Νίκος Στεφανής: «Μαζί με το φάρμακο, από φέτος θα συνταγογραφούμε και τέχνη»

Συμπτωματικά, τη μέρα που συνάντησα τον Νίκο Στεφανή, είχε μόλις αναρτηθεί η προδημοσίευση των αποτελεσμάτων της τετράχρονης έρευνας που έτρεχε η διεθνής ομάδα του στο ΕΚΠΑ και το ΕΠΙΨΥ, σε συνεργασία με το ΥΠΠΟ και 21 φορείς πολιτισμού ανά την Ελλάδα, για να παραχθούν τα data που θα υποστηρίξουν τη συνταγογράφηση της τέχνης ως θεραπεία σε ψυχιατρικούς ασθενείς με σοβαρές ψυχικές διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια, αλλά και ηπιότερες όπως κλινική κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές κ.ά.

Ναι, καλά ακούσατε. Τη συνταγογράφηση. Όπως λέμε άυλη. Όπως λέμε ΗΔΙΚΑ. Όπως λέμε, «ο ψυχίατρός μου μού συνταγογράφησε ένα εργαστήριο μουσικής στο Μέγαρο και το καλύπτει το ταμείο μου». Γιατί μπορεί πολλοί ψυχίατροι και ψυχοθεραπευτές να πρότειναν κατά καιρούς στους ασθενείς τους κάποια διέξοδο προς την τέχνη, αλλά σύντομα θα μπορούν και να τη συνταγογραφούν ως συμπληρωματική της ψυχοθεραπευτικής συνεδρίας και της φαρμακολογίας. Γιατί τώρα υπάρχουν τα data. Και πίσω από τα data βρίσκεται η ομάδα του Νίκου Στεφανή.

«Έλα να δεις την οθόνη» μου λέει και μου δείχνει μία από τις σελίδες που συνοψίζει κι οπτικοποιεί τα hard facts της προδημοσίευσης για τα τριμηνιαία εργαστήρια τέχνης που έτρεξαν, ανά διαστήματα, τα τελευταία 4 χρόνια – και στα οποία καλλιτέχνες, ψυχίατροι και ασθενείς («ωφελούμενοι» με διορθώνει ο Στεφανής) είχαν ενεργή συμμετοχή στα καλλιτεχνικά προγράμματα. «Αυτά εδώ είναι τα δύο groups: ένα που έκανε τα εργαστήρια, ένα που συνέχισε απλώς την υπάρχουσα θεραπεία του. Δες πώς αλλάζουν τα επίπεδα κατάθλιψης και άγχους ας πούμε, σε τριμηνιαία έκταση, με τη συμμετοχή στο πρόγραμμα».

Η αλλαγή είναι εντυπωσιακή. Και ταχύτατη. Αρχή τριμήνου, άγχος ασθενών με αγχώδη διαταραχή: στο Θεό. Μέση τριμήνου: εντυπωσιακή μείωση. Τέλος τριμήνου: χαμηλά. Και αντιθέτως, η αίσθηση του «wellbeing» (ευημερίας): στον πάτο, ανοδική, μετά υψηλή. Κι ακριβώς σε αντίθετη πορεία από την αίσθηση της μοναξιάς.

Μιλάμε για προγράμματα μουσικά, χορευτικά, θεατρικά, φωτογραφικά κ.λπ. Δυο με τρεις ώρες, μια φορά την εβδομάδα, για 3 μήνες. Όλοι οι συμμετέχοντες είχαν επίσημη ψυχιατρική διάγνωση. Είναι η πρώτη φορά που η σχέση ψυχικής υγείας και πολιτισμού διερευνάται σε τέτοιο μεγάλο –αλλά και επίσημο– επίπεδο, χάρη στο Εθνικό Πρόγραμμα Πολιτιστικής Συνταγογράφησης, μέρος του Εθνικού Σχεδίου Ανάπτυξης κι Ανθεκτικότητας Ελλάδα 2.0. Κι όμως· ελάχιστοι πλην των συμμετεχόντων και τους οικείους τους έχουν ακούσει για το πρόγραμμα αυτό. Αυτός ήταν κι ο λόγος που θέλαμε να γίνει αυτή η συνέντευξη: για να μαθευτεί στους άμεσα ενδιαφερομένους, ασθενείς ψυχικής υγείας – αλλά και στον ευρύτερο πληθυσμό.

Νίκος Στεφανής: Η τέχνη ως θεραπεία και η νέα εποχή της πολιτιστικής συνταγογράφησης

— Πότε σας πρωτοήλθε η ιδέα του art therapy ως ανάγκη να συνταγογραφηθεί στο Εθνικό Συνταγολόγιο;

Πριν από τέσσερα χρόνια περίπου, στο γραφείο του κυρίου Γιατρομανωλάκη, τότε υφυπουργού Πολιτισμού, ο οποίος είχε πολύ ευφυώς εξασφαλίσει την πρόσβαση στο Ταμείο Ανάκαμψης κι έτσι αρχίσαμε συζητάμε πώς θα μπορούσαμε να οργανώσουμε ένα τέτοιο πιλοτικό πρόγραμμα. Βεβαίως το πρόγραμμα δεν θα είχε προχωρήσει χωρίς την αμέριστη και συνεχή υποστήριξη της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και του υπουργού Υγείας Άδωνι Γεωργιάδη, που διασφάλισαν και τη θεσμική κατοχύρωση του προγράμματος.

Έχω πολλούς συνεργάτες που δουλεύουν στην πανεπιστημιακή κλινική και στο ΕΠΙΨΥ και πατάνε σε δύο βάρκες: στην ψυχική υγεία αλλά και στον πολιτισμό. Άλλοι είναι εικαστικοί ψυχοθεραπευτές, άλλοι μουσειολόγοι, σκηνοθέτες, κοινωνικοί λειτουργοί αφοσιωμένοι στη διάδραση μεταξύ των δύο πεδίων… Φτιάξαμε, λοιπόν, μια ομάδα. Η διαφορά του δικού μας προγράμματος από τα προϋπάρχοντα είναι η έκταση της έρευνας που έγινε: τεράστια, ακριβώς για να έχουμε επάρκεια τεκμηρίων. Επιπλέον δεν ασχοληθήκαμε με μια συγκεκριμένη μορφή art therapy με ενδεχομένως πολύ έντονα ψυχοθεραπευτικά στοιχεία, αλλά χτίσαμε το πρόγραμμα επί τούτου ως έκθεση στην τέχνη με σκοπό το συνολικό wellbeing, την ευεξία των συμμετεχόντων. Και με κάτι πολύ σημαντικό επιπροσθέτως: την αποστιγματοποίηση.

— Και πώς λειτούργησε όλο αυτό; Με ποιο μηχανισμό;

Πέρα από την ποσοτικοποίηση των αποτελεσμάτων που σας έδειξα μόλις τώρα, έχουμε ποιοτική ανάλυση των δεδομένων, δηλαδή feedback που λάβαμε από τους καλλιτέχνες, τους ψυχιάτρους και φυσικά τους ίδιους τους ωφελούμενους. Κι αν μπορούσα να συνθέσω τις απαντήσεις τους –τι τους φάνηκε δηλαδή να τους κάνει μεγαλύτερο καλό– δύο ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά:

1. Η κοινωνικοποίηση. Το γεγονός ότι πολλοί λέγανε «αισθανόμασταν ότι ζούσαμε στις παρυφές ενός συστήματος, τώρα ενταχθήκαμε μέσα σε αυτά τα καταπληκτικά μέρη, γίναμε ορατοί, φτιάξαμε ομάδες... Δημιούργησα φίλους και όταν φύγει το πρόγραμμα θα συνεχίσω να τους βλέπω και να κάνουμε παρέα». Η αίσθηση λοιπόν της κοινωνικοποίησης ήταν ένα πάρα πολύ βασικό συστατικό της επιτυχίας.
2. Το δεύτερο ήταν η αλλαγή ταυτότητας. Ξανά και ξανά ανέφεραν αυτό το θέμα: «Ήρθα σαν ασθενής και φεύγω σαν δημιουργός».

Ε, αυτά τα ευρήματα είναι για μένα τα πιο σημαντικά και τα πιο συγκινητικά.

— Και οι άνθρωποι που συμμετείχαν στο πιλοτικό πρόγραμμα κι έχουν μπροστά τους αυτό το κενό μέχρι την επανέναρξη των προγραμμάτων, μπορούν να διατηρήσουν την αίσθηση ευεξίας από τη συμμετοχή τους, μέχρι να τους συνταγογραφηθούν; 

Πολύ ωραίο ερώτημα. Το οποίο θα μπορέσουμε να απαντήσουμε σχετικά σύντομα επειδή είχαμε επαρκή αριθμό συμμετεχόντων (380+500 περίπου στην α’ και β’ πιλοτική φάση) για να κάνουμε μια ανάλυση βιωσιμότητας του θεραπευτικού αποτελέσματος. Υπήρχε ή όχι και μετά το τρίμηνο; Δουλέψαμε με ένα πρόγραμμα χιαστί: μια τυχαιοποιημένη ομάδα άρχιζε αμέσως το τρίμηνο κι ύστερα έμπαινε σε μια follow-up παρατήρηση, και μια άλλη περίμενε και μετά έμπαινε στο πρόγραμμα. Κι αφού έχουμε πια την επάρκεια που μας δίνει το μέγεθος του πληθυσμού των συμμετεχόντων, μπορούμε να δούμε αν υπήρξε βιωσιμότητα. Όμως αυτό ανήκει σε μία μελλοντική δημοσίευση, αυτή εδώ είναι απλώς η πρώτη!

Η εξειδίκευση και η ακαδημαϊκή έρευνα δεκαετιών του Νίκου Στεφανή είναι πάνω στο γιατί ένα νέο παιδί αρρωσταίνει από μια βαριά ψυχιατρική διαταραχή. Το προηγούμενο πρότζεκτ του –που κι αυτό κατέληξε να γίνει νόμος του ελληνικού κράτους– ήταν οι μονάδες έγκαιρης παρέμβασης στην ψύχωση. «Η ανάγκη, δηλαδή, να προστατεύσουμε και να υποστηρίξουμε νέα παιδιά που αρρωσταίνουν από μια βαριά ψυχική διαταραχή, από τα πρώτα-πρώτα στάδια της αρρώστιας. Μετά από lobbying επτά χρονών καταφέραμε, και χάρις στην υποστήριξη του Υπουργείου Υγείας, να ιδρυθούν οκτώ μονάδες έγκαιρης παρέμβασης για την ψύχωση (τη βαρύτερη μορφή ψυχιατρικών ασθενειών) αποκλειστικά για τις οικογένειες και τα παιδιά εκείνα που αρρωσταίνουν στα πρώτα στάδια της ψύχωσης των συνδρόμων όπως η σχιζοφρένεια είτε η διπολική συναισθηματική διαταραχή με ψυχωσικά στοιχεία, κ.ο.κ.»

— Από όλα αυτά τα χρόνια εξειδίκευσης στην πρώιμη εκδήλωση των βαρέων ψυχικών διαταραχών, τι συμπεράσματα έχετε βγάλει, συνοπτικά;

Ότι υπάρχει μια απίστευτη αλληλεπίδραση γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων που διαμορφώνουν την ευαλωτότητα κάθε οργανισμού σε μια βαριά ψυχική διαταραχή. Ας υποθέσουμε ότι υπάρχει γενετική προδιάθεση· το περιβάλλον, όμως, μπορεί να παίξει μεγάλη σημασία στο κατά πόσο θα εμφανιστεί ή όχι η σχιζοφρένεια, λ.χ., και σε ποιον βαθμό θα εμφανιστεί. Στην ψυχιατρική παλιά είχαμε μια πολύ ντετερμινιστική αντίληψη για τις ψυχικές διαταραχές, κυρίως τις βαριές. Ενώ στις μέρες μας η αλληλεπίδραση μεταξύ βιολογικών, γενετικών και περιβαλλοντικών προδιαθέσεων είναι πια δεδομένη.

Συνεπώς, και για να γυρίσω πάλι σε ό,τι λέγαμε πιο πριν, αυτά τα πολιτιστικά πρότζεκτ που στήσαμε είναι πολύ «outside the box». Φέρουν όμως και μια τεράστια ικανοποίηση. Η οργάνωσή τους, δε, πρέπει να το τονίσω, ήταν εξαιρετικά πολύπλοκη, αλλά το ΥΠΠΟ, με υπεύθυνη την κυρία Αλεξομανωλάκη και την ομάδα της από τη Δ/ση Παραστατικών Τεχνών και Κινηματογράφου, που έτρεξαν το πρόγραμμα από τη μεριά του ΥΠΠΟ, στάθηκε πραγματικά ένας εξαιρετικός συνεργάτης. Η ομάδα μου των δέκα ερευνητών συναντιόταν με την ομάδα της κάθε Παρασκευή επί τέσσερα χρόνια, για να συντονίσουμε την εκτέλεση ενός τέτοιου τεράστιου προγράμματος. Και το αποτέλεσμα είναι η νομοθέτηση.

Η σχέση τέχνης - ψυχικής υγείας είναι τεράστια συζήτηση σε όλη την Ευρώπη και στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, αλλά εμείς στην Ελλάδα το πήγαμε ένα βήμα παραπέρα: είμαστε από τις πρώτες ευρωπαϊκές χώρες που σε θεσμικό, εθνικό επίπεδο καθιέρωσε την πολιτιστική συνταγογράφηση. Και μάλιστα να συμπληρώσω πως η συνεργάτης μας και συν-συγγραφέας κα. Ντέιζι Φάνκουρτ, η πιο εμβληματική διεθνώς καθηγήτρια στην προβολή της σημασίας της Τέχνης για την υγεία, μου έγραψε τις προάλλες ότι παρουσίασε τη δουλειά μας στη βρετανική κυβέρνηση, όπου προκάλεσε μεγάλη αίσθηση. Το λέω και το χαίρομαι! Η δουλειά μας είναι η μεγαλύτερη σε κλίμακα, τεκμηριωμένη, τυχαιοποιημένη έρευνα για την άνοδο του wellbeing των ψυχιατρικών ασθενών μέσα από την επαφή τους με την Τέχνη.

Και να συμπληρώσω εδώ, για να μην παρεξηγηθώ με τους συναδέλφους μου: μιλάμε για μία συμπληρωματική θεραπεία. Δε μιλάμε για κάποια μορφή αναλυτικής ψυχοθεραπείας, ούτε ο σκοπός είναι μια εν τω βάθει εσωτερική αναμόρφωση. Αποσκοπούσε στην ευεξία των ανθρώπων αυτών και στην κοινωνικοποίησή τους. Στη μείωση της μοναξιάς τους. Στη μείωση της κατάθλιψης και του άγχους τους. Και να λοιπόν που τώρα έχουμε πια τα τεκμήρια που αποδεικνύουν πώς μπορούμε να κάνουμε κάτι τέτοιο. Όπως πάντα έλεγα, οι καινοτομίες στις δημόσιες πολιτικές Υγείας είναι σημαντικό να λαμβάνουν υπόψιν τους την επιστημονική έρευνα.

→ Το ΥΠΠΟ βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο στάδιο επεξεργασίας της συνέχισης του προγράμματος, που αναμένεται να ανακοινωθεί σύντομα.