή νοημοσύνη. Πριν από αυτόν μίλησαν ακαδημαϊκοί που θεωρεί «ξεκάθαρα πουλημένους» και δημοσιογράφοι, πιο υποψιασμένοι. Ήρθε τρίτος. «Και τι κοιτάτε; Ήδη έχουμε χάσει μια γενιά παιδιών. Να χάσουμε και δεύτερη και τρίτη; Έχετε αργήσει να νομοθετήσετε». Ο πρόεδρος της επιτροπής σηκώθηκε όρθιος και δεσμεύτηκε ότι θα το κάνουν.

Λίγο αργότερα τον αναζήτησε η βαρόνη Μπίμπαν Κίντρον - σκηνοθέτιδα, μέλος της Βουλής των Λόρδων, συγγραφέας ενός βιβλίου με τον διφορούμενο τίτλο Users. «Εσύ νομίζεις ότι είσαι ο χρήστης· άλλοι σε χρησιμοποιούν». Είχε ήδη περάσει, ομόφωνα, έναν νόμο για τα δικαιώματα των παιδιών στο διαδίκτυο και το ρυθμιστικό πλαίσιο του Age Appropriate Design Code, τον σχεδιασμό προσαρμοσμένο στην ηλικία. Είχε όμως τον νόμο και όχι τον στρατό μέσα στον κόσμο των τεχνικών, που της αντιγύριζαν ότι «δεν γίνεται, το πρωτόκολλο του ίντερνετ δεν το επιτρέπει». 

«Ψεύδονται ασύστολα», ήταν η απάντησή του. Και περιγράφει μια εικόνα που δύσκολα ξεχνιέται: «Βλέπω μπροστά μου έναν στρατηγό χωρίς στρατό, κι εγώ έχω τον στρατό και δεν έχω στρατηγό». Και της το πρότεινε έτσι: «Εσύ θα είσαι ο στρατηγός μου κι εγώ ο φαντάρος σου. Θα δώσουμε αυτή τη μάχη».

Έκτοτε το ίδιο πλαίσιο ταξίδεψε. Στην Ινδονησία πέρασε βελτιωμένο, με ρήτρες εφαρμογής. 

Η μεγάλη σκηνή, όμως, ήρθε στις τρεις τα ξημερώματα, με jet lag, όταν χτύπησε το τηλέφωνο. Στην άλλη άκρη η Κίντρον. Στην Καλιφόρνια ο κυβερνήτης Νιούσομ μόλις είχε υπογράψει τον δικό τους κώδικα, παρμένο σχεδόν αυτούσιο από τη βρετανική εκδοχή. «Το σήκωσε στον αέρα και υπέγραψε μπροστά μου, σε ζωντανή σύνδεση». Κι εκείνη, στο τηλέφωνο, έκλαιγε: «Κωνσταντίνε, κερδίσαμε».

Το επόμενο πρωί βρήκε στα εισερχόμενά του ένα από τα πιο συγκινητικά email της ζωής του. Χρόνια πριν, στο Λονδίνο, την είχε δει απελπισμένη, με όλο το σινάφι εναντίον της, και της είχε πει μόνο: «Πήγαινε μπροστά, να νικήσουμε όλοι μας». Τώρα εκείνη του απαντούσε με τέσσερις λέξεις: «Έκανα ό,τι μου είπες».

«Σας ζητάμε να κάνετε λιγότερα»

Αίσιο τέλος; Κάθε άλλο. «Βρισκόμαστε στην κορύφωση του προβλήματος». Η στρατηγική είναι απλή στη διατύπωσή της: κάτω των 13, απόλυτη απαγόρευση συλλογής προσωπικών δεδομένων για εθιστικούς σκοπούς - όχι απαγόρευση πρόσβασης, αλλά απαγόρευση προφίλ και χειραγώγησης. Από τα 13 ως τα 18, υποχρεωτικός επανασχεδιασμός: τέλος στα reels, στο infinity scroll, στην ατελείωτη έκκριση ντοπαμίνης. «Δεν σας ζητάμε να κάνετε περισσότερα. Σας ζητάμε να κάνετε λιγότερα».

Θα το δεχτούν οι εταιρείες; «Αποκλείεται, είναι το μοντέλο τους». Άρα το δίλημμα, όπως το βλέπει σε ορίζοντα πενταετίας, είναι ωμό: ή θα φτιάξουν ξεχωριστή διακλάδωση για τους ανήλικους, ή θα τους κλείσουν το μαγαζί. 

Έχει και προηγούμενο - τους Sackler των οπιοειδών, την καπνοβιομηχανία. «Είχαν κι εκείνοι ένα εθιστικό μοντέλο. Σου θυμίζει τίποτα;» Και μια σκηνή που κρατάει από ένα κλειστό συνέδριο: πρώην επίτροπος της αμερικανικής FTC τον πλησίασε και του ψιθύρισε ότι «έχετε δίκιο· εγώ ψήφισα να τους το κλείσουμε, οι άλλοι ψήφισαν για πρόστιμο».

Οι δύο μεγάλες προδοσίες

Γιατί τα παιδιά είναι το μέτωπο, όχι όλος ο πόλεμος. Το ίντερνετ «είναι πολύ κακά σχεδιασμένο, έχει θανάσιμες αμαρτίες από την ίδρυσή του· τη στιγμή που μπαίνεις, είσαι γυμνός». 

Και το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό, αλλά ηθικό: δεκάδες χιλιάδες μηχανικοί που φτιάχνουν εθιστικές πλατφόρμες χωρίς να αναλαμβάνουν την ευθύνη τους. Τους «τεχνοκράτες» τους βάζει δίπλα στους «επιστημονιστές», σε όσους έκαναν την επιστήμη αίρεση: «Αν κάτι δεν αποδεικνύεται μαθηματικά, δεν υπάρχει». 

Αντιπαραθέτει τον Νεύτωνα, που είχε την ταπεινότητα να πει ότι «δεν ξέρουμε τι είναι μάζα, δεν ξέρουμε τι είναι χρόνος, δεν ξέρουμε τι είναι χώρος· τα βιώνουμε, αλλά δεν ξέρουμε τι είναι». Δύο μεγάλες προδοσίες, η τεχνοκρατία και ο επιστημονισμός.

Μετά τη συνάντησή μας, διάβασα ξανά τον «Οδυσσέα» του Τέννυσον. Ο Καραχάλιος μοιάζει με εκείνον τον βασιλιά που, ενώ θα μπορούσε να αρκεστεί σε όσα έχει ήδη πετύχει, αρνείται την ησυχία της Ιθάκης και αναζητά μια ακόμη αποστολή.

«Το θέμα των παιδιών είναι το πεδίο της μάχης», μου είχε πει φεύγοντας. Μια μάχη πολύ μεγαλύτερη από τα social media: για το ποιος θα γράψει τους κανόνες της ψηφιακής εποχής και για το αν η τεχνολογία θα συνεχίσει να διαμορφώνει τον άνθρωπο ή αν ο άνθρωπος θα ξαναπάρει τον έλεγχο. Ίσως γι’ αυτό ο τελευταίος στίχος του Τένισον μοιάζει να συνοψίζει καλύτερα την επιμονή του: να αγωνίζεσαι, να αναζητάς, να ανακαλύπτεις και να μην υποχωρείς.