Πένθος για το ζωάκι μας

Δεν ξέρω γιατί συνδεόμαστε τόσο με τα ζωάκια μας. Αντιλαμβάνομαι όμως ότι συμβαίνει, το ζω και ο ίδιος, το βλέπω και παντού. Όλοι μας έχουμε αυτή την κάτι παραπάνω από ξεκάθαρη επίγνωση, ότι η σχέση ανάμεσα σε έναν άνθρωπο και ένα —συγκεκριμένο κάθε φορά— κατοικίδιο είναι ένας από τους πιο αγνούς συναισθηματικούς δεσμούς που μπορούν να αναπτυχθούν. (Αν και γενικά είναι ένας περιθωριοποιημένος δεσμός: δεν υπάρχουν πολλά βιβλία που να τον εξυμνούν, και τα βιβλία είναι το μέτρο της κατανόησης του κόσμου μας. Αλλά γι’ αυτό, άλλη φορά).

Και είναι και πολύ βαθύς δεσμός, επίσης. Και πολύ ιδιαίτερος. Ουσιαστικά, δεν έχει να κάνει με αυτό που μπορούμε να νιώσουμε για έναν άνθρωπο· είναι κάτι άλλο, κάτι ξεχωριστό. Όπως λένε, μέχρι να αγαπήσει κανείς ένα ζώο, ένα κομμάτι της ψυχής του μοιάζει κοιμισμένο, αδρανές, αχρησιμοποίητο. Κι όπως λέμε κι εμείς, τα ζωάκια μας είναι τα μόνα πλάσματα που μπορείς να τα ερωτευτείς στ’ αλήθεια κεραυνοβόλα: αμέσως μόλις ξεπροβάλουν τη μουσούδα τους από τη χαρτόκουτα. Ή ακόμα και από μια φωτογραφία, πολύ πριν να συναντηθείτε για πρώτη φορά. Σε όλους μας έχει συμβεί. Και θα συμβαίνει ξανά και ξανά, ώς το τέλος.

Όπως λένε, μέχρι να αγαπήσει κανείς ένα ζώο, ένα κομμάτι της ψυχής του μοιάζει κοιμισμένο, αδρανές, αχρησιμοποίητο

Τα ζώα συντροφιάς, όπως τα λένε, προσφέρουν μια αφοσίωση που ξεπερνά τις ανθρώπινες σχέσεις —και πάλι: μια αφοσίωση που είναι στη βάση της ολότελα διαφορετική από την ανθρώπινη· οι δυο τους έχουν μόνο εξωτερικές ομοιότητες, και δεν θα πρέπει να συγκρίνονται—, ομολογώντας μια σύνδεση που από τη μεριά τους βασίζεται στην απόλυτη αποδοχή. Ίσως αυτό να είναι που ξεκλειδώνει κάποια κοιμισμένα συναισθήματα μέσα μας. Αυτό το «άνευ όρων».

Αλλά είναι και κάτι άλλο: τα ζώα μας είναι οι βουβοί μάρτυρες της καθημερινότητάς μας. Συχνά, ξέρουν —με τον τρόπο τους· αλλά ίσως και να μην υπάρχει άλλος τρόπος— για εμάς πράγματα που δεν τα ξέρει κανείς άλλος. Ίσως ούτε καν εμείς, καλά-καλά. Είναι παρόντα στις πιο προσωπικές μας στιγμές, έχουν δει τα δάκρυά μας, έχουν γίνει μάρτυρες των φόβων μας, ξέρουν καλά —και πάλι: με τον τρόπο τους, αυτόν τον ανεπανάληπτο— όλες μας τις αδυναμίες, μεγάλες και μικρές. Και ποτέ μα ποτέ δεν μας κρίνουν για όλα αυτά. Ίσως μάλιστα κάποια στιγμή να μας στέρξουν με ένα χάδι, ή με ένα βιαστικό τρίψιμο στο πόδι μας. Μπορεί ακόμη, κάποια, να ξαγρυπνήσουν πλάι μας για να πάρουν λίγο από τον πυρετό μας. Αλλά ώς εκεί. Γενικά, απλώς θα κάνουν μαζί μας υπομονή μέχρι να μας περάσει. Κι αν δεν κάνουμε εμείς υπομονή, θα κάνουν μόνα τους. Είναι έτσι διακριτικοί οι τρόποι τους, και έτσι ήσυχοι.

Είναι παρόντα στις πιο προσωπικές μας στιγμές, έχουν δει τα δάκρυά μας, έχουν γίνει μάρτυρες των φόβων μας, ξέρουν καλά —και πάλι: με τον τρόπο τους, αυτόν τον ανεπανάληπτο— όλες μας τις αδυναμίες, μεγάλες και μικρές

Τα ζωάκια μας ζουν σε ένα αιώνιο παρόν, ξεχνάνε εύκολα τις κακοτοπιές και μας συγχωρούν αμέσως, και έχουν αυτό το μεγάλο, και σχετικώς σπάνιο, δώρο από τη φύση: το χάρισμα της ενσυναίσθησης, της δυναμικής συμπόνιας. Σε ώρες βαριές, άσχημες και σκοτεινές, η σιωπή ενός ζώου, η απλή παρουσία του, ή ένας αναστεναγμός του —τα ζωάκια μας πολύ συχνά αναστενάζουν για λογαριασμό μας— μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη παρηγοριά από τα λόγια ενός ανθρώπου, ή της ανθρωπότητας ολόκληρης, ή και ενός βιβλίου. Κι όταν τούς μιλάμε εμείς —τότε που δεν είναι κανείς άλλος από κοντά για να μας ακούσει τι τους λέμε: σ’ αυτά δεν χωράνε τρίτοι—, η ζωή μας, ή έστω η μέρα μας, ή η ώρα μας, ή τέλος πάντων εκείνη η ευλογημένη στιγμή, μοιάζει γεμάτη υπομονή, καλοσύνη, και αγάπη. Και ίσως να είναι και πράγματι γεμάτη. Ποιος τα μετράει αυτά;

Σε ώρες βαριές, άσχημες και σκοτεινές, η σιωπή ενός ζώου, η απλή παρουσία του, ή ένας αναστεναγμός του —τα ζωάκια μας πολύ συχνά αναστενάζουν για λογαριασμό μας— μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη παρηγοριά από τα λόγια ενός ανθρώπου, ή της ανθρωπότητας ολόκληρης, ή και ενός βιβλίου

Ωστόσο, τα ζώα μας ζουν λιγότερο από εμάς. Το μήκος της ζωής μας δεν μπορεί να συγκριθεί με το δικό τους. Ούτε οι εποχές της ηλικίας μας με τις δικές τους. Ένα παιδί και ένα σκυλάκι που γεννήθηκαν την ίδια μέρα, θα μείνουν για ελάχιστο καιρό συνομήλικοι: το παιδί θα είναι στην εφηβεία, όταν ο σκύλος του θα έχει πια γεράσει. Όταν ένας σκύλος φτάσει τα δώδεκα-δεκατρία χρόνια, η φυσική του κατάσταση, το μέσα του, μοιάζει με εκείνη ενός ανθρώπου που πλησιάζει τα ογδόντα, μπορεί και τα ενενήντα: κάποιου που πλησιάζει στο τέλος της φυσιολογικής διάρκειας της ζωής του.

Και μάλιστα, νομίζουμε, ο σκύλος αυτός το ξέρει. Ίσως —ή: πιθανότατα— το ξέρει πολύ καλύτερα από εμάς. Παρ’ όλα αυτά, και ο άνθρωπος που ζει με τον γέρο σκύλο το βλέπει με τα ίδια του τα μάτια καθημερινά, το έχει καταλάβει εδώ και καιρό: η μουσούδα του σκύλου του άσπρισε, δεν ακούει όπως παλιά, το ένα του πόδι το σέρνει λιγάκι, κοιμάται πολύ περισσότερο από πριν, και πολύ πιο βαριά, δεν δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον για τα παιχνίδια του, και ίσως-ίσως όχι το ίδιο ενδιαφέρον που έδειχνε και για το φαγητό. Για τον άνθρωπο, οι ενδείξεις αυτές —στην πραγματικότητα είναι πολύ περισσότερες, και συχνά εξατομικευμένες— είναι υπεραρκετές για να ξεκινήσει μέσα του μια διαδικασία προκαταβολικού πένθους. Το τέλος πλησιάζει, και από ένα σημείο και μετά —τώρα έβγαλε αυτή την παράξενη ελιά στο πόδι, τώρα αρνήθηκε να βγει βόλτα…— είναι τόσο αναπόφευκτο, τόσο κοντά, που φωνάζει. Και είναι και κάποιες φορές που, για να το πούμε έτσι, είναι τόσο κοντά και τόσο μακριά ταυτόχρονα, που μας ρίχνει στην τρομερή ανάγκη να βάλουμε συνειδητά τέλος στη ζωή ενός λατρεμένου πλάσματος για να το λυτρώσουμε από τον πόνο.

Το τέλος πλησιάζει, και από ένα σημείο και μετά —τώρα έβγαλε αυτή την παράξενη ελιά στο πόδι, τώρα αρνήθηκε να βγει βόλτα…— είναι τόσο αναπόφευκτο, τόσο κοντά, που φωνάζει

Δεν το κάνουν όλοι. Ή, αν θέλετε: δεν μπορούν να το κάνουν όλοι, ή δεν μπορούν να το κάνουν οι περισσότεροι «στην ώρα του». Πολλές φορές η έλλειψη θάρρους, ή μια μάλλον συγγνωστή αισιοδοξία που όμως δεν εδράζεται κάπου, μας προτρέπουν να παρατείνουμε τη διαδικασία αυτής της ολοκλήρωσης περισσότερο από όσο χρειάζεται. Ή, από όσο «πρέπει». Δεν πεθαίνουν όλα τα ζωάκια ήσυχα στο κρεβατάκι τους ή στην αγκαλιά μας. Δυστυχώς.

Ο καθένας μας αντιλαμβάνεται ότι το να βάλεις συνειδητά τέλος στη ζωή ενός άλλου πλάσματος —πόσο δε μάλλον ενός που είναι κομμάτι της ψυχής σου— είναι μια από τις δυσκολότερες αποφάσεις που θα κληθούμε ποτέ να πάρουμε. Και, αλίμονο, δεν είμαστε εδώ για να ελέγξουμε ή να σωφρονίσουμε κανέναν. Απλώς θέλουμε να πούμε ότι, ενώ η ζωή ενός ζώου μπορεί να μας φαίνεται σύντομη, και στα μάτια μας είναι πράγματι μια σταλιά, ένα τίποτα, κι ας ήταν τόσο γεμάτη γέλια και αγάπη, είναι πέραν πάσης αμφιβολίας πλήρης, και εκατό τοις εκατό ολοκληρωμένη μέσα στο δικό της μέτρο. Προχώρησε και εξακολουθεί να προχωρά με τον δικό της σωστό βηματισμό. Είναι έτσι, και όχι αλλιώς. Δεν γίνεται να είναι αλλιώς.

Απλώς θέλουμε να πούμε ότι, ενώ η ζωή ενός ζώου μπορεί να μας φαίνεται σύντομη, και στα μάτια μας είναι πράγματι μια σταλιά, ένα τίποτα, κι ας ήταν τόσο γεμάτη γέλια και αγάπη, είναι πέραν πάσης αμφιβολίας πλήρης, και εκατό τοις εκατό ολοκληρωμένη μέσα στο δικό της μέτρο

Κι αν εκείνο το προκαταβολικό πένθος μάς είχε καταβάλει, τι να πούμε για το πραγματικό μας πένθος: εκείνο που ακολουθεί τη συντελεσθείσα απώλεια. Ο πόνος είναι συντριπτικός και απόλυτα ανθρώπινος: ένας θρήνος που αξίζει πλήρη σεβασμό και κατανόηση. Δεν έφυγε ένα «ζώο». Έφυγε ένα κομμάτι από τη σάρκα μας. Μάλιστα, και καθώς η ένταση του πένθους διαφέρει ανάλογα με τον άνθρωπο, δεν είναι λίγοι εκείνοι που το βιώνουν με πραγματικά συντριπτικό τρόπο και χρειάζονται μεγαλύτερη υποστήριξη από τους τρίτους. (Οι περισσότεροι από αυτούς, μαθαίνουμε, είναι εκείνοι που χάνουν τη γάτα τους).

Το κενό που αφήνει πίσω του ο θάνατος του κατοικιδίου μας δεν είναι εύκολο να πληρωθεί, και δεν γεμίζει γρήγορα. Μάλιστα, η διαχείρισή του δεν μπορεί να επισπευσθεί με το ένα ή το άλλο κόλπο. Συχνά, ούτε καν με ένα άλλο σκυλάκι ή γατάκι — τουλάχιστον όχι αμέσως. Όμως δεν είναι λίγες οι φορές που οδηγεί σε βαθιά, υπαρξιακά ερωτήματα· σε μια αναζήτηση νοήματος που, αν και οπωσδήποτε επώδυνη, αν και γεμάτη δάκρυα, μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά.

Το ζωάκι μας επέστρεψε στην απεραντοσύνη αυτού του παράξενου κόσμου, από όπου και κατέβηκε για ένα ανοιγοκλείσιμο του ματιού στη ζωή μας, έχοντας ολοκληρώσει τη δική του μέσα στις σωστές της διαστάσεις. Κι αν τυχόν κατάφερε, έτσι, να μας θυμίσει ότι ο θάνατος δεν είναι παρά μέρος της φυσικής πορείας του κόσμου, της κοινής, ανθρώπινης και μη, μοίρας, τότε θα μας έχει αφήσει ένα τελευταίο, υπερπολύτιμο δώρο. Η ζωή μας άξιζε κάθε στιγμή μαζί του. Κι αυτό είναι που έχει σημασία. Πάντα αυτό ήταν.

Κι αν τυχόν κατάφερε, έτσι, να μας θυμίσει ότι ο θάνατος δεν είναι παρά μέρος της φυσικής πορείας του κόσμου, της κοινής, ανθρώπινης και μη, μοίρας, τότε θα μας έχει αφήσει ένα τελευταίο, υπερπολύτιμο δώρο

«Μπορούμε να πούμε στα ζωάκια μας ότι φεύγουν για ένα ταξίδι, σε έναν τόπο χωρίς αγώνα και χωρίς πόνο. Μπορούμε να τους πούμε πόσο θα μας λείψουν και τι ξεχωριστή θέση θα έχουν για πάντα στην καρδιά μας. Μπορούμε να τα αγκαλιάσουμε και να τα κρατήσουμε κοντά μας. Με αυτά που λέμε, και με τον τρόπο που τα λέμε, μπορούμε να εκφράσουμε την αγάπη μας για αυτά και όχι την ανάγκη που τους έχουμε, δίνοντάς τους την άδεια να φύγουν στον δικό τους χρόνο αντί να επιμένουμε να μείνουν εδώ μόνο και μόνο για χάρη μας. Από τον τόνο της φωνής μας μπορεί να καταλάβουν ότι έρχεται μια μεγάλη αλλαγή, αλλά σίγουρα θα καταλάβουν ότι θα μείνουμε μαζί τους ώς το τέλος. Και ότι τελικά δεν υπάρχει τίποτα να φοβηθούν». ― Gary Kowalski, «Goodbye, Friend: Healing Wisdom for Anyone Who Has Ever Lost a Pet» (1997).

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη πρωί έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.