Η νομοθέτηση του αυτονοήτου

Με αφορμή την παραίτηση του Υφυπουργού Ανάπτυξης λόγω ζητημάτων που προέκυψαν σε σχέση με την καταγγελθείσα συμμετοχή της κόρης του σε ομαδικό άθλημα και την εξασφάλιση επιπλέον μοριοδότησης στις Πανελλαδικές Εξετάσεις, που προβλέπεται για διακριθέντες αθλητές, ο Πρωθυπουργός προανήγγειλε τη συνολική αναμόρφωση του σχετικού νομοθετικού πλαισίου, το οποίο χρονολογείται από πολύ παλιά (1999), έχοντας στο μεταξύ υποστεί αρκετές τροποποιήσεις. Συγκεκριμένα, προανήγγειλε τη θέσπιση αυστηρότερων κριτηρίων, με τα οποία θα αξιολογείται η αθλητική δραστηριότητα με όρους μακροχρόνιας και συστηματικής ενασχόλησης, αληθινής συμμετοχής, αγωνιστικού χρόνου και ουσιαστικής συμβολής στα αθλητικά επιτεύγματα. Δηλαδή, αυτονόητα πράγματα.

Το εν λόγω περιστατικό αναδεικνύει ένα πολύ βαθύτερο πρόβλημα από τη συζητούμενη καταστρατήγηση διατάξεων που διέπουν την εισαγωγή διακριθέντων αθλητών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Αναδεικνύει την ανάγκη να θεσμοθετούμε, ως δεσμευτικούς κανόνες, συμπεριφορές και προϋποθέσεις που κανονικά θα έπρεπε να θεωρούνται δεδομένες. Αναδεικνύει, δηλαδή, (άλλη) μια παθογένεια της ελληνικής δημόσιας διοίκησης.

Όταν χρειάζεται να νομοθετήσουμε ρητά ότι πρέπει να υπάρχει πραγματική συμμετοχή και ουσιαστική αθλητική δραστηριότητα, τότε δεν παραδεχόμαστε απλώς ότι το υφιστάμενο σύστημα στερείται επαρκών ασφαλιστικών δικλίδων. Παραδεχόμαστε την άτακτη υποχώρηση της κοινής λογικής και της ουσιαστικής δικαίωσης ενός ανώτερου σκοπού μπροστά στην τυπική συμμόρφωση. Συνομολογούμε ότι οι κανόνες περιγράφουν συχνά μια τυπική προϋπόθεση και όχι την πραγματική κατάσταση που θέλουν να ενισχύσουν ή να περιφρουρήσουν, δημιουργώντας στη θέση της μια «βαριά βιομηχανία» συμμόρφωσης με το γράμμα, αλλά όχι (και) με το πνεύμα του νόμου.

Η ειδική μοριοδότηση διακριθέντων αθλητών έχει έναν θεμιτό κοινωνικό σκοπό: την αναγνώριση της προσπάθειας και των θυσιών όσων συνδυάζουν τον πρωταθλητισμό με την εκπαίδευση. Η προκλητική παρέκκλιση από τις προϋποθέσεις απονομής μιας τέτοιας ευνοϊκής μεταχείρισης σε όσους την αξίζουν και τη δικαιούνται δεν δημιουργεί απλώς μια (ακόμη) συστημική στρέβλωση, αλλά υποτάσσει ένα μέτρο επιβράβευσης της αθλητικής αριστείας στον κίνδυνο μετατροπής του σε μηχανισμό αθέμιτης εξασφάλισης εκπαιδευτικού πλεονεκτήματος. Κοντολογίς, στον κίνδυνο μετατροπής ενός δικαιώματος σε προνόμιο.

Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται το σημαντικότερο, ίσως, πρόβλημα όλης της συζήτησης. Δεν είναι δυνατόν κάθε φορά που αποκαλύπτεται μια αδυναμία του συστήματος να απαντάμε με μια νέα νομοθετική παρέμβαση. Η νομοθεσία δεν μπορεί να προβλέπει εξαντλητικά κάθε πιθανή μορφή καταστρατήγησης ούτε βασικός σκοπός της είναι να υποκαθιστά συμπεριφορές που θα μπορούσαν ικανοποιητικά να ρυθμίζονται μέσω της προσωπικής αυτοδέσμευσης και προσήλωσης σε αξίες και ιδανικά ή της αναμενόμενης αξιοπιστίας διοικητικών ελέγχων πιστοποίησης και διασταύρωσης στοιχείων.

Το αντικειμενικό πρόβλημα δεν είναι συχνά η έλλειψη κανόνων, αλλά η απουσία ικανότητας, βούλησης ή ηθικής παρόρμησης για την ουσιαστική εφαρμογή τους. Η θέσπιση νέων κανονιστικών προϋποθέσεων μπορεί όντως να είναι αναγκαία, όταν διαπιστώνονται πραγματικά νομοθετικά κενά, αλλά δεν μπορεί να αποτελεί εύκολη απάντηση σε κάθε περίπτωση αποτυχίας των ελεγκτικών μηχανισμών ή συνδρομής αδιόρατων ευθυνών για την πλημμελή εφαρμογή των ήδη ισχυόντων. Εξάλλου, η διαρκής προσφυγή στη νομοθέτηση ενέχει τον σοβαρό κίνδυνο υποβιβασμού της νομοθετικής πρωτοβουλίας σε υποκατάστατο της διοικητικής ευθύνης.

Οι θεσμοί θα πρέπει να στηρίζονται, προδήλως, σε μια ελάχιστη τήρηση κανόνων δεοντολογίας και σε μια ευρεία –κοινωνική– περί δικαίου αίσθηση, αντί να επιχειρούν να καλύπτουν κενά με όλο και περισσότερους κανόνες, δαιδαλώδεις αλληλοεπικαλύψεις και αυστηρότερες διατυπώσεις που τελικά, μέσα στην αοριστία και την ασάφειά τους, στέκουν περισσότερο ως ισχυρή ένδειξη θεσμικής ανασφάλειας, διαγράφοντας έναν φαύλο κύκλο με κατάληξη στο αντίθετο αποτέλεσμα: να υποθάλπουν και να αναπαράγουν διαρκώς τέτοια αντικοινωνικά φαινόμενα, αντί να τα πατάσσουν.

Όταν μια κοινωνία χρειάζεται νόμους για να επιβάλει ακόμη και τα προφανή και τα κατάδηλα, τότε το πρόβλημά της δεν είναι μόνο νομοθετικό. Είναι, πρωτίστως, βαθιά θεσμικό, διοικητικό και αξιακό. Διότι η ποιότητα ενός κράτους δεν κρίνεται από την ποσότητα, δηλαδή από το πλήθος των κανόνων που θεσπίζει, αλλά από το κατά πόσο μπορεί να διασφαλίζει την εφαρμογή τους, χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά ένα ηχηρό σκάνδαλο ή μια κραυγαλέα παρατυπία για να θυμηθεί τον λόγο για τον οποίο υπάρχουν.