Το κυκλοφοριακό ως καθημερινό δημοψήφισμα αποτυχίας της πολιτικής τάξης

Η κυκλοφοριακή συμφόρηση είναι σίγουρα αποτέλεσμα κακών υποδομών. Αλλά όχι μόνο αυτό. Είναι ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που δυσκολεύεται να συνυπάρξει, μιας πολιτείας που αδυνατεί να οργανώσει τον δημόσιο χώρο και μιας βαθιά ριζωμένης κουλτούρας ατομικισμού, ελλείψει της ελάχιστης πολιτικής πρωτοπορίας και καθοδήγησης.

Το κυκλοφοριακό είναι μια ατυχία της καθημερινότητας; Είναι ένα αναπόφευκτο κακό της σύγχρονης μεγαλούπολης; Είναι αυτά, αλλά, σε μεγάλο βαθμό, και το αποτέλεσμα των επιλογών μας. Των πολιτικών που εφαρμόσαμε, των πόλεων που οικοδομήσαμε και των συμπεριφορών που ανεχθήκαμε. Είναι ο καθρέφτης μας. Και η εικόνα αυτή δεν είναι ιδιαίτερα κολακευτική.

Για δεκαετίες αντιμετωπίζουμε το κυκλοφοριακό ως ένα τεχνικό πρόβλημα που αναζητά τη λύση του σε περισσότερους δρόμους, νέους ανισόπεδους κόμβους, σήραγγες και έξυπνα φανάρια. Ασφαλώς, οι υποδομές είναι απαραίτητες. Αλλά η αντίληψη ότι μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την κυκλοφοριακή συμφόρηση κατασκευάζοντας διαρκώς περισσότερο χώρο για αυτοκίνητα έχει αποδειχθεί ανεπαρκής.

Δεν μπορούμε να θεραπεύσουμε μια πόλη από την εξάρτησή της από το αυτοκίνητο προσφέροντάς της διαρκώς περισσότερο αυτοκίνητο. Το Ι.Χ. υπήρξε για πολλές δεκαετίες σύμβολο προσωπικής ελευθερίας, κοινωνικής ανέλιξης και ευημερίας. Σταδιακά, όμως, μετατράπηκε σε έναν από τους βασικούς παράγοντες υποβάθμισης της αστικής ζωής. Το παράδοξο είναι εντυπωσιακό: το μέσο που υποτίθεται ότι μας εξασφαλίζει ανεξαρτησία μάς καταδικάζει καθημερινά σε συλλογική ακινησία.

Όλοι θέλουμε να κινηθούμε γρήγορα. Όλοι επιλέγουμε την ατομική μας ευκολία. Και τελικά όλοι μαζί εγκλωβιζόμαστε στους ίδιους δρόμους. Εδώ βρίσκεται μία από τις βαθύτερες αντιφάσεις της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας. Η ατομική επιδίωξη, όταν αγνοεί τις συλλογικές συνέπειες, καταλήγει να υπονομεύει ακόμη και το συμφέρον εκείνου που την επιλέγει.

Το κυκλοφοριακό, επομένως, δεν είναι μόνο ζήτημα μεταφορών. Είναι ζήτημα κοινωνικής συμπεριφοράς και πολιτισμού. Ας παρατηρήσουμε όσα συμβαίνουν καθημερινά στους δρόμους μας. Παράνομη στάθμευση στα πεζοδρόμια, αυτοκίνητα πάνω στις ράμπες αναπήρων, ασύδοτη φορτοεκφόρτωση όλες τις ώρες, παραβίαση διαβάσεων, επιθετική οδήγηση, συστηματική περιφρόνηση των κανόνων. Δεν πρόκειται απλώς για μεμονωμένες παραβάσεις. Πρόκειται για εκδηλώσεις μιας νοοτροπίας που αντιμετωπίζει τον δημόσιο χώρο ως προέκταση της ιδιωτικής μας ιδιοκτησίας.

Ο καθένας διεκδικεί το δικό του μικρό προνόμιο, αδιαφορώντας για το κόστος που επιβάλλει στους υπόλοιπους. Και αυτό δεν είναι μόνο κυκλοφοριακή παραβατικότητα. Είναι, τελικά, κοινωνική αδικία και ανισότητα. Όταν ένα αυτοκίνητο καταλαμβάνει το πεζοδρόμιο, δεν εμποδίζει απλώς τη διέλευση. Αφαιρεί από έναν ηλικιωμένο, ένα παιδί, έναν γονιό με καρότσι ή έναν άνθρωπο με αναπηρία το δικαίωμα στην ασφαλή μετακίνηση. Όταν το λεωφορείο εγκλωβίζεται στην κυκλοφορία, δεν καθυστερεί απλώς ένα όχημα. Υποβαθμίζεται ο χρόνος και η καθημερινότητα δεκάδων ανθρώπων.

Ο δημόσιος χώρος είναι το πιο απτό πεδίο δοκιμασίας της δημοκρατικής μας συνείδησης. Ωστόσο, θα ήταν εύκολο και άδικο να φορτώσουμε όλη την ευθύνη στον πολίτη. Οι κοινωνικές συμπεριφορές δεν διαμορφώνονται στο κενό. Καλλιεργούνται από τους θεσμούς, τις υποδομές, την εκπαίδευση και την εφαρμογή των κανόνων. Μια πολιτεία που επιτρέπει συστηματικά την παρανομία ουσιαστικά την κανονικοποιεί. Μια πόλη χωρίς αξιόπιστες δημόσιες συγκοινωνίες ωθεί τους κατοίκους της στην αναγκαστική χρήση του Ι.Χ. Και μια διοίκηση που αντιμετωπίζει το κυκλοφοριακό με αποσπασματικές παρεμβάσεις αναπαράγει το πρόβλημα που υποτίθεται ότι προσπαθεί να λύσει.

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη πολιτική ευθύνη.

Χρειαζόμαστε μια ριζική αλλαγή προτεραιοτήτων. Όχι άλλες μεγαλόστομες εξαγγελίες χωρίς συνέχεια. Όχι άλλες αποσπασματικές λύσεις που μεταφέρουν τη συμφόρηση από τον έναν δρόμο στον άλλον. Χρειαζόμαστε αξιόπιστα λεωφορεία, πραγματικές λεωφορειολωρίδες, αποτελεσματικές δημόσιες συγκοινωνίες, ασφαλή πεζοδρόμια, προστατευμένες διαβάσεις και ορθολογική διαχείριση της στάθμευσης. Χρειαζόμαστε πόλεις στις οποίες η μετακίνηση χωρίς αυτοκίνητο δεν θα αποτελεί πράξη ηρωισμού. Η βιώσιμη κινητικότητα δεν είναι πολυτέλεια ούτε επικοινωνιακό σύνθημα. Είναι προϋπόθεση κοινωνικής δικαιοσύνης και οικονομικής αποτελεσματικότητας.

Μια σύγχρονη πόλη δεν πρέπει να αξιολογείται από το πόσα αυτοκίνητα χωρούν στους δρόμους της, αλλά από το πόσο εύκολα, γρήγορα και με ασφάλεια μετακινούνται οι άνθρωποί της. Όμως καμία μεταρρύθμιση δεν θα αποδώσει χωρίς μια νέα αντίληψη για τη συλλογική ευθύνη. Αυτή οφείλει να υπαγορευτεί αρχικά από τον πολιτικό λόγο. Ο σημερινός κυβερνητικός και αντιπολιτευτικός λόγος είναι ασθενής, αν όχι μηδενικός. Τα πρόστιμα και οι κάμερες είναι αναγκαία. Αλλά ο πολιτισμός δεν οικοδομείται αποκλειστικά με τον φόβο της τιμωρίας. Οικοδομείται όταν κατανοούμε ότι η δική μας ελευθερία προϋποθέτει τον σεβασμό της ελευθερίας του άλλου.

Ας σταματήσουμε, λοιπόν, να αναζητούμε αποκλειστικά τεχνικές απαντήσεις σε ένα πρόβλημα με βαθιές κοινωνικές και πολιτικές ρίζες. Το κυκλοφοριακό δεν θα λυθεί μόνο όταν αποκτήσουμε καλύτερους δρόμους. Θα αρχίσει να λύνεται όταν αποκτήσουμε καλύτερη οργάνωση, αποτελεσματικότερους θεσμούς και μεγαλύτερη συλλογική συνείδηση. Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει λύση στο κυκλοφοριακό.

Είναι αν είμαστε διατεθειμένοι να αλλάξουμε όσα το προκαλούν. Και κυρίως να συνειδητοποιήσουμε κάτι απλό, που επί δεκαετίες αρνούμαστε να αποδεχθούμε:

Οι πόλεις δεν υπάρχουν για να εξυπηρετούν αυτοκίνητα. Υπάρχουν για να υπηρετούν ανθρώπους.