Νέα Σμύρνη: Ιστορικά κτήρια αντιμέτωπα με τον κίνδυνο να γίνουν πολυκατοικίες

Τι θα προτιμούσες; Να ζεις σε μια σύγχρονη, νεόδμητη πολυκατοικία ή σε μια καλοδιατηρημένη μονοκατοικία του 1950; Αλλά αυτό το ερώτημα είναι μάλλον άκυρο, γιατί πόσες μονοκατοικίες έχουν απομείνει; Σε κάθε τετράγωνο που περπατάω στη γειτονιά μου, στη Νέα Σμύρνη, σηκώνεται και μια τεράστια πολυκατοικία. Μοιάζουν να βγήκαν από καρμπόν: γκριζωπές με κρύσταλλα στα μπαλκόνια, αντί για τα παραδοσιακά κάγκελα. Και θεόρατες.

Στη σελίδα «Νέα Σμύρνη - Η ιστορία της πόλης μέσα από φωτογραφίες» στο Facebook κάθε τόσο ανεβαίνει μια φωτογραφία από κάποια παλιά μονοκατοικία που πρόκειται να κατεδαφιστεί για να χτιστεί μια πολυκατοικία στη θέση της. Και από κάτω σχόλια ανθρώπων που αναρωτιούνται αν μπορεί να γίνει κάτι για να σωθεί ένα κομμάτι της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Η ιστορία της Δήμητρας Χρήστου, 28 ετών, πολιτικού μηχανικού, δείχνει ότι ίσως και κάτι να μπορεί να γίνει.

Σπουδαία κτίρια που διακρίνονται μόνο περπατώντας στη Νέα Σμύρνη

«Η Νέα Σμύρνη είναι μια πόλη που έχει χτιστεί πάρα πολύ, όπου δεν υπάρχουν κτίρια που να αποτυπώνουν το ιστορικό της παρελθόν. Εκ πρώτης όψεως τουλάχιστον, γιατί αν την περπατήσεις θα συναντήσεις παλιά σπίτια, είτε αστικά είτε λαϊκά. Εγώ είχα το ερέθισμα από το μεταπτυχιακό που παρακολουθώ στο ΕΜΠ για την Προστασία των Μνημείων και, καθώς περπατάω πολύ, παρατήρησα ότι στην πόλη μου υπάρχουν πολλά κτίρια που θα μπορούσαν να κριθούν διατηρητέα – τα περισσότερα, βέβαια, είναι παρατημένα». Έτσι, η Δ. Χρήστου απευθύνθηκε στη Monumenta, η οποία είναι μια αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προστασία της φυσικής και της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς Ελλάδας και Κύπρου, έχοντας, μεταξύ άλλων, καταγράψει 11.500 κτίρια στην Αθήνα της περιόδου 1830-1940.

Η Ειρήνη Γρατσία είναι αρχαιολόγος και από τα ιδρυτικά μέλη της Monumenta. Δώσαμε ραντεβού στην πλατεία, έξω από τον Γαλαξία, στη 2ας Μαΐου. Ο Γαλαξίας αποτέλεσε διάσημη καφετέρια για το φραπέ του τις δεκαετίες 1980 και 1990, μετά τη δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου έγινε κατάληψη για κάποια χρόνια και σήμερα φιλοξενεί πολιτιστικές εκδηλώσεις του δήμου. Είχε δίκιο η Δ. Χρήστου όταν έλεγε ότι περπατώντας παρατηρείς. Σε απόσταση λίγων μόλις μέτρων η Ε. Γρατσία εντόπισε 5-6 κτίρια που δεν είχε πέσει ποτέ το μάτι μου.

Στον αριθμό 20 της 2ας Μαΐου ένα κτίριο του Μεσοπολέμου, με «πόρτα διαμάντι», όπως τη χαρακτήρισε, από χυτοσίδηρο. Στο νούμερο 18 ένα κτίριο του 1950 με το χαρακτηριστικό αρτιφισιέλ, την ανάγλυφη επιφάνεια του τοίχου. Παρακάτω, στη γωνία, άλλο ένα παράδειγμα του μοντέρνου κινήματος. Και τα τρία αυτά κτίρια είχαν στα ισόγειά τους καταστήματα –μεγάλες αλυσίδες– «γι’ αυτό ίσως να έχουν σωθεί, γιατί δεν προέκυψε η ανάγκη να κατεδαφιστούν» λέει η Ε. Γρατσία.

Προτιμάς να έχεις δίπλα σου ένα διώροφο με κήπο ή μια πολυκατοικία-τέρας;

Βάζω και τον εαυτό μου στη διαδικασία: αν εγώ είχα κληρονομήσει ένα τέτοιο σπουδαίο κτίριο, που θέλει αρκετά χρήματα για να συντηρηθεί και να μην αλλοιωθεί ο χαρακτήρας του, τι θα έκανα αν μου πρότειναν να χτιστεί στη θέση του μια πολυκατοικία και να μου δώσουν δύο ή τρία διαμερίσματα; «Η Πολιτεία θα πρέπει να δώσει κάποια κίνητρα. Σήμερα, μόνο αν ένα κτίριο είναι άνω των 100 ετών και κηρυχθεί μνημείο, ο ιδιοκτήτης του θα έχει κάποιες φοροαπαλλαγές. Ζητούμενο είναι, επίσης, η Πολιτεία να μεριμνήσει ώστε ένας αριθμός κτιρίων να κηρυχθούν διατηρητέα, αλλά και οι δήμοι να δείξουν μια προτεραιότητα στην αρχιτεκτονική κληρονομιά, να δώσουν το μήνυμα, να ακολουθήσει και ο κόσμος. Σε κάθε περιοχή θα πρέπει να υπάρξουν γειτονιές που να σωθούν, όπως στην Πλάκα ή στου Ψυρρή. Γιατί σε λίγο θα νομίζουμε ότι οι πόλεις μας, όπως ανέφερε ο καθηγητής του ΕΜΠ Κώστας Τσιαμπάος, είναι φτιαγμένες από το 1960 και μετά».

Η καταγραφή στη Νέα Σμύρνη από τη Monumenta σε συνεργασία με τη Δήμητρα Χρήστου ξεκίνησε από το παλαιότερο τμήμα της πόλης, γύρω από την πλατεία, όπου σώζονται και τα περισσότερα κτίρια, και γίνεται ανά οικοδομικό τετράγωνο. Φωτογράφιση, συμπλήρωση δελτίου καταγραφής και συλλογή προφορικών μαρτυριών απαρτίζουν τη διαδικασία καταγραφής.

«Υπάρχει κόσμος που ενδιαφέρεται, όπως η Δήμητρα, και δεχόμαστε πάρα πολλές εκκλήσεις για το τι μπορούμε να κάνουμε. Η Νέα Σμύρνη βρίσκεται σε πολύ μεγάλο κίνδυνο, όπως και άλλες περιοχές. Κατεδαφίζονται πάρα πολλά κτίρια του Μεσοπολέμου και μεταπολεμικά, και χτίζονται πολυώροφες πολυκατοικίες. Οκταόροφες πολυκατοικίες, αφού με το άρθρο 10 του Νέου Οικοδομικού Κανονισμού δίνεται μπόνους ανέγερσης δύο επιπλέον ορόφων αν το κτίριο γίνει ενεργειακό. Με έναν τρόπο απαξιώνεται η ζωή μας, είναι το ίδιο να έχεις δίπλα σου ένα διώροφο με κήπο, που να αφήνει τον ήλιο να περνάει, με το να έχεις ένα τέρας;»

Δεν είναι μια «μάχη» παλιού-καινούργιου, αλλά να διατηρηθούν κάποια ίχνη του παρελθόντος

Κάποια από τα παλαιά σπίτια που διασώζονται στη Νέα Σμύρνη είναι εντυπωσιακά – θυμίζουν ανάλογα της Κυψέλης. Κάποια άλλα είναι πιο απλά. «Έχω παρατηρήσει», λέει η Δ. Χρήστου, «ότι αυτό οφείλεται στις δύο ομάδες Μικρασιατών προσφύγων. Υπήρξαν εκείνοι που είχαν προλάβει να βγάλουν τις αποταμιεύσεις τους έξω, πριν από την καταστροφή, οι οποίοι έχτισαν τα σπίτια τους γύρω από την πλατεία και γύρω από την εκκλησία της Αγίας Φωτεινής. Και υπήρξαν και εκείνοι που έχτισαν με κάποια δάνεια από το κράτος, κυρίως στην Άνω Νέα Σμύρνη, πιο λαϊκά σπίτια».

Η Δήμητρα λέει ότι κάποια από τα κτίρια αυτά θα μπορούσαν να κηρυχθούν διατηρητέα για να διασωθούν, με παράλληλα κίνητρα προς τους ιδιοκτήτες τους για να μην «υποχρεωθούν» να τα δώσουν για πολυκατοικίες. Κι ότι κι ο δήμος θα μπορούσε να αξιοποιήσει κάποια από αυτά για διάφορες χρήσεις – να γίνουν νηπιαγωγεία, βιβλιοθήκες, ΚΑΠΗ. Προσθέτει ότι ένα από τα αποτελέσματα της δουλειάς που γίνεται με τη Monumenta θα είναι και ένα φωτογραφικό λεύκωμα των προπολεμικών κτιρίων που θα αναδείξει τον αρχιτεκτονικό πλούτο και θα ευαισθητοποιήσει τον κόσμο. Τη ρωτάω αν της αρέσουν οι νέες πολυκατοικίες. «Δεν είμαι εχθρός του καινούργιου, θεωρώ ότι η αρχιτεκτονική έχει να δώσει πολλά σε όλες τις εποχές, αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση, δεν έχει να κάνει με το παλιό και το καινούργιο. Το θέμα είναι να κρατήσουμε στις πόλεις μας κάποια ίχνη, έστω, του παρελθόντος».