Η Ελλάδα στο επίκεντρο του υβριδικού πολέμου: παραπληροφόρηση, οπτική παραποίηση και ψηφιακά σαμποτάζ

Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα νέο είδος σύγκρουσης, όπου τα όπλα δεν είναι στρατιωτικά αλλά ψηφιακά: πληροφορίες, εικόνες, bots, παραποιημένα άρθρα, «στρατοί» ψεύτικων λογαριασμών. Πρόκειται για τον υβριδικό πόλεμο που περιέγραψε προ ετών ο αείμνηστος στρατηγός Μιχαήλ Κωσταράκος – έναν πόλεμο που συνδυάζει κυβερνοεπιθέσεις, ψυχολογικές επιχειρήσεις και στοχευμένη παραπληροφόρηση.

Την τελευταία πενταετία, η Ελλάδα στοχοποιήθηκε επανειλημμένα από τέτοιες επιχειρήσεις, είτε επρόκειτο για εργαλειοποίηση μεταναστευτικών κρίσεων, είτε για εκστρατείες παραπληροφόρησης γύρω από τραγωδίες, είτε για χρήση πλαστών ή παλαιών φωτογραφιών. Το μοτίβο είναι σαφές: αποσταθεροποίηση, σύγχυση, απαξίωση θεσμών.

Η υπόθεση «Μικρή Μαρία του Έβρου»: μια διεθνής ψευδαίσθηση

Το 2022, το διεθνές περιβάλλον συγκλονίστηκε από την ιστορία ενός πεντάχρονου κοριτσιού που υποτίθεται πως πέθανε στον Έβρο. Το ρεπορτάζ κατηγορούσε την Ελλάδα για εγκληματική αδιαφορία. Μόνο που το κορίτσι… δεν υπήρχε. Το Der Spiegel αναγκάστηκε να αποσύρει το δημοσίευμα, ενώ στελέχη του απομακρύνθηκαν. Ωστόσο, η ζημιά είχε γίνει: η Ελλάδα είχε ήδη εμφανιστεί διεθνώς ως «ένοχη» χωρίς στοιχεία.

Τα Τέμπη και η εργαλειοποίηση μιας εθνικής τραγωδίας

Στη δεύτερη επέτειο της τραγωδίας των Τεμπών, ευρωπαϊκές υπηρεσίες ανέφεραν μαζική ενεργοποίηση bot-accounts που αναρτούσαν ελληνόφωνο περιεχόμενο. Το υλικό είχε στόχο να ενισχύσει την οργή, να μοχλεύσει δυσπιστία και να «εξηγήσει» το δυστύχημα με θεωρίες συνωμοσίας. Η θλίψη έγινε στόχος χειραγώγησης.

Οπτική παραποίηση – ένα όπλο που λειτουργεί γρήγορα

Πλήθος περιστατικών κατέδειξαν πως παλιές ή άσχετες φωτογραφίες παρουσιάζονταν ως σύγχρονα στοιχεία κακομεταχείρισης μεταναστών. Στην πιο χαρακτηριστική περίπτωση, φωτογραφία που κυκλοφόρησε το 2021 και υποτίθεται ότι έδειχνε Αφγανούς να «τρέχουν στην Ελλάδα λόγω κρίσης», αποδείχθηκε ότι ήταν εικόνα από το 2018, κατά τη διάρκεια απελάσεων από την Τουρκία.

Το τουρκικό πρακτορείο Anadolu και συγγενή δίκτυα είχαν χρησιμοποιήσει ξανά παλιές εικόνες για να παρουσιάσουν την Ελλάδα ως χώρα που δήθεν «εξευτελίζει» πρόσφυγες. Η οπτική παραποίηση είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική, γιατί ένα σοκαριστικό καρέ διαδίδεται πιο γρήγορα από κάθε διάψευση.

Η εκστρατεία «Doppelgänger»: όταν ο πόλεμος μιμείται την ενημέρωση

Μια ακόμη πιο εξελιγμένη τεχνική παραπληροφόρησης αποτελεί η ρωσική εκστρατεία «Doppelgänger», στοχεύοντας ολόκληρη την Ευρώπη – και την Ελλάδα.

Τι κάνουν: Ρώσοι χάκερ δημιουργούν «σωσίες ιστοσελίδες», πιστές απομιμήσεις γνωστών Δυτικών ΜΜΕ. Εκεί δημοσιεύουν ψεύτικα άρθρα που μοιάζουν απολύτως αυθεντικά, με τίτλους, layout και λογότυπα μεγάλων εφημερίδων. Τα άρθρα αυτά, στη συνέχεια, διακινούνται στα social media ως δήθεν έγκυρες πηγές. Πολίτες –ακόμη και δημοσιολόγοι– συχνά τα αναπαράγουν χωρίς να γνωρίζουν ότι αποτελούν προϊόν χειραγώγησης.

Η Τουρκία και η Ρωσία πίσω από «εγχώριους» λογαριασμούς

Η πρόσφατη απόφαση του Έλον Μασκ να εμφανίζει στο Χ (Twitter) τη χώρα προέλευσης κάθε λογαριασμού αποκάλυψε ένα ακόμα επίπεδο του προβλήματος:

Χιλιάδες λογαριασμοί που εμφανίζονταν ως Έλληνες προοδευτικοί, πατριωτικοί ή ανεξάρτητοι σχολιαστές, ήταν στην πραγματικότητα τουρκικής και ρωσικής προέλευσης. Αυτό εξηγεί γιατί συγκεκριμένα hashtags εκτινάσσονταν ξαφνικά, ή γιατί εμφανίζονταν μαζικά αφηγήσεις που δεν ταίριαζαν με τον ελληνικό δημόσιο λόγο.

Κρίσεις που γίνονται ευκαιρίες για σαμποτάζ

Οι υβριδικές παρεμβάσεις δεν περιορίζονται στην πληροφόρηση. Χρησιμοποιούν κρίσεις ως πλατφόρμες προώθησης συμπεριφορών που βλάπτουν τον πληθυσμό.

Στις πυρκαγιές, κυκλοφορούσαν αναρτήσεις που καλούσαν τους πολίτες να αγνοήσουν το 112. Πρόκειται για ευθεία απόπειρα σαμποτάζ, καθώς η μη συμμόρφωση μπορεί να προκαλέσει θύματα.

Στην πανδημία, οργανωμένοι λογαριασμοί προωθούσαν σπάσιμο του lockdown, αμφισβήτηση μέτρων, θεωρίες περί «κοινωνικού εγκλεισμού», παραπληροφόρηση για μάσκες και εμβόλια. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η παραπληροφόρηση δεν ήταν απλώς «ιδεολογική». Ήταν δυνητικά θανατηφόρα.

Η Ελλάδα στο στόχαστρο την περίοδο των ευρωεκλογών

Σύμφωνα με τον Guardian, η Ελλάδα μπήκε στον κατάλογο χωρών που αντιμετώπιζαν αυξημένο κίνδυνο στοχευμένων επιχειρήσεων παραπληροφόρησης πριν τις ευρωεκλογές του 2024 – από λογαριασμούς συνδεδεμένους με ρωσικά δίκτυα. Η κυκλοφορία ψεύτικων απειλών, πολεμικών σεναρίων και σκηνοθετημένων βίντεο αποτελούσαν μέρος μιας ευρύτερης εργαλειοποίησης του φόβου.

Όχι μόνο πληροφοριακός, αλλά υβριδικός πόλεμος

Οι επιθέσεις αυτές δεν έχουν τανκς και σύνορα. Έχουν εικόνες, άρθρα, hashtags, bots και στρατηγική στόχευση. Και, όπως δείχνουν όλα τα παραδείγματα, σκοπός δεν είναι απλώς η παραπληροφόρηση – αλλά η φθορά της εμπιστοσύνης, της σταθερότητας και της θεσμικής κανονικότητας. Η Ελλάδα βρίσκεται μέσα σε αυτό το νέο πεδίο σύγκρουσης. Και ο υβριδικός πόλεμος δεν μοιάζει πια με προβολή του μέλλοντος – είναι ήδη εδώ.