Η ανία της ανίας, ή: Dolce far niente

Παρότι η ψυχαγωγία αφθονεί σε μία σειρά από ακραίες μορφές πέραν τού κινηματογράφου και της εφτάψυχης κλασικής τηλεόρασης, μορφές που μέχρι μια σκάρτη γενιά πριν δεν μπορούσαμε να τις φανταστούμε (κυριολεκτικά: ούτε καν η επιστημονική φαντασία δεν κατάφερε να προβλέψει την εμπορική της μορφή· τα πήγε κάπως καλύτερα στις κοινωνικές συνέπειες —απομόνωση, ναρκισσισμός, αυτοπροβολή, εξάρτηση, εξατομικευμένο περιεχόμενο κ.ο.κ.—, αλλά όχι στο είδος της τεχνολογίας —social media, streaming, Α.Ι. for the masses—, στην εμπορική της μορφή —διαφημίσεις, αλγόριθμοι, πλατφόρμες κ.τ.τ.—, ή στο πόσο γρήγορα θα γινόταν όλο αυτό μαζικό και φορητό), οι άνθρωποι δηλώνουν πιο βαριεστημένοι από ποτέ.

Αυτό είναι μια μεγάλη αλήθεια που έχει μετρηθεί και ξαναμετρηθεί με ακρίβεια: δεν χρειάζεται να έχουμε προσωπική άποψη, πόσο δε μάλλον να τη δηλώνουμε πάνω στη χαρά μας. (Σχεδόν για οτιδήποτε δεν έχει να κάνει με τα γούστα μας για τα βιβλία, τα φαγητά, το σεξ, τη μπάλα και κάτι τέτοια δεν χρειάζεται να έχουμε προσωπική άποψη, εδώ που τα λέμε, πράγμα που δυστυχώς ξεχνάει ο κόσμος μες στην απελπισία του και σε μια συγγνωστή λαχτάρα να φανεί).

Τώρα, τα τελευταία χρόνια, με την έκρηξη των social media —όχι ότι είναι σύμπτωση—, παρατηρείται ραγδαία αύξηση της ανίας στους νέους, αλλά και μια εξίσου ανησυχητική συσχέτισή της με ψυχικές διαταραχές (καταθλιπτικά συμπτώματα, άγχος, χαμηλή ικανοποίηση από τη ζωή, αίσθηση ματαιότητας κλπ.) και επικίνδυνες, αντικοινωνικές ή ανθυγιεινές συμπεριφορές (επιθετικότητα, υπερφαγία, αυτοτραυματισμοί κλπ.). Παραδείγματα, όπως το ατελείωτο, θλιβερό binge-watching, ή η αναζήτηση «εξεζητημένων» εμπειριών (λέγε με TikTok, πηγή πολλών εφήμερων πλην συχνά επικίνδυνων έως και θανάσιμων επιδημιών, ειδικά στα παιδιά), δείχνουν ότι η ευρεία προσφορά επιλογών, η διέγερση χωρίς πρόκληση και η συνεχής αναζήτηση ικανοποίησης οδηγούν ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΑ σε ανία.

Τι είναι όμως αυτό το πράγμα, τελικώς; Οι ψυχολογικές θεωρίες εξηγούν την ανία σαν «αποτέλεσμα ανισορροπίας στο επίπεδο διέγερσης, ανεπαρκούς προκλήσεως ή νοήματος, ελλείψεως ελευθερίας επιλογής, και αποσπασμένης προσοχής». Δεν καταλάβαμε γρυ, αλλά οκέι. Οι κοινωνιολογικές αναλύσεις, πάλι, τη συνδέουν «με τη μαζική κουλτούρα, την επέκταση των ψηφιακών μέσων και τον καταναλωτισμό, που μετατρέπουν κάθε ενασχόληση σε μία σειρά επαναλαμβανομένων ερεθισμάτων». Ας είναι. It is what it is.

Γενικά, τέλος πάντων, περιγράφεται σαν μια (δυσάρεστη) συναισθηματική κατάσταση κατά την οποία το άτομο, στον ελεύθερο χρόνο του, τον χρόνο δηλαδή μακριά από υποχρεώσεις (σχολείο, δουλειά, νοικοκυριό κ.τ.π.), επιθυμεί μεν μια κάποια διέγερση —μια δραστηριότητα ανάπαυσης-παύλα-ψυχαγωγίας, κάποιο μέσο που θα τον απασχολήσει και παράλληλα θα τον ευχαριστήσει—, αλλά δεν μπορεί να βρει καμία αρκετά ενδιαφέρουσα. Συχνά συνοδεύεται από αίσθημα έλλειψης ενδιαφέροντος, από πλήξη, και από δυσκολία συγκέντρωσης. Σπανιότερα, μπορεί να ματώσει και την πιο θαρραλέα ψυχή…

Αλλά και η έλλειψη προσωπικού νοήματος ή στόχων προκαλεί αυτό το (χρόνιο) αίσθημα κενού και πλήξης, επίσης. Όπως άλλωστε και η έλλειψη ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΟΥ νοήματος στα πράγματα — αν και τότε δεν μιλάμε πια για πλήξη και ανία, αλλά για το γνωστό μας από τα παλιά ennui, έναν όρο που αναφέρεται σε μια πιο χρόνια, πιο, ας το πούμε έτσι, υπαρξιακή πλήξη — σε ένα αίσθημα καταθλιπτικής ματαίωσης λόγω πλήρους ελλείψεως νοήματος. Σε κατιτί μια στάλα κάπως πιο ποιητικό, οπωσδήποτε. Το λέει και η λέξη, που την προφέρεις με σκέρτσο στα χείλη: Ennui.

Ως εκ τούτου, και για να μην τα πολυλογούμε —όχι ότι δεν μας αρέσει—, ο βαριεστημένος νους στρέφεται στην περιπλάνηση, αναζητώντας εξωτερικά —κυρίως— ερεθίσματα, ή και εσωτερικά, όταν ανήκει σε έναν άνθρωπο φύσει εσωστρεφή. (Μα οι εσωστρεφείς στην πραγματικότητα δεν βαριούνται: πάντα έχουν κάτι να κάνουν, και ποτέ δεν θα προλάβουν να τα τελειώσουν όλα). Οι άνθρωποι επιζητούν ένα άλφα επίπεδο διέγερσης, όχι πολύ χαμηλής και μονότονης, για να μην περιπέσουν εκ νέου σε ανία, αλλά ούτε και πολύ υψηλό, γιατί οι περισσότεροι δεν προλαβαίνουν να αφεθούν σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις — γενικά, απολαμβάνουμε συνήθως τις τόσο-όσο δραστηριότητες, αυτές που ταιριάζουν καλά στις ικανότητές μας· έτσι, όταν μια ψυχαγωγική δραστηριότητα είναι πολύ απλοϊκή, ή όταν ελέγχεται αυστηρά, παύει να μας ενεργοποιεί. Λογικό.

Ουδέν καινόν υπό τον ήλιον, βέβαια. Η εποχή μας είναι μεν η μόνη με Α.Ι. και social media, αλλά οι Αντόρνο και Χορκχάιμερ τα έλεγαν αυτά ήδη από το 1944, όταν προειδοποιούσαν πως ο ελεύθερος χρόνος των εργαζομένων δεν ήταν παρά «μετείκασμα της εργασιακής διαδικασίας» (τέλειο;) και ότι «το άνευ εμπειρίας ψυχαγωγικό προϊόν απολιθώνεται σε πλήξη», όπερ μεθερμηνευόμενον εστί, η ευχαρίστηση χάνει τη ζωντάνια της, τη ρευστότητα και την αυθεντικότητά της, καταντώντας μια μηχανική, άψυχη και επαναλαμβανόμενη συνήθεια: όταν η ψυχαγωγία είναι πλήρως τυποποιημένη και προβλέψιμη, όχι απλώς δεν προσφέρει πραγματική χαλάρωση ή πνευματική ανάταση, αλλά τουναντίον εξαντλεί τον νου, αφήνοντάς τον σε μια κατάσταση μουδιασμένης κούρασης και σταδιακής πλήξης. (Όλα αυτά κάπου στη «Διαλεκτική του Διαφωτισμού», προ Χριστού κείμενο αλλά ακόμη σούπερ δυνατό).

Εμείς πάλι, ομοίως δρώντες σε μια πραγματικότητα που βέβαια θεοποιεί τη συνεχή κίνηση και την αδιάκοπη παραγωγή, ταυτίζοντας κάθε στιγμή ηρεμίας με την τεμπελιά, την παθολογικού τύπου ραθυμία της εύφορης κοιλάδας, ή την αποτυχία, και μολονότι ξέρουμε καλά πως, σε αυτό το πλαίσιο, η αδράνεια και η πλήξη αντιμετωπίζονται σαν παθογένειες που πρέπει να διορθωθούν άμεσα με νέα καθήκοντα και στοχευμένη δράση, έχουμε —καθώς βρίσκουμε εν πολλοίς ανιαρό τον λόγο περί ανίας— να πούμε τούτο:

Η προσωρινή παύση και η απουσία εξωτερικών στόχων δεν συνιστούν πάντα παραίτηση ή αδυναμία· αντίθετα, πολύ συχνά μπορούν να λειτουργήσουν σαν ζωτικά διαστήματα αποσυμπίεσης, επιτρέποντας στον νου και στο σώμα να επαναφορτιστούν, μακριά από τον αδιάκοπο θόρυβο των λογής απαιτήσεων.

Τελειώσαμε. Έτερος.

Η ουσιαστική διαχείριση της ανίας δεν απαιτεί την εμμονική αναζήτηση περισπασμών, αλλά την εξοικείωση με την ακινησία. Όταν κανείς αποδέχεται το Να Μην Κάνεις Τίποτα σαν χώρο ελευθερίας, η ίδια η αδράνεια μεταμορφώνεται σε μια πράξη προσωπικής αυτονομίας, και σε προϋπόθεση αθόρυβης, βαθιάς δημιουργικότητας.

Μην κάνεις τίποτε, γτξμ: ΔΕΝ ΠΕΙΡΑΖΕΙ. Κάτσε κοίτα τον τοίχο. Dolce far fucking niente.

* * *

Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μη σας φαίνεται πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.