Η πλήξη και οι οθόνες

Δεν έχω ιδέα τι είναι αυτό που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα (η ανάπτυξη σύνθετης γλώσσας; η χρήση και κατασκευή προηγμένων εργαλείων; η ικανότητα αφηρημένης σκέψης; η ποιητική βαριεστημάρα; το ότι δεν παρακολουθούν ποδόσφαιρο; όχι ότι μετράει η γνώμη μου, αλλά τίποτε από αυτά δεν με πείθει), όμως ξέρω τι ξεχωρίζει τον σημερινό άνθρωπο από όλους τους άλλους τα τελευταία 60-70 χρόνια: είναι οι οθόνες. Από την εφεύρεση της τηλεόρασης και μετά, είμαστε συνεχώς μπροστά σε μία οθόνη. Και, όχι, ο σινεμάς δεν μετράει.

Η επέλαση της (πάσης φύσεως) οθόνης εξελίχθηκε διαχρονικά με κάπως μικρά βήματα, σχεδόν αεράτα —για να μην πούμε ύπουλα και χαρακτηριστούμε υπερβολικοί—, ενώ χρειάστηκαν δυο-τρεις γεμάτες δεκαετίες, από την εφεύρεση της τηλεόρασης το 1927, για να μπει στο σπίτι μας, και άλλες δύο για να εγκατασταθούν οι πρώτοι προσωπικοί υπολογιστές με οθόνη στο γραφείο μας, τη δεκαετία του 1970-80. Η έλευση του διαδικτύου και των φορητών συσκευών τη δεκαετία του 1990, και η καθιέρωση αρχικά των κινητών και στη συνέχεια των smartphones και των τάμπλετ από τις αρχές του 2000 και μετά, δεν ήταν απλώς το κερασάκι στην τούρτα: ήταν ένα μενίρ από κείνα τα μεγάλα, τα ασήκωτα, του Οβελίξ. (Απροπό, το iPhone γίνεται είκοσι χρονών του χρόνου τον Ιούνιο).

Κι αν όλα αυτά —τηλεοράσεις, υπολογιστές, κινητά, έξυπνα κινητά, τάμπλετ, για να μη μιλήσουμε για Kindle και λοιπούς ηλεκτρονικούς αναγνώστες, ή για κονσόλες παιχνιδιών— μοιράστηκαν σιγά-σιγά μέσα σε τρεις γενιές ανθρώπων —ήτοι, ανθρώπων που εξοικειώνονταν λίγο-λίγο με την κάθε καινούργια οθόνη με τη σειρά—, σήμερα όλη μας η μέρα, όλο μας το περιβάλλον, όλη μας η ζωή είναι μία μεγάλη, πολυδιάστατη, πολυπρισματική οθόνη, σαν το μάτι της μύγας. Θα δούμε τουλάχιστον μία οθόνη όπου και να στρέψουμε το κεφάλι μας. Ακόμη και το ρολόι μας είναι οθόνη — βασικά, το ρολόι μας είναι ένας υπολογιστής. Με οθόνη.

Και οι περισσότερες από αυτές τις οθόνες είναι 24/7 ονλάιν. Κι εμείς μαζί τους: είμαστε όλοι 24/7 ονλάιν. Μια μεγάλη έρευνα της Κομισιόν (φετινή, του 2026) αναφέρει ότι τις καθημερινές, τις ημέρες δηλαδή που έχουν σχολείο, τα παιδιά στην ΕΕ είναι κατά μέσο όρο 4,5 ώρες μπροστά από μία ή περισσότερες οθόνες — και το Σαββατοκύριακο πάνω από 6 ώρες. Αντίστοιχα, μία μελέτη του ΟΟΣΑ, αλλά και πολλές άλλες πηγές, δείχνουν ότι τα παιδιά μέχρι 8 ετών ξοδεύουν περίπου 2,5 ώρες/ημέρα σε οθόνες (0-2 ετών: 1 ώρα, 2-4 ετών: 2 ώρες, 5-8 ετών: 3,5 ώρες, επανάληψη: 0-2 ετών: 1 ώρα την ημέρα), τα παιδιά 8-12 ετών 5,5 ώρες, ενώ οι έφηβοι 13-18 ετών αφιερώνουν κατά μέσο όρο περί τις 9 ώρες την ημέρα στις ψηφιακές οθόνες. Επιπλέον, παγκόσμιες εκτιμήσεις δείχνουν ότι ο μέσος ενήλικας ξοδεύει περί τις 7 ώρες ημερησίως μπροστά σε κάποια οθόνη. (Η προσωπική μας εκτίμηση, που δεν θα την πάρουμε πίσω ούτε με άλλες δέκα παρόμοιες έρευνες, είναι πως όσοι απάντησαν στο ερωτηματολόγιο έκοψαν από ντροπή ένα 50% πάνω-κάτω από τον πραγματικό χρόνο που καταναλώνουν μπροστά στις οθόνες τους).

Το εύρος της χρήσης των «υπολογιστών» είναι τόσο μεγάλο, ώστε συνιστά βασικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης ζωής — για εμάς, το #1. Είμαστε αγκαλιά με μια οθόνη (ή και περισσότερες: ποιος βλέπει το ματς στην τηλεόραση χωρίς να έχει το ένα του μάτι στο κινητό; κανείς: ούτε μισός οπαδός), στο σπίτι, στο σχολείο, στη δουλειά, στον δρόμο, στην ψυχαγωγία, κατά τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις μας, όταν μετακινούμαστε με το τρόλεϊ, μέσα στο μετρό, περπατώντας στον δρόμο, όταν σηκωνόμαστε από το κρεβάτι, όταν ξαπλώνουμε, και, πολύ συχνά, και όταν κάνουμε προπόνηση στο γυμναστήριο, στον διάδρομο, κάποιοι ακόμα και στην πισίνα. Φυσικά, αύριο όλοι θα κυκλοφορούν με VR/AR γυαλιά, σαν τους τρελούς. Και δεν είμαι σίγουρος γι’ αυτό το «σαν».

Προφανώς η τόση και τέτοια χρήση των οθονών συνδέεται συχνά με σοβαρά προβλήματα (αλλά από εκείνα τα σοβαρά που δεν τους δίνουμε τη δέουσα σημασία) ύπνου, όρασης, στάσης του σώματος, με αυξημένο άγχος, κατάθλιψη κλπ., και βέβαια με πελώριες ποσότητες ανίας — γι’ αυτά κάναμε λόγο χτες. Επιπλέον, άκρως ανησυχητικά συμπτώματα αναφέρουν 9 στους 10 εφήβους (προβλήματα συγκέντρωσης, πονοκέφαλο κ.ά.), ενώ το 35% αισθάνονται άγχος, στενοχώρια ή κοινωνικό αποκλεισμό και απομόνωση λόγω των κοινωνικών δικτύων.

Ακόμη, πολλές μελέτες τεκμηριώνουν το γεγονός ότι η έκθεση σε «μπλε φως» προτού κοιμηθούμε εμποδίζει την παραγωγή μελατονίνης δυσχεραίνοντας τον ύπνο, ενώ η χρόνια χρήση υπολογιστή και κινητού οδηγεί σε σύνδρομο κόπωσης οφθαλμών (ξηρότητα, θόλωση όρασης) και σε μυοσκελετικές παθήσεις (κακή στάση, πόνοι αυχένα-ώμων κ.ά.). Η ιατρική κοινότητα —αλλά ποιος την ακούει τώρα την ιατρική κοινότητα— προειδοποιεί, τέλος, ότι η παρατεταμένη καθιστική ζωή μπροστά σε οθόνες οδηγεί σε μείζονα σωματικά προβλήματα, με πρώτη μάλλον την παχυσαρκία (ως απότοκο της πλήρους αδράνειας, κάτι που ξεπερνά την πλήξη όπως μια αγγλική ομάδα τις δικές μας).

Ωστόσο —μη μας περάσετε για τίποτα λουδίτες: είμαστε το άκρως αντίθετο—, οι ψηφιακές οθόνες προσφέρουν σημαντικότατα οφέλη, όπως ελεύθερη και δωρεάν πρόσβαση στη γνώση, τη μάθηση, τη δημιουργικότητα και την κοινωνική σύνδεση. Συμβάλλουν τα μάλα στη διεύρυνση της πληροφόρησης, στη διευκόλυνση της κοινωνικής αλληλεπίδρασης, στην ενίσχυση της καινοτομίας, στην εναλλακτική εκπαίδευση από απόσταση, στη βελτίωση των υπηρεσιών υγείας και στην κατά το δυνατόν ισότιμη οικονομική συμμετοχή. Παράλληλα, η (μέτρια, η λελογισμένη, η σοβαρή) χρήση τους ενισχύει τις δεξιότητες και τις γλωσσικές επιδόσεις των παιδιών, ιδίως σε εμπλουτισμένα περιβάλλοντα (βλ. οικογένεια). Όπως μάλιστα επισημαίνει και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τα ψηφιακά μέσα προσφέρουν αυξημένη αποτελεσματικότητα, συνδεσιμότητα και πρόσβαση σε διαφορετικές κουλτούρες και διαφορετικές ιδέες: δεν είμαστε όλοι ίδιοι, και δεν θέλουμε να είμαι στα όλοι καρμπόν.

Προφανώς και ισχύουν όλα αυτά. Και λίγα λέμε.

Όπως επίσης προφανώς, οι οθόνες προσφέρουν αδιάκοπη διέγερση, έξαψη, και μια μάταιη αίσθηση σύνδεσης, διαιωνίζοντας —όταν αυτά ατονήσουν: και πάντα μα πάντα, είναι μαθηματικά βέβαιο, ατονούν— μια δονούμενη ανία, πηγή μειζόνων προβλημάτων για τα οποία επίσης μιλήσαμε εχθές. Ενώ, παράλληλα, όταν η οθόνη απουσιάζει, πολλοί νιώθουν κενοί ή —ξανά— βαριεστημένοι, γεμάτοι πλήξη, όντας απολύτως και πέρα από κάθε λογική εξαρτημένοι από τον ψηφιακό κόσμο ως μοναδική τους πηγή διέγερσης. Και πώς αλλιώς, άραγε;…

Η μόνη λύση είναι η χρήση τους με μέτρο, η χρυσή τομή —μία με τρεις ώρες την ημέρα είναι υπεραρκετές για ψυχαγωγία και σύνδεση για όλο τον κόσμο, και για τα πάντα—, αλλά δε βαριέσαι. Όχι, ΔΕΝ υπάρχει λύση. Ή μάλλον, οι λύσεις είναι τέτοιες (όλες ξεκινούν με τη λέξη «Απαγορεύεται») που κανείς δεν θα τις πάρει ποτέ.

Αλλά και πάλι: δε βαριέσαι;…

* * *

Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μη σας φαίνεται πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.