ReBoat: Ένα σκάφος που ίσως αλλάξει για πάντα τη ζωή των νησιών - Διαχείριση απορριμμάτων στην πράξη

Η θερινή σεζόν έχει ήδη ανοίξει και από τώρα μέχρι και τον Οκτώβριο τα νησιά της Ευρώπης, από το Ιόνιο έως τις Αζόρες, θα δοκιμαστούν όπως κάθε καλοκαίρι, από εκρηκτικές, κάποτε μη διαχειρίσιμες ροές τουριστών, κάτι που συνεπάγεται και αντίστοιχα αυξημένες ποσότητες απορριμμάτων. Θα μπορούσε ένα φιλόδοξο ερευνητικό εγχείρημα να αλλάξει την καθημερινότητα ολόκληρων νησιωτικών κοινοτήτων και να μας μάθει –επιτέλους στην πράξη!– τι πραγματικά σημαίνει διαχείριση απορριμμάτων, ανακύκλωση και κυκλική οικονομία;

Απ’ ό,τι φαίνεται, ναι, καθώς το ReBoat, όπως ονομάζεται το εγχείρημα [στο οποίο συμμετέχει το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Συστημάτων Επικοινωνιών και Υπολογιστών (ΕΠΙΣΕΥ) του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ), Σχολή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Μηχανικών Υπολογιστών (ΣΗΜΜΥ), Εργαστήριο Συστημάτων Αποφάσεων και Διοίκησης], έχει όλα τα εχέγγυα για να τα καταφέρει. Τι είναι, όμως, το ReBoat; Η δρ. Μαρία Π. Φλουρή, μέλος ομάδας έργου (Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό – ΕΔΙΠ ΣΗΜΜΥ ΕΜΠ) μιλά για πρώτη φορά για το πώς μια κινητή μονάδα διαλογής, ανακύκλωσης και επανεπεξεργασίας απορριμμάτων πάνω σε σκάφος μπορεί να αποφορτίσει τα νησιά ακριβώς τις πιο κρίσιμες εβδομάδες του χρόνου, όταν οι υποδομές πιέζονται και η μεταφορά αποβλήτων προς την ηπειρωτική χώρα γίνεται δαπανηρή, αργή και περιβαλλοντικά επιβαρυντική.

Αντί τα υλικά να ταξιδεύουν μακριά, ταξιδεύει η λύση, λέει χαρακτηριστικά η Φλουρή και στην κουβέντα που ακολουθεί απαντά σε όλα τα ερωτήματα που γεννά ένα τόσο μεγάλο εγχείρημα.

— Αν έπρεπε να εξηγήσετε με απλά λόγια –σε μαθητές Γυμνασίου, για παράδειγμα– τι ακριβώς είναι το ReBoat, τι θα λέγατε; Ρωτώ γιατί μέχρι σήμερα, για πολλούς συμπολίτες μας τόσο η ιδέα της ανακύκλωσης όσο και αυτή της κυκλικής οικονομίας αποδείχθηκαν πιο σύνθετες στην κατανόηση και στην εφαρμογή τους, πόσο μάλλον ένα έργο τέτοιας κλίμακας.

Θέλω να φανταστείτε το εξής: βρισκόμαστε σ’ ένα νησί το καλοκαίρι, Κέρκυρα, Παξοί, Λίπαρι, ή Αζόρες. Ο κόσμος έχει αρχίσει να πολλαπλασιάζεται, η ζωή είναι γεμάτη, τα μαγαζιά δουλεύουν ακατάπαυστα. Μαζί με όλη αυτή την κίνηση, παράγονται και ποσότητες υλικών που έχουν ολοκληρώσει τον κύκλο χρήσης τους – από πλαστικά κουβαδάκια, νεροπίστολα και παιχνίδια που μπορεί να καταλήγουν στις παραλίες, πετσέτες θαλάσσης, πλαστικές μπάλες ή και άλλα πλαστικά και υφασμάτινα υλικά, που, έχοντας ολοκληρώσει τον σκοπό χρήσης τους, καταλήγουν σε κάδους. Υπό κανονικές συνθήκες, αυτά τα υλικά φορτώνονται σε πλοία και ταξιδεύουν μακριά απ’ το νησί, προς εγκαταστάσεις επεξεργασίας στην ηπειρωτική χώρα, κάτι που κοστίζει και σε χρήματα και σε περιβαλλοντικές επιπτώσεις, και επιπλέον χωρίς καμία ωφέλεια για το νησί.

Εκεί έρχεται το ReBoat να αντιστρέψει τη λογική και, αντί να ταξιδεύουν τα υλικά προς τη λύση, ταξιδεύει η λύση προς τα υλικά. Συγκεκριμένα, μια φορητή μονάδα διαλογής, ανακύκλωσης και επανεπεξεργασίας, η οποία ταξιδεύει πάνω σ’ ένα καράβι, έρχεται στο λιμάνι του νησιού και ξεφορτώνεται. Σε αυτή τη μονάδα, τα πλαστικά και τα υφάσματα που συλλέγονται δεν αποτελούν πλέον «άχρηστα» υλικά – γίνονται νέες πρώτες ύλες, που μετατρέπονται αμέσως σε νέα προϊόντα, επιτόπου, για το νησί.

Εδώ βρίσκεται και η καρδιά του έργου: δεν αποτελεί απλά μια τεχνολογική λύση για τη διαχείριση υλικών. Είναι μια ανοιχτή διαδικασία δημιουργίας, στην οποία συμμετέχουν κάτοικοι, τουρίστες, καλλιτέχνες, σχεδιαστές και τοπικοί τεχνίτες – όλοι μαζί στο ίδιο «πλοίο», στην κυριολεξία, υποδεικνύοντας οι ίδιοι ποιες είναι οι ανάγκες για νέα προϊόντα, τα οποία με τη σειρά τους θα παραχθούν από τα «άχρηστα» υλικά που συλλέχθηκαν. Η μονάδα μένει στο νησί για 4 εβδομάδες, εκ των οποίων τις 2 πρώτες λειτουργεί ως βιομηχανική μονάδα επεξεργασίας, ενώ τις 2 τελευταίες ο χώρος όπου βρίσκεται μετατρέπεται σε δημιουργικό εργαστήριο, σε ένα μεγάλο φεστιβάλ, όπου ο καθένας μπορεί να δει, να αγγίξει και να συμμετάσχει στον κύκλο: από το υλικό που «τελείωσε» στο προϊόν που μόλις αρχίζει.

Αυτή είναι και η κυκλική οικονομία στην πράξη – τα υλικά δεν χάνονται, επιστρέφουν. Και το ReBoat το κάνει αυτό με έναν τρόπο που μπορεί να ταξιδέψει από νησί σε νησί – όπως, για παράδειγμα, στα νησιά του Ιονίου, στις Αιολίδες Νήσους και στις Αζόρες, που είναι και τα νησιά του ReBoat.

— Πώς γεννήθηκε η ιδέα του ReBoat για τη βοήθεια –στη διαχείριση των απορριμμάτων– στα ευρωπαϊκά νησιά και τι πραγματικά χρειάζεται, επί του πρακτέου, μια κινητή μονάδα αναβαθμιστικής ανακύκλωσης πάνω σε σκάφος;

Η ιδέα του ReBoat γεννήθηκε στον συντονιστή μας Marcello Colledani (Politecnico di Milano), από ένα άλλο ευρωπαϊκό έργο, το YouRban. Το YouRban είχε την ιδέα να βάλει μια κινητή μονάδα διαλογής, ανακύκλωσης και επανεπεξεργασίας υλικών –με έμφαση στα ενισχυμένα πολυμερή– πάνω σε ένα φορτηγό το οποίο περιοδεύει σε ευρωπαϊκές πόλεις και, μέσα από δεκαήμερες εκδηλώσεις, πολίτες, καλλιτέχνες, σχεδιαστές και τοπικοί παραγωγοί συνεργάζονται για να τα μετατρέψουν σε νέα αντικείμενα, επιτόπου, στη γειτονιά.

Αυτή η ιδέα γέννησε και το εύλογο ερώτημα: αν αυτό σε μια πόλη της ηπειρωτικής Ευρώπης είναι εφικτό, με τα νησιά τι μπορεί να γίνει; Εκεί που η απομόνωση είναι γεωγραφική, η τουριστική πίεση εποχιακή και έντονη και η απόσταση από κάθε υποδομή επεξεργασίας υλικών μετριέται σε ναυτικά μίλια; Και έτσι προέκυψε το ReBoat, που είναι και αυτό χρηματοδοτούμενο από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ παράλληλα είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας για Κυκλικές Πόλεις και Περιφέρειες (Circular Cities and Regions Initiative – CCRI), μπορώντας έτσι να επωφεληθεί μέσω τυχόν καθοδήγησης σε σχέση με γραμμές πολιτικής, τεχνικής υποστήριξης και πρόσβασης σε βέλτιστες πρακτικές.

Στην πράξη, αυτό που χρειάζεται μια τέτοιου είδους κινητή μονάδα για να λειτουργήσει είναι αφενός τεχνικό και αφετέρου ανθρώπινο δυναμικό. Δηλαδή, από τεχνολογικής πλευράς, ένα τέτοιο σύστημα χρειάζεται κάποια φορητά containers, τα οποία θα φιλοξενούν τα μηχανήματα διαλογής, ανακύκλωσης και επανεπεξεργασίας, χρειάζεται αισθητήρες και τεχνητή νοημοσύνη για την αναγνώριση και διαλογή υλικών, τα μηχανήματα καθαυτά που θα κατακερματίσουν τα υλικά και θα τα επαναεπεξεργαστούν σε νέα προϊόντα, χρειάζεται ψηφιακά εργαλεία που θα μπορούν, για παράδειγμα, να μας ενημερώσουν σε ποιο σημείο υπάρχουν τέτοια «άχρηστα» υλικά στο νησί.

Επίσης ολόκληρο το σύστημα πρέπει να είναι σχεδιασμένο με τέτοιον τρόπο, ώστε να μπορεί να μετακινχηθεί με πλοίο (τηρώντας όλες τις παραμέτρους ασφαλείας), αλλά και να μπορεί να ξεφορτωθεί από το πλοίο, δεδομένου ότι τα νησιά –και ιδίως τα μικρά– δεν έχουν επαρκείς θέσεις κατάπλου κατά την πιο τουριστική τους περίοδο και για 4 εβδομάδες. Ο σχεδιασμός αυτός με ασφαλή τρόπο δεν είναι καθόλου αυτονόητος, απαιτεί εξειδικευμένο μηχανολογική μελέτη για κάθε παράμετρο, από την κατανομή βάρους και τον διαθέσιμο χώρο (εντός και εκτός του πλοίου) έως την παροχή ενέργειας και την ασφάλεια των χειριστών και του εξοπλισμού.

Τέλος, και ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό, η λειτουργία μιας τέτοιας κινητής μονάδας χρειάζεται την κοινότητα. Το σύστημα αυτό είναι ανοιχτό. Κάτοικοι, τουρίστες, σπουδαστές, καλλιτέχνες, επιχειρηματίες και τοπικοί τεχνίτες συμμετέχουν ενεργά στη μετατροπή των υλικών σε νέα προϊόντα. Γιατί για το ReBoat τα υλικά που έχουν ολοκληρώσει έναν κύκλο χρήσης δεν είναι πρόβλημα – είναι αφετηρία.

— Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση όταν προσπαθείς να εφαρμόσεις μια αποκεντρωμένη κυκλική λύση σε νησιωτικά οικοσυστήματα με έντονη εποχικότητα και γιατί επιλέχθηκαν η Κέρκυρα, οι Παξοί και το Λίπαρι; Θα περίμενε κανείς –παράδειγμα φέρνω– ότι τους καλοκαιρινούς μήνες το πρόβλημα των απορριμμάτων είναι πιεστικότερο σε νησιά όπως η Μύκονος ή η Πάρος, ας πούμε.

Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι το πώς είναι δομημένη η κατάσταση ως έχει. Δηλαδή, τα νησιά λειτουργούν πολύ διαφορετικά απ’ ό,τι οι πόλεις, ακόμα και οι μικρές. Έχουν πολύ διαφορετικό ρυθμό ζωής, με ηρεμία για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, ενώ, μέσα σε λίγες εβδομάδες, ο πληθυσμός πολλαπλασιάζεται, η κατανάλωση εκτοξεύεται και οι υποδομές –που σχεδιάστηκαν για τη χειμερινή πραγματικότητα– καλούνται να απορροφήσουν ένα κύμα που τις υπερβαίνει κατά πολύ. Για τη διαχείριση υλικών, αυτό σημαίνει ότι η εποχική ζήτηση είναι τεράστια, ενώ η μόνιμη υποδομή είναι ελάχιστη. Και το αντίθετο πρόβλημα: αν φτιαχνόταν μια μόνιμη εγκατάσταση για τις ανάγκες του καλοκαιριού, τον χειμώνα θα υπολειτουργούσε. Γι’ αυτό και μια κινητή λύση είναι λογική απάντηση σε ένα τέτοιο πρόβλημα.

Ως προς την επιλογή των πιλότων, το κριτήριο δεν ήταν το μέγεθος του τουριστικού φαινομένου, αλλά η αντιπροσωπευτικότητα της πρόκλησης: η Κέρκυρα και τα Ιόνια Νησιά, με μόνιμο πληθυσμό 204.500 (2021) στην ευρύτερη περιοχή και πάνω από 3 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως (2022), ανακυκλώνουν μόλις το 18% των αστικών στερεών αποβλήτων – έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 46%. Το Λίπαρι, με μόνιμο πληθυσμό 15.000 και έως 450.000 επισκέπτες, δεν διαθέτει καμία τοπική μονάδα επεξεργασίας – όλα μεταφέρονται στην ηπειρωτική Ιταλία, με κόστος 100-250 ευρώ ανά τόνο. Και η Terceira στις Αζόρες, που, λόγω της απομακρυσμένης γεωγραφικής της θέσης, διαχειρίζεται τα υλικά της εξ ολοκλήρου επιτόπου. Μαζί, οι τρεις πιλότοι σχηματίζουν ένα πλαίσιο συνθηκών που, αν η λύση λειτουργήσει και στους τρεις, αποδεικνύει ότι μπορεί να αναπαραχθεί σχεδόν παντού.

Και αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο. Η Μύκονος, η Πάρος, οι Κυκλάδες γενικότερα, δεν είναι εκτός του ορίζοντα του ReBoat. Ο στόχος των πιλότων είναι να αποδείξουμε ότι το μοντέλο λειτουργεί, ώστε στη συνέχεια να μπορέσει να ταξιδέψει. Και ήδη έχουμε αρχίσει να λαμβάνουμε εκδηλώσεις ενδιαφέροντος από μεμονωμένα άτομα, από μέρη όπως η Σύρος, η Σίφνος, αλλά και από πολύ πιο μακριά – από τα Barbados και παράκτιες περιοχές όπως η ατλαντική ακτή της Γαλικίας.

— Γιατί επιλέξατε να εστιάσετε ειδικά στα πλαστικά και τα υφάσματα ως βασικά υλικά προς ανακύκλωση και αναβάθμιση;

Η επιλογή των υλικών ήταν βασισμένη στην ανάλυση των υλικών που κυριαρχούν στα νησιωτικά οικοσυστήματα υψηλής τουριστικής πίεσης. Τα πλαστικά αποτελούν τη βασική κατηγορία υλικών που συσσωρεύεται κατά μήκος των ακτογραμμών, με άμεσες συνέπειες για το θαλάσσιο περιβάλλον. Τα υφάσματα, από την άλλη πλευρά, αποτελούν επίσης μεγάλη κατηγορία: ρούχα, υφασμάτινες συσκευασίες, κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα, που παράγονται σε μεγάλες ποσότητες κατά την τουριστική περίοδο.

Παράλληλα, είναι υλικά με αποδεδειγμένο δυναμικό επανεπεξεργασίας. Ευρωπαϊκά έργα όπως το DigiPrime έχουν ήδη αποδείξει τη δυνατότητα ανακύκλωσης υφασμάτων μέσω διαφόρων διεργασιών, για να παραχθούν νέα ημιτελή υλικά και νήματα. Τέλος, η επιλογή των υλικών ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τους τεχνικούς περιορισμούς της κινητής μονάδας, δηλαδή και τα δύο υλικά μπορούν να μετατραπούν σε νέα προϊόντα, με τεχνολογίες που χωράνε και λειτουργούν μέσα στα φυσικά όρια ενός container, το οποίο επίσης χωράει μέσα σε ένα πλοίο.

— Πάμε τώρα στα πιο τεχνικά κομμάτια του πρότζεκτ: Τι ακριβώς περιλαμβάνει η τεχνική υποδομή του σκάφους και πώς λειτουργεί η κινητή, αρθρωτή μονάδα ανακύκλωσης στην πράξη;

Στην καρδιά του ReBoat είναι ένα σύστημα από containers –μέχρι τώρα εξετάζουμε την εναλλακτική τεσσάρων containers (20 πόδων)– το οποίο φιλοξενεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα επεξεργασίας υλικών. Αυτό που κάνει τη διαφορά δεν είναι η εκάστοτε μεμονωμένη τεχνολογία, αλλά η ικανότητα του συστήματος να φέρνει πολλαπλά στάδια επεξεργασίας σε έναν ενιαίο και ασφαλή χώρο. Τα υλικά που συλλέγονται στο νησί αναγνωρίζονται και διαχωρίζονται αυτόματα με βάση τη σύνθεσή τους, στη συνέχεια υφίστανται επεξεργασία μέσω σταδίων μείωσης μεγέθους και επανεπεξεργασίας, για να παραχθούν νέα προϊόντα ή δευτερογενείς πρώτες ύλες. Η φιλοσοφία πίσω από τον σχεδιασμό είναι να αποτελεί ένα «εργοστάσιο τσέπης», το οποίο θα είναι ανοιχτό, προσβάσιμο και σε θέση να παράγει μοναδικά αντικείμενα ή μικρές σειρές, προσαρμοσμένες στις τοπικές ανάγκες και την τοπική αισθητική.

Τέλος, πρέπει να ειπωθεί ότι οι συγκεκριμένες τεχνολογίες βρίσκονται ακόμα στο στάδιο αξιολόγησης – αυτή είναι άλλωστε και η ερευνητική διαδικασία του έργου. Ο στόχος είναι ένα σύστημα χαμηλού κόστους, ευέλικτο και ασφαλές για λειτουργία σε νησιωτικό περιβάλλον.

— Ποια είναι τα προϊόντα που μπορούμε να περιμένουμε από αυτή τη διαδικασία (ρούχα; Έπιπλα; Χρηστικά αντικείμενα;) και πώς μπορούν να εμπλακούν στην πράξη τοπικοί παράγοντες, εργατικό δυναμικό των νησιών και τουρίστες; Δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας και με τι όφελος (κατά προσέγγιση) για τις τοπικές οικονομίες;

Ας ξεκινήσουμε από τα προϊόντα, γιατί εδώ κρύβεται κάτι πολύ ενδιαφέρον. Τα τελικά προϊόντα δεν είναι προκαθορισμένα – θα προκύψουν μέσα από τη διαδικασία συνδημιουργίας με την τοπική κοινότητα, τους τουρίστες και τους σχεδιαστές, σε συνδυασμό προφανώς με τους εκάστοτε περιορισμούς του συστήματος. Αυτό που ξέρουμε από αντίστοιχα έργα όπως το Deremco, το FiberEUse, το YouRban και το Digiprime είναι ότι τέτοιου είδους αντικείμενα μπορεί να είναι τουριστικά και χρηστικά –π.χ. ένα σκάκι (YouRban), ένα τραπέζι (Deremco), διακοσμητικά αντικείμενα–, αλλά και έπιπλα και υλικά αστικής υποδομής που κάθε νησί χρειάζεται: παγκάκια (Deremco), υφάσματα για ομπρέλες και ξαπλώστρες, τσάντες παραλίας (Digiprime), καθίσματα (Deremco). Υλικά που κανονικά αγοράζονται από αλλού, από παρθένες πρώτες ύλες. Με το ReBoat αυτά τα αντικείμενα μπορούν να παραχθούν επιτόπου, από τα υλικά που το ίδιο το νησί παρήγαγε.

Σε σχέση με το αν δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας, σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις που έχουμε κάνει, και εφόσον το έργο αναπαραχθεί αποτελεσματικά και σε άλλα νησιά, τότε θα μπορέσει να επιτύχει, μέχρι το 2030, μια κοινωνική επίδοση της τάξης των 500+ νέων θέσεων εργασίας.

— 15 εταίροι, 5 χώρες, εμπειρία και τεχνογνωσία από ισάριθμες πολυτεχνικές σχολές. Πώς θα περιγράφατε αυτή τη συνεργασία μέχρι στιγμής και πώς αξιοποιείτε αναλογικά και ψηφιακά εργαλεία σε μια εποχή που η ΤΝ έχει βάλει το χεράκι της παντού;

Το ReBoat συγκεντρώνει 15 εταίρους από 5 ευρωπαϊκές χώρες –πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, εταιρείες τεχνολογίας και σχεδιασμού, τοπικές αρχές και οργανώσεις πολιτών, που μπορείτε να δείτε αναλυτικά στο site του έργου–, έναν συνδυασμό που αντικατοπτρίζει ακριβώς την πολυδιάστατη φύση του προβλήματος που καλείται να λύσει. Θα έλεγα ότι όλοι οι εταίροι δουλεύουμε με ενθουσιασμό. Είναι ένα έργο που μας έχει ενεργοποιήσει και εμπνεύσει όλους. Πρέπει να σημειώσουμε εδώ ότι αναμένουμε τον 16ο εταίρο μας, τις Αζόρες, και άρα και την 6η χώρα του consortium, να εισέλθει «επίσημα» στο έργο μέχρι το τέλος του Ιουνίου 2026.

Ένα από τα στοιχεία που διαφοροποιούν το ReBoat είναι ότι δεν βασίζεται σε μία και μόνο τεχνολογία, αλλά σε ένα ολοκληρωμένο πακέτο ψηφιακών εργαλείων που ενσωματώνουν τεχνητή νοημοσύνη για να λύσουν πολύ συγκεκριμένα προβλήματα. Το πρώτο εργαλείο αφορά στην αναγνώριση και διαλογή υλικών. Αισθητήρες φασματοσκοπίας σε συνδυασμό με αλγορίθμους ΤΝ αναγνωρίζουν αυτόματα τον τύπο και τη σύνθεση κάθε υλικού σε πραγματικό χρόνο, ενώ το δεύτερο αφορά την έξυπνη δρομολόγηση, δηλαδή ένα σύστημα IoT (Internet of Things) και βελτιστοποίησης logistics, το οποίο θα καθορίζει τη βέλτιστη πορεία του καραβιού, σύμφωνα με μια προκαθορισμένη αντικειμενική συνάρτηση.

Παράλληλα, έχουμε μια εφαρμογή κινητού με δυνατότητες επαυξημένης πραγματικότητας (AR), μέσω της οποίας κάτοικοι και τουρίστες μπορούν να αναφέρουν «άχρηστα» υλικά που εντοπίζουν στο νησί –με φωτογραφία, γεωγραφική θέση και περιγραφή– τροφοδοτώντας έτσι σε πραγματικό χρόνο τον χάρτη διαχείρισης υλικών. Επιπρόσθετα, η πλατφόρμα συνδημιουργίας, που θα επιτρέπει σε κατοίκους, τουρίστες, καλλιτέχνες και σχεδιαστές να συμμετέχουν ενεργά στον σχεδιασμό νέων προϊόντων, εξ αποστάσεως ή επιτόπου, είναι επίσης ένα από τα εργαλεία που πρόκειται να χρησιμοποιηθούν. Άρα στη δική μας περίπτωση η ΤΝ είναι ένα μέσο, ένα ακόμα εργαλείο που μας βοηθάει να επιτύχουμε τον στόχο του έργου.

— Το συγκεκριμένο project θα μπορούσε να εξυπηρετήσει και άλλες –όχι νησιωτικές περιοχές– με τις κατάλληλες τροποποιήσεις; Και, κυρίως, τι απαιτείται ώστε το ReBoat να μετουσιωθεί σε μόνιμη υπηρεσία και να μην παραμείνει ένα πιλοτικό πρόγραμμα;

Το ReBoat σχεδιάστηκε έχοντας κατά νου νησιά, αλλά η λογική του είναι πολύ ευρύτερη. Ο πυρήνας του προβλήματος που καλείται να λύσει δεν είναι «νησιωτικός» –είναι η έντονη εποχικότητα: περιοχές που για μικρό χρονικό διάστημα δέχονται τεράστιες ποσότητες κόσμου και «άχρηστων» υλικών, χωρίς να διαθέτουν μόνιμη υποδομή για να τα διαχειριστούν. Αυτό το πρόβλημα δεν έχει θάλασσα, μπορεί να αφορά πολλαπλές περιφερειακές και αγροτικές τουριστικές περιοχές, με παρόμοια χαρακτηριστικά αναφορικά με την εποχικότητα του τουρισμού και άρα και των υλικών, συμπεριλαμβανομένων νησιών, χιονοδρομικών περιοχών, ή περιοχών που φιλοξενούν μεγάλες διοργανώσεις, όπως οι Ολυμπιακοί Αγώνες –π.χ. με containers επί φορτηγού, όπως στο YouRban. Και σίγουρα, παράκτιες περιοχές με έντονη τουριστική κίνηση –όπου ήδη έχουν υπάρξει εκδηλώσεις ενδιαφέροντος, όπως από την ατλαντική ακτή της Γαλικίας.

Αυτό που απαιτείται για να μετουσιωθεί σε μόνιμη υπηρεσία είναι αφενός ένα βιώσιμο επιχειρηματικό μοντέλο, συμφωνίες με τοπικές αρχές, επιχειρήσεις διαχείρισης υλικών και τουριστικούς φορείς και αφετέρου ένα κατάλληλο, ή τουλάχιστον μη αποτρεπτικό, ρυθμιστικό πλαίσιο. Προς αυτούς τους άξονες κινείται ήδη το έργο, μέσω διαφόρων εργαλείων, όπως π.χ. πακέτα εργαλείων αναπαραγωγής, με οδηγίες, βέλτιστες πρακτικές και ψηφιακά εργαλεία που θα επιτρέπουν σε οποιοδήποτε νησί ή παράκτια περιοχή να υιοθετήσει το μοντέλο, καθώς και συγκεκριμένες προτάσεις πολιτικής προς τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.

— Σε πόσο χρονικό διάστημα από την έναρξη εφαρμογής του προγράμματος θα μπορείτε να μιλάτε με συγκεκριμένους αριθμούς για τη μείωση των απορριμμάτων, τον περιορισμό των μικροπλαστικών, και γενικώς πότε θα υπάρχει μια τάξη μεγέθους για την αποτελεσματικότητα του έργου;

Το έργο ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2025 και διαρκεί έως τον Ιούνιο του 2028. Οι τρεις πιλότοι –Λίπαρι (Αιολίδες Νήσοι), Κέρκυρα (Ιόνια Νησιά), Τερσέιρα (Αζόρες)– θα υλοποιηθούν από τον Αύγουστο του 2027 έως τον Μάιο του 2028. Αυτό σημαίνει ότι τα πρώτα μετρήσιμα αποτελέσματα από την πράξη θα αρχίσουν να συσσωρεύονται από το δεύτερο εξάμηνο του 2027 και τα πλήρη, αξιολογημένα δεδομένα θα είναι διαθέσιμα προς τα μέσα του 2028.

Αυτές οι μετρήσεις προφανώς δεν είναι αυθαίρετες, αλλά βασίζονται σε δύο συμπληρωματικά εργαλεία. Το πρώτο είναι το σύστημα δεικτών παρακολούθησης, που θα αναπτυχθεί σύμφωνα με το ευρωπαϊκό πλαίσιο παρακολούθησης κυκλικής οικονομίας (EU CE Monitoring Framework) και το Ευρωπαϊκό Σύστημα Δεικτών Τουρισμού (ETIS), και θα μετρά συστηματικά έξι διαστάσεις: αποτελεσματικότητα των κυκλικών μοντέλων στη μείωση των υλικών, εξοικονόμηση πόρων, αύξηση της περιβαλλοντικής συνείδησης τουριστών και κατοίκων, οικονομική βιωσιμότητα, κοινωνική συμπερίληψη και μείωση περιβαλλοντικού αποτυπώματος. Το δεύτερο είναι η LCA/LCC/LCSA (Life Cycle Assessment / Life Cycle Cost / Life Cycle Sustainability Assessment) –η ανάλυση κύκλου ζωής από περιβαλλοντική, οικονομική και κοινωνική σκοπιά–, που θα μετατρέψει την εμπειρία των πιλότων σε αποδείξιμη επιστημονική γνώση με συγκεκριμένους αριθμούς, πχ. τόνοι υλικών που αποφεύχθηκε η κατάληξή τους σε χωματερές, πόση ενέργεια εξοικονομήθηκε σε σχέση με την παραγωγή από παρθένες πρώτες ύλες, πόσοι ρύποι CO₂ αποφεύχθηκαν, ποιο είναι το πραγματικό κόστος/όφελος για την τοπική κοινωνία.

Ως προς τους στόχους που έχουμε θέσει, στο πλαίσιο των πιλότων προβλέπεται, μεταξύ άλλων, μείωση 30% του κόστους διαχείρισης υλικών στις νησιωτικές περιοχές, μείωση 40% των μικροπλαστικών στη θάλασσα και στις παραλίες, μείωση 60% των εκπομπών CO₂ από τη μεταφορά «άχρηστων» και παρθένων υλικών και πρώτων υλών. Τώρα, αν το μοντέλο αναπαραχθεί σε ευρύτερη κλίμακα έως το 2030, οι προβλέψεις ανεβαίνουν σημαντικά: αποφυγή 55.000 τόνων υλικών που θα κατέληγαν σε χωματερές, εξοικονόμηση 2,11 TWh ενέργειας ετησίως και μείωση 560.000 τόνων CO₂ ετησίως. Είναι φιλόδοξοι αριθμοί – και γι’ αυτό ακριβώς τους μετράμε.

Ομάδα Έργου ReBoat

Eταίρος: Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Συστημάτων Επικοινωνιών και Υπολογιστών (ΕΠΙΣΕΥ), του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ), Σχολή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Μηχανικών Υπολογιστών (ΣΗΜΜΥ), Εργαστήριο Συστημάτων Αποφάσεων και Διοίκησης

→ Το έργο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι απόψεις και γνώμες που εκφράζονται είναι αποκλειστικά των συγγραφέων και δεν αντανακλούν κατ’ ανάγκη τις απόψεις και τις γνώμες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή της Ευρωπαϊκής Εκτελεστικής Υπηρεσίας Έρευνας (REA). Ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε η REA θεωρούνται υπεύθυνες γι’ αυτές.