Υπάρχει ακραίο κέντρο;

Το «ακραίο» —για τους επικριτές του— ριζοσπαστικό κέντρο είναι μια έννοια και ένας όρος που ακούγεται στις δυτικές χώρες από το τέλος του 20ού αιώνα και αναφέρεται στην ιδέα πολλών κεντρώων ότι στον ευρωατλαντικό κόσμο απαιτείται εκ θεμελίων μεταρρύθμιση των θεσμών. Πρόκειται για την πεποίθηση ότι οι γνήσιες λύσεις απαιτούν ρεαλισμό, όχι μόνο ιδεαλισμό και συναίσθημα. Ο «ιδεαλισμός χωρίς ψευδαισθήσεις» ήταν μια έκφραση του Τζον Φ. Κέννεντυ την οποία κληροδότησε στους πολιτικούς του Third Way, στο Δημοκρατικό Κόμμα των ΗΠΑ, το οποίο, μέχρι την εποχή του Μπιλ Κλίντον, δανειζόταν ιδέες τόσο από την αριστερά όσο και από τον κλασικό φιλελευθερισμό.

Το νόημα του κέντρου διαφέρει από χώρα σε χώρα. Γενικά, οι κεντρώοι προτείνουν λύσεις για τα κοινωνικά προβλήματα διατηρώντας την οικονομία της αγοράς και ευνοώντας την ισχυρή κυβερνητική εποπτεία με σκοπό το δημόσιο συμφέρον. Καθώς το κέντρο στηρίζεται στη μεσαία τάξη, αναπτύσσεται όπου αναπτύσσεται η μεσαία τάξη· ακόμα και στις χώρες που κάποτε ονομάζονταν «Τρίτος Κόσμος» τα μεσαία στρώματα αναδύονται και διευρύνονται. Όσο για το «ριζοσπαστικό» κέντρο, που συχνά χαρακτηρίζεται «ακραίο» —ένα οξύμωρο— ορισμένοι παρατηρητές βλέπουν σ’ αυτό τη γέφυρα μεταξύ πολωμένων ανθρώπων και ομάδων· κάτι που δεν μπορεί πια να κάνει το παραδοσιακό κέντρο με την ηπιότητα και τις ίσες αποστάσεις.

Σε τι διαφέρει όμως το ριζοσπαστικό κέντρο από το παραδοσιακό κέντρο; Με απλά λόγια, το ριζοσπαστικό κέντρο δεν είναι μια «μεσαία» παράταξη αλλά μια καινούργια σύνθεση που εμπεριέχει επιρροές από τον Κομφούκιο μέχρι την έννοια του μέσου όρου του Αριστοτέλη, τον ουμανισμό του Εράσμου και του Μονταίν, καθώς και από το όραμα της ιστορικής εξέλιξης του Giambattista Vico, κι από τον πραγματισμό του Γουίλλιαμ Τζέιμς και του Τζον Ντιούι. Οπωσδήποτε, οι ριζοσπάστες κεντρώοι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους ως κληρονόμο του Τζον Στιούαρτ Μιλ, του Βρετανού πρώην πρωθυπουργού από το κόμμα των Φιλελευθέρων Ντέιβιντ Λόυντ Τζορτζ, του οικονομολόγου Τζον Μέιναρντ Κέινς, του κοινωνικού μεταρρυθμιστή Γουίλιαμ Μπέβεριτζ και του Χένρυ Τζορτζ, συγγραφέα του «Πρόοδος και Φτώχεια». Ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, ανάμεσα στους προδρόμους του πολιτικού κέντρου στον 21ο αιώνα, συμπεριλαμβάνονται συνήθως ο πρόεδρος Θίοντορ Ρούσβελτ και ο Μπέντζαμιν Φράνκλιν, αν και από τα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ού ο κόσμος έχει αλλάξει τόσο ώστε τέτοιες αναφορές φαίνονται κάπως εξεζητημένες.

Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο William Safire, προηγήθηκε η φράση «ριζοσπαστικό κέντρο», την οποία επινόησε η Renata Adler, αρθρογράφος του περιοδικού New Yorker, σε μια συλλογή δοκιμίων της με τίτλο «Toward a Radical Middle» (1969). Η Adler απέρριπτε τις βίαιες στάσεις και τη ρητορική της δεκαετίας του 1960 υπέρ «common sense» αξιών όπως «η λογική, η ευπρέπεια, η ευημερία, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η ανθρώπινη επαφή» και ζητούσε τη «συμφιλίωση» της λευκής εργατικής τάξης και των Αφροαμερικανών σε μια εποχή βαθιάς πόλωσης και έντονων αγωνιστικών κινητοποιήσεων. Έκτοτε, η ριζοσπαστική «μέση» έλαβε διαφορετικές έννοιες αλλά, καθώς έπαψε να είναι «ουδέτερη», επηρέασε ακόμα και Αφροαμερικανούς ακτιβιστές οι οποίοι διέβλεπαν το αδιέξοδο της βίαιης αναμέτρησης με το λευκό κατεστημένο.

Σ’ ένα άρθρο του Newsweek το 1995 με τίτλο «Stalking the Radical Middle», ο δημοσιογράφος Joe Klein περιέγραψε τους ριζοσπαστικούς κεντρώους ως πιο θυμωμένους και πιο απογοητευμένους από τους συμβατικούς Δημοκρατικούς και Ρεπουμπλικανούς. Ο Klein έγραφε ότι ριζοσπάστες κεντρώοι είχαν στόχο να εξισορροπήσουν τους κρατικούς προϋπολογισμούς, να αποκαταστήσουν την ευγένεια στον πολιτικό διάλογο και να διοικήσουν πιο αποτελεσματικά και αδιάφθορα. Επρόκειτο για σημαντικό πνευματικό κίνημα· μια προσπάθεια αντικατάστασης των παραδοσιακών εννοιών του φιλελευθερισμού και του συντηρητισμού —πράγμα που προσέγγιζε τον Τρίτο Δρόμο τύπου Τόνυ Μπλερ. Ωστόσο, μερικοί ριζοσπάστες κεντρώοι στοχαστές δεν ταυτίστηκαν ποτέ με αυτόν τον Τρίτο Δρόμο: στη Βρετανία, ένα μέρος αυτού του κέντρου δεν τοποθετεί καν τον εαυτό του στον χώρο της σοσιαλδημοκρατίας.

Τα πρώτα χρόνια του 21ου αιώνα δημοσιεύθηκαν τουλάχιστον τέσσερις εισαγωγές στη ριζοσπαστική κεντρώα πολιτική: το «The Radical Center» (2001) των Ted Halstead και Michael Lind, το «The Two Percent Solution» (2003) του Matthew Miller, το «Independent Nation» (2004) του John Avlon και το «Radical Middle» (2004) του Mark Satin. Αυτά τα βιβλία προχώρησαν την έννοια του ριζοσπαστικού κεντρισμού πέρα από τις «προσεκτικές πολιτικές κινήσεις» και την κοινή λογική. Οι κεντρώοι έδειχναν να έχουν σταθερές θέσεις και να δίνουν έμφαση στη δημόσια παιδεία, στην υγειονομική περίθαλψη, στην ενέργεια, στο περιβάλλον, στην αξιοποίηση των δυνάμεων της αγοράς για δημόσιους σκοπούς και στην αξιοκρατία, μέρος της οποίας ήταν και παραμένει η φυλετική αχρωματοψία. Όσοι από αυτούς τους κεντρώους έχουν επιζήσει στην τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, δεν επενδύουν στον ακτιβισμό· πιστεύουν στη διάδοση των ιδεών μέσω δεξαμενών σκέψης και μαζικής ενημέρωσης.

Αρκετά think tanks αναπτύσσουν ριζοσπαστικές κεντρώες ιδέες. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, το Demos στη Βρετανία, το Cape York Institute for Policy and Leadership στην Αυστραλία και το New America (πρώην New America Foundation) στις Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούνταν η πρωτοπορία αυτών των θέσεων. Στη δεκαετία του 2010, εμφανίστηκε το «Radix: Think Tank for the Radical Centre» που βρήκε στήριξη από το περιοδικό The Washington Monthly του Charles Peters, αλλά κι από τον Economist που αυτοπροσδιορίζεται ως ριζοσπαστική κεντρώα πολιτική επιθεώρηση. Στο βιβλίο «Break Through» (2007) του Ted Nordhaus και του Michael Shellenberger από το Breakthrough Institute, καθώς και στο «Food from the Radical Center» (2018) του οικολόγου Gary Paul Nabhan προτάθηκαν πολιτικές για την προσέγγιση της αριστεράς και της δεξιάς, τη διακομματική συνεργασία και τον πολιτικό διάλογο.

Παράδειγμα ριζοσπαστικού κέντρου θεωρείται το κόμμα του Εμμανουέλ Μακρόν, La République en Marche, που μετονομάστηκε σε Renaissance —ένα αρκετά μπανάλ όνομα— το οποίο επιχειρεί να συγκεράσει στοιχεία της κεντροαριστεράς και της κεντροδεξιάς με «προοδευτικό», φιλελεύθερο και μεταρρυθμιστικό λόγο. Τα εκλογικά αποτελέσματα είναι πενιχρά· αλλά αν και τα ιδεολογικά ίσως είναι σημαντικότερα, η μέτρησή τους παραμένει προβληματική: εκτός από την πρακτική δυσκολία να διαπιστωθούν οι κοινωνικές τάσεις, τα πολιτικά άκρα κάνουν τόσο θόρυβο ώστε όλοι οι άλλοι ήχοι μοιάζουν σε λειτουργία mute.