Όχι, δεν ζούμε περισσότερο από τους ανθρώπους της παλαιολιθικής εποχής

Μας αρέσει πολύ, όλα αυτά τα χρόνια, να επανερχόμαστε στο θέμα της προόδου — επειδή αφενός είναι συναρπαστικό και μας εμπεριέχει (ζούμε την ιστορία, τη βλέπουμε να γράφεται στο πετσί μας!), και αφετέρου για να δείχνουμε πόσο βδελυσσόμαστε την αγαστή, κοινή, καρμπόν εχθρότητα που επιδεικνύουν για την πρόοδο οι αριστερές και οι δεξιές δυνάμεις. Έτσι, μας αρέσει να θυμίζουμε ότι σκάρτους δυο αιώνες πίσω το προσδόκιμο ζωής στον πλανήτη ήταν τα 30 χρόνια: ολογράφως και με κεφαλαία: ΤΑ ΤΡΙΑΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ. Σήμερα είναι τα 74, ενώ όλοι έχουμε στην οικογένειά μας και στο περιβάλλον μας ανθρώπους που έχουν περάσει τα 90 ή έχουν φτάσει κοντά στα 100. Και όλοι ξέρουμε με βεβαιότητα πως, μέχρι να ’ρθούμε εμείς στα χρόνια τους, οι υπεραιωνόβιοι στο γυμναστήριο θα μας κάνουν πλάκα στην μπάρα και στο Πιλάτες.

Αλλά συμβαίνει κάτι εδώ. Μια παρανόηση. Μια παρεξήγηση. Ακούγοντάς το αυτό, πολλοί πιστεύουν πως οι παλιοί άνθρωποι —οι άνθρωποι που ζούσαν πριν από διακόσια χρόνια, οι άνθρωποι του Μεσαίωνα, οι άνθρωποι της Αρχαιότητας, οι άνθρωποι της προϊστορίας κ.ο.κ.—, πολλοί πιστεύουν, λέμε, πως αυτοί οι άνθρωποι, σαν είδος, έφταναν να ζουν μέχρι τα 30, βία τα 40 χρόνια. Ότι είχαν κάποιο βιολογικό ρολόι που τους οδηγούσε μαζικά στον θάνατο μόλις φτάνανε στα χρόνια του Χριστού και του Μεγαλέξανδρου.

Καμία σχέση. Οι άνθρωποι που ζούσαν πριν από διακόσια χρόνια, οι άνθρωποι του Μεσαίωνα, οι άνθρωποι της Αρχαιότητας, οι άνθρωποι της προϊστορίας κ.ο.κ., ΟΛΟΙ οι άνθρωποι μπορούσαν να ζήσουν όσο ΑΚΡΙΒΩΣ και εμείς. Να γεράσουν όσο γερνάμε κι εμείς. Είμαστε το ίδιο είδος. Έχουμε την ίδια διάρκεια ζωής. (Περίπου την ίδια. Όπως περίπου την ίδια έχουν όλες οι γάτες μεταξύ τους).

Η παρανόηση είναι συγγνωστή, γιατί αυτό το «προσδόκιμο ζωής» είναι λογικό να μας μπερδεύει.

Τι συνέβαινε λοιπόν; Συνέβαινε το εξής: πολλοί από εκείνους τους ανθρώπους πέθαιναν πολύ νωρίς, κυρίως στη βρεφική και παιδική ηλικία, και έτσι ο μέσος όρος —το περίφημο προσδόκιμο ζωής— έπεφτε δραματικά.

Εδώ λοιπόν βρίσκεται η βασική διάκριση, και αυτό πρέπει να καταλάβουμε για να τα ξεμπερδέψουμε μέσα μας: η μακροζωία είναι η δυνατότητα ενός οργανισμού, ενός είδους ή ενός ατόμου να φτάσει σε μεγάλη ηλικία· από την άλλη, το προσδόκιμο ζωής είναι ένας στατιστικός δείκτης: δείχνει πόσα χρόνια αναμένεται να ζήσει, κατά μέσο όρο, ένας άνθρωπος που γεννιέται σε μια συγκεκριμένη κοινωνία και σε μια συγκεκριμένη εποχή, με βάση τα ποσοστά θανάτου εκείνης της περιόδου.

Άλλο λοιπόν η βιολογική δυνατότητα να γεράσει κανείς, και άλλο η πιθανότητα να επιβιώσει αρκετά ώστε να φτάσει στα γηρατειά. Αυτά τα δυο είναι τελείως διαφορετικά, και εν πολλοίς άσχετα μεταξύ τους, πράγματα.

Ας το δούμε λίγο πιο αναλυτικά.

Αν σε μια κοινότητα γεννηθούν εκατό παιδιά και τα μισά πεθάνουν πριν από τα πέντε τους χρόνια, το προσδόκιμο ζωής θα είναι τρομερά χαμηλό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όσοι επιβιώσουν από την τρομερή, γεμάτη κινδύνους παιδική ηλικία θα πεθάνουν όλοι τους νέοι. Πόσο δε μάλλον ότι θα έχουν… γεράσει στα τριάντα τους. Όχι. Κάποιοι από αυτούς μπορούσαν ανέκαθεν να φτάσουν στα εξήντα, στα εβδομήντα, στα ογδόντα ή και στα εκατό τους χρόνια. Υπήρχαν ηλικιωμένοι στην αρχαία Ελλάδα, όπως υπήρχαν ηλικιωμένοι και στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, και στις αγροτικές κοινωνίες, και στις κυνηγετικές και τροφοσυλλεκτικές ομάδες της εποχής του λίθου και παντού. Εκείνο που διέφερε ήταν ο αριθμός τους. Η νεωτερικότητα δεν ανακάλυψε, αίφνης, τα γηρατειά — αλίμονο. Η νεωτερικότητα τα έκανε κοινό τόπο· τα μοίρασε απλόχερα· τα έκανε ένα συχνό φαινόμενο.

Υπήρχαν ηλικιωμένοι στην αρχαία Ελλάδα, όπως υπήρχαν ηλικιωμένοι και στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, και στις αγροτικές κοινωνίες, και στις κυνηγετικές και τροφοσυλλεκτικές ομάδες της εποχής του λίθου και παντού. Εκείνο που διέφερε ήταν ο αριθμός τους

Τα παλιά χρόνια, το χαμηλό προσδόκιμο ζωής αντανακλούσε κυρίως, πράγματι, την τεράστια παιδική θνησιμότητα πρωτίστως και τους κινδύνους του τοκετού συνακόλουθα, και κατά δεύτερον τις λοιμώξεις, την πείνα, τα ατυχήματα, την κακή υγιεινή, την απουσία αποτελεσματικής ιατρικής, και τη βία. Δηλαδή, το χαμηλό προσδόκιμο ζωής δεν περιέγραφε την ηλικία στην οποία θα πέθαινε ο μέσος ενήλικος που είχε ήδη επιβιώσει από τα πρώτα επικίνδυνα χρόνια της ζωής του. Αυτός ο άνθρωπος του Θεού μπορούσε να πεθάνει μετά από δέκα, είκοσι, τριάντα, ή και ακόμη περισσότερα χρόνια από το προσδόκιμο ζωής της εποχής του και του τόπου του: μπορούσε να γίνει Μαθουσάλας.

Από την άλλη, σήμερα το παγκόσμιο προσδόκιμο ζωής βρίσκεται στα υψηλότερα επίπεδα που έχει γνωρίσει το είδος μας. Στις αρχές του 19ου αιώνα καμία περιοχή του κόσμου δεν είχε προσδόκιμο ζωής πάνω από τα σαράντα χρόνια. Στον 21ο αιώνα, ο παγκόσμιος μέσος όρος έχει ξεπεράσει τα εβδομήντα, και συνεχώς ανεβαίνει. Η αύξηση αυτή είναι τεράστια, ακόμη και αν λάβουμε υπόψη τις μεγάλες ανισότητες που ακόμη διατηρούνται ανάμεσα σε χώρες, εισοδήματα και κοινωνικές τάξεις. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες αλλαγές στην ιστορία της ανθρώπινης καθημερινότητας, ή, αν θέλετε, στην ιστορία του ανθρωπίνου είδους. Έχουμε αλλάξει, μένοντας ίδιοι. Ο καθένας μας σήμερα θα ζήσει όσο δύο ή και τρεις μέσοι άνθρωποι που γεννήθηκαν όταν η Μαίρη Σέλεϊ έγραφε τον «Φρανκενστάιν» ΜΑΖΙ, αθροιστικά.

Στις αρχές του 19ου αιώνα καμία περιοχή του κόσμου δεν είχε προσδόκιμο ζωής πάνω από τα σαράντα χρόνια. Στον 21ο αιώνα, ο παγκόσμιος μέσος όρος έχει ξεπεράσει τα εβδομήντα, και συνεχώς ανεβαίνει

Αλλά γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί ζούμε τόσο πολύ περισσότερο;

Το γράψαμε επίτηδες έτσι για να τονίσουμε πόσο εύκολο είναι να τα μπερδεύουμε: δεν ζούμε περισσότερο· ζούμε περισσότεροι. Κι αυτό έχει τρομερή σημασία: νικάμε τον θάνατο, και νικάμε και την αρκούδα που τρώει τα παιδιά μας κλέβοντάς τα από την κούνια. Νά οι βασικότεροι λόγοι:

• Κατάρρευση της παιδικής θνησιμότητας. Από το 1990 έως το 2023, η παγκόσμια θνησιμότητα των παιδιών κάτω των 5 ετών μειώθηκε κατά 59%: από 93 θανάτους ανά 1.000 γεννήσεις, έπεσε στους μόλις 37. Ο συνολικός αριθμός θανάτων παιδιών κάτω των 5 ετών κατρακύλησε από τα 12,8 εκατομμύρια το 1990 σε 4,8 εκατομμύρια το 2023. Αυτό από μόνο του αλλάζει άρδην την εικόνα μιας κοινωνίας. Για να μη συζητήσουμε τι συνέβαινε ΠΡΙΝ το 1990, ή πριν το 1800 και πριν το 1990 π.Χ.
• Καθαρό νερό και αποχέτευση. Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, το νερό ήταν φορέας θανάτου. Η χολέρα, η δυσεντερία, ο τυφοειδής πυρετός, οι διάρροιες και οι παρασιτικές λοιμώξεις σκότωναν μαζικά παιδιά και ενήλικες. Η ύδρευση, η αποχέτευση, η χλωρίωση του νερού, η απομάκρυνση των λυμάτων από τους χώρους κατοικίας και η βασική υγιεινή έσωσαν αναρίθμητες ζωές. Η πρόσβαση σε ασφαλές νερό, η αποχέτευση και το πλύσιμο των χεριών είναι ο #1 βασικός παράγοντας δημόσιας υγείας. Το ότι ακόμη βλέπουμε ανθρώπους να βγαίνουν από την τουαλέτα του μπαρ χωρίς να πλύνουν τα χέρια τους, είναι θέμα για άλλο σημείωμα. Ή μάλλον για διατριβή, άρα όχι από εμάς.
• Εμβόλια. Η ευλογιά, η πολιομυελίτιδα, η ιλαρά, ο τέτανος, η διφθερίτιδα, ο κοκκύτης και ένα σωρό άλλες ασθένειες σκότωναν εκατομμύρια ανθρώπους μέχρι σχεδόν χθες. Τα εμβόλια μετέτρεψαν πολλές από αυτές τις ασθένειες από μόνιμη απειλή σε ελεγχόμενο ή σπάνιο κίνδυνο. Η ευλογιά, μία από τις πιο φονικές ασθένειες στην ανθρώπινη ιστορία, έχει εκριζωθεί. Το εμβόλιο HPV μηδένισε τους θανάτους από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας στις νεαρές γυναίκες στη Βρετανία. Νικήσαμε τον COVID για πλάκα, παρά τον εκ των ένδον πόλεμο από τους αφιονισμένους τρελούς. Ως αποτέλεσμα, αφενός μεν περισσότεροι άνθρωποι ζουν περισσότερο, και αφετέρου δισεκατομμύρια παιδιά ξεκινούν τη ζωή τους χωρίς να περνούν ντε και καλά από τις πανάρχαιες Συμπληγάδες Πέτρες της παιδικής ηλικίας.
• Ιατρική. Τα αντιβιοτικά, η αναισθησία, η χειρουργική, οι μεταγγίσεις, η μαιευτική φροντίδα, οι θερμοκοιτίδες, τα φάρμακα για την υπέρταση, οι θεραπείες για τον διαβήτη, η καρδιοχειρουργική, οι αντικαρκινικές θεραπείες, και οι μονάδες εντατικής θεραπείας άλλαξαν ριζικά την πιθανότητα επιβίωσης ακόμη και ενός ανθρώπου που νοσεί βαριά. Ένας τραυματισμός που κάποτε οδηγούσε σε γάγγραινα, μια λοίμωξη που κάποτε σκότωνε μέσα σε λίγες ημέρες, ένας δύσκολος τοκετός που κάποτε απειλούσε μητέρα και παιδί, σήμερα αντιμετωπίζονται πανεύκολα. Η ιατρική δεν καταργεί τη θνητότητα· μετακινεί όμως συνεχώς τα όρια του πιθανού θανάτου. Σε μισό αιώνα από σήμερα, όταν θα έχει νικηθεί ο καρκίνος και τα καρδιαγγειακά νοσήματα, ο κόσμος θα ανέβει ακόμη ένα επίπεδο.
• Διατροφή. Η σταθερότερη πρόσβαση σε τροφή, η βελτίωση της γεωργίας, οι μεταφορές, η ψύξη, η συντήρηση των τροφίμων, καθώς και η γνώση του καθενός από εμάς για τις βιταμίνες, τα ιχνοστοιχεία κ.τ.π. έκαναν θαύματα. Επί αμέτρητες χιλιετίες, η υποθρεψία —η κατάσταση κατά την οποία ο οργανισμός δεν προσλαμβάνει τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά και τις θερμίδες που χρειάζεται για τη σωστή λειτουργία του— καθιστούσε τους ανθρώπους ευάλωτους σε λοιμώξεις, επιβράδυνε την ανάπτυξη των παιδιών, αύξανε τους κινδύνους στην εγκυμοσύνη και περιόριζε τη σωματική αντοχή. Η καλύτερη διατροφή, μαζί με την καθαρότερη κατοικία και την προστασία από το ψύχος, αύξησαν την ανθεκτικότητα του ανθρώπινου σώματος. Όποιος διαβάζει το βιβλιαράκι του σκεπασμένος με μια φλις και μια γάτα τον χειμώνα μασουλώντας κάσιους και πίνοντας ζεστό κακάο ή τσάι ή ένα ποτήρι κόκκινο κρασί, ζει κατά μέσο όρο μισό αιώνα περισσότερο από έναν πελώριο, χεροδύναμο παλαιολιθικό τύπο που κυνηγάει μαμούθ και ζει μες στη φύση.
• Ασφάλεια της καθημερινής ζωής. Η εργατική νομοθεσία, οι κανόνες υγιεινής στους χώρους εργασίας, οι ασφαλέστερες μεταφορές, η πυρασφάλεια, ο έλεγχος των τροφίμων, οι καλύτερες κατοικίες, η εκπαίδευση, η κοινωνική πρόνοια, τα συστήματα υγείας και η ταχύτερη αντιμετώπιση επειγόντων περιστατικών —ανάμεσα σε πολλά-πολλά άλλα— περιόρισαν κινδύνους που παλιότερα θεωρούνταν απλώς μέρος της ζωής και που αναπόφευκτα οδηγούσαν εννιάμισι στις δέκα στον θάνατο. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής είναι άθροισμα πολλών μικρών και μεγάλων μηχανισμών προστασίας.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής δεν οφείλεται αποκλειστικά στη μείωση της παιδικής θνησιμότητας, στο καθαρό νερό, στα εμβόλια, στην ιατρική, στη διατροφή και στην ασφάλεια. Αυτοί ήταν οι βασικοί λόγοι για την εντυπωσιακή άνοδο των πρώτων νεωτερικών δεκαετιών, και εξακολουθούν να είναι οι κύριοι πυλώνες της μακράς ευζωίας μας: αλλά στις πιο πρόσφατες περιόδους η επιβίωση βελτιώθηκε και σε μεγαλύτερες ηλικίες. Δηλαδή, το παγκόσμιο προσδόκιμο ζωής είναι τόσο υψηλό ΚΑΙ επειδή λιγότεροι άνθρωποι πεθαίνουν μικροί, ΚΑΙ επειδή όσοι ενηλικιώνονται έχουν (πολύ) καλύτερες πιθανότητες να φτάσουν σε (πολύ) προχωρημένη ηλικία. Η αύξηση πλέον καταγράφεται σε όλες τις ηλικιακές ομάδες.

Για να το πούμε αλλιώς: αυτό το πράγμα εξηγεί γιατί η μακροζωία σήμερα έχει διαφορετικό κοινωνικό βάρος από τη μακροζωία του παρελθόντος. Παλιά ο ηλικιωμένος ήταν ο επιζών ενός κόσμου με πολύ υψηλή θνησιμότητα. Ήταν δαχτυλοδεικτούμενος. Ήταν ένας εδώ κι ένας στον πέρα οικισμό. Σήμερα οι ηλικιωμένοι είναι ένα ΠΟΛΥ μεγάλο τμήμα του πληθυσμού. Από εκεί που ήταν μια curiosité, η τρίτη ηλικία έγινε μία μαζική εμπειρία. Οι συντάξεις των Ταμείων, η γηριατρική, η μοναξιά, η άνοια, οι οίκοι ευγηρίας, το «Cocoon» και το «The Boroughs» στο Netflix, και η δημογραφική πίεση στα ασφαλιστικά συστήματα, όλα τους είναι προϊόντα αυτής της ιστορικής επιτυχίας. Το ότι ζούμε περισσότερο δημιουργεί νέες δυσκολίες, αλλά οι δυσκολίες αυτές γεννήθηκαν μέσα από μια μεγαλειώδη νίκη απέναντι στον πρόωρο θάνατο. Μια νίκη ΧΩΡΙΣ προηγούμενο.

Οι συντάξεις των Ταμείων, η γηριατρική, η μοναξιά, η άνοια, οι οίκοι ευγηρίας, το «Cocoon» και το «The Boroughs» στο Netflix, και η δημογραφική πίεση στα ασφαλιστικά συστήματα, όλα τους είναι προϊόντα αυτής της ιστορικής επιτυχίας

Ο άνθρωπος είχε ανέκαθεν τη δυνατότητα μεγάλος να γίνει με άσπρα μαλλιά. Να παίξει στα ομηρικά έπη, και να κατεβάζει σαν άλλος βιβλικός προφήτης Εντολές από το βουνό. Η ιστορία του είδους μας όμως ήταν γεμάτη εμπόδια που δεν άφηναν τους περισσότερους να φτάσουν εκεί. Τους έτρωγε η αρκούδα πριν καν φτάσουν σε ηλικία να ντύνονται με μια προβιά μόνοι τους. Το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε επειδή αφαιρέθηκαν, το ένα μετά το άλλο, πολλά από αυτά τα εμπόδια: το μολυσμένο νερό, οι παιδικές ασθένειες, οι λοιμώξεις, οι επικίνδυνοι τοκετοί, η πείνα, τα αστεία τραύματα που δεν είχαν θεραπεία, η παντελής άγνοια της υγιεινής, και η απουσία μιας οργανωμένης δημόσιας υγείας.

Η μακροζωία περιγράφει το πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η ανθρώπινη ζωή. Το προσδόκιμο ζωής περιγράφει πόσο πιθανό είναι, κατά μέσο όρο, να φτάσει εκεί ένας άνθρωπος που γεννιέται σε έναν συγκεκριμένο κόσμο. Η μεγάλη επανάσταση των τελευταίων δύο αιώνων (των τελευταίων δύο αιώνων ΟΛΗΣ της ιστορίας μας) βρίσκεται ακριβώς σε αυτό: περισσότεροι άνθρωποι επιβιώνουν αρκετά ώστε να διεκδικήσουν το πλήρες βιολογικό εύρος της ανθρώπινης ζωής. Οι παλιοί δεν πέθαιναν όλοι στα τριάντα: οι περισσότεροι πέθαιναν μέχρι τα ΤΡΙΑ τους χρόνια. Σήμερα, για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα, η μεγάλη ηλικία έγινε κοινή ανθρώπινη εμπειρία.

And counting.

ΥΓ1. Ευκαιρίας δοθείσης, θέλουμε να μιλήσουμε και για μία ψευδορομαντική παρεξήγηση για τον παλαιολιθικό άνθρωπο. Συχνά παρουσιάζεται σαν να είναι πιο υγιής από εμάς, επειδή περπατούσε πολύ, επειδή έτρωγε ανεπεξέργαστες τροφές, επειδή ανέπνεε καθαρό αέρα, επειδή δεν ζούσε καθιστικά, επειδή δεν αντιμετώπιζε βιομηχανική ρύπανση κλπ. Σε αυτά υπάρχει μια κάποια αλήθεια, προφανώς, αλλά είναι μια φτηνή αλήθεια — τύπου πέντε κρίκοι ένα τάλιρο. Γιατί ταυτόχρονα υπήρχε και η άλλη πλευρά: τα τραύματα, οι μολύνσεις, τα παράσιτα, η επισιτιστική αβεβαιότητα, η απουσία αντιβιοτικών, η απουσία χειρουργικής, η απουσία εμβολίων, ο υψηλότατος κίνδυνος στον τοκετό — βασικά, υπήρχαν ακόμη και οδοντικά προβλήματα που μπορούσαν να σε στείλουν αδιάβαστο. Οι άνθρωποι της εποχής του λίθου μπορούσαν να πεθάνουν από τα πάντα. Και συχνά πράγματι πέθαιναν από τα πάντα. Ο σύγχρονος γιατρός μπορεί να συστήνει περισσότερη κίνηση και λιγότερα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα —αυτό δα έλειπε—, αλλά κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα αντάλλασσε τη σύγχρονη ιατρική με την παλαιολιθική αδυναμία αντιμετώπισης μιας μολυσμένης γρατζουνιάς. Καλή δίαιτα, ίσως, το paleo (για κάποιους περίεργους που την προτιμούν), αλλά μην τρελαινόμαστε κιόλας.

Γιατί ταυτόχρονα υπήρχε και η άλλη πλευρά: τα τραύματα, οι μολύνσεις, τα παράσιτα, η επισιτιστική αβεβαιότητα, η απουσία αντιβιοτικών, η απουσία χειρουργικής, η απουσία εμβολίων, ο υψηλότατος κίνδυνος στον τοκετό — βασικά, υπήρχαν ακόμη και οδοντικά προβλήματα που μπορούσαν να σε στείλουν αδιάβαστο

ΥΓ2. Οι σημερινές σκέψεις μάς γεννήθηκαν διαβάζοντας τις τελευταίες σελίδες του εκπληκτικού βιβλίου των Χουάν Χοσέ Μιγιάς και Χουάν Λουίς Αρσουάγα, «Η ζωή όπως την αφηγείται ένας σάπιενς σε έναν νεάντερταλ» (μετάφραση Κώστας Αθανασίου, Εκδόσεις Gutenberg). Το ρουφήξαμε σαν παγωμένο κεφίρ μετά από δίωρη προπόνηση μες στη ζέστη.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη πρωί έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.