Το «παγωμένο πένθος» του μεταπανδημικού κόσμου

Κάπου στα μισά της πρώτης καραντίνας, εκείνης της πρωτόγνωρης εμπειρίας που είχε βάλει σε αναστολή τη ζωή μας, μιλούσαμε με φίλους σε διάφορες ομαδικές συνομιλίες για τα πάρτι που θα οργανώναμε «μόλις τελειώσει όλο αυτό». Περιττό να πούμε ότι τα πάρτι αυτά δεν οργανώθηκαν ποτέ. Κάποιους από τους φίλους που συμμετείχαν στη συζήτηση έχω να τους δω από τον Μάρτιο του 2020. Η αλήθεια είναι ότι μπαίνουμε στο τρίτο καλοκαίρι μετά το ξέσπασμα της πανδημίας (και αυτές είναι λέξεις που ποτέ δεν πίστευα ότι θα έγραφα) και «όλο αυτό» ξέρουμε καλά ότι δεν έχει πραγματικά τελειώσει, κι ας φερόμαστε όλοι σαν να είναι έτσι.

Παραδεχόμαστε ότι οι άνθρωποι έχουν ανάγκη από ιστορίες, από αφηγήματα, που τους βοηθούν να βάλουν σε μια τάξη όσα τους συμβαίνουν για να καταφέρουν, ίσως να τα αποδεχτούν. Το σχήμα «αρχή-μέση-τέλος», το μαθαίνουμε από πάρα πολύ νωρίς, από τα πρώτα παραμυθάκια, που δημιουργούν και τις πρώτες ψευδαισθήσεις: θα υπάρξει ένα καταληκτικό γεγονός που θα σηματοδοτήσει το τέλος αυτής της ιστορίας και από κει και πέρα θα «ζήσουν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα», σαν αυτή η ζωή να μην περιλαμβάνει τίποτα πια, αφού το βασικό ζήτημα των ηρώων μας έχει λυθεί.

Πολύ συχνά, έχω την αίσθηση ότι οι περισσότεροι άνθρωποι κουβαλούν μαζί τους αυτή την πεποίθηση ακόμα και στην ψυχοθεραπεία τους. Η έννοια της διαδικασίας, η ιδέα ότι δεν ξέρεις ποιο ακριβώς θα είναι το αποτέλεσμα, και ότι δεν θα υπάρχει ένα ξεκάθαρο τέλος αυτής της διαδικασίας, προκαλεί φόβο, αγανάκτηση, επιθυμία να τα παρατήσει κανείς. Το ξεκάθαρο τέλος που αποζητούμε, φυσικά, είναι αυτό όπου αντιλαμβανόμαστε ποια είναι τα προβλήματά μας, από πού πηγάζουν (όχι από μας πάντως, κάποιος άλλος φταίει), και αυτή η επιφοίτηση είναι αρκετή για να εξαφανιστούν, και να ζήσουμε εμείς καλά και όλοι καλύτερα.

Η επιμονή της αναζήτησης ενός ξεκάθαρου τέλους, εξηγούν οι ειδικοί, έχει να κάνει με την αίσθηση ελέγχου της ζωής μας. Υπάρχει, ωστόσο, μια μεγάλη κατηγορία απωλειών που χαρακτηρίζονται ασαφείς. Αυτό συμβαίνει για παράδειγμα όταν ένας άνθρωπος εξαφανίζεται και δεν μπορούμε να ξέρουμε με βεβαιότητα ότι έχει πεθάνει ώστε να πενθήσουμε ή όταν μια σημαντική για μας σχέση φθίνει και τελειώνει χωρίς τις εξηγήσεις που θα θέλαμε για να μπορέσουμε να την αφήσουμε πίσω μας. Κινδυνεύουμε τότε να βρεθούμε σε μια περίοδο «παγωμένου πένθους», στην πραγματικότητα ενός πένθους σε αναστολή, που βρίσκεται διαρκώς μέσα μας αλλά δεν φτάνουμε να το εκφράσουμε και, κυρίως, δεν κάνουμε τίποτα γι’ αυτό.

Η μεταπανδημική πραγματικότητα θα ήταν ούτως ή άλλως διαφορετική, όσο κι αν θα θέλαμε να επιστρέψουμε στον Ιανουάριο του 2020 σαν να ήταν τα δύο τελευταία χρόνια ένα κακό όνειρο. Τώρα όμως, σε αυτή την κούραση, το σοκ, την απώλεια, προστίθενται ένας πόλεμος, μια ενεργειακή κρίση, οι αισθητές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Δεν ξέρω τι άλλο μπορεί να περιμένουμε για να λάβουμε ξεκάθαρα το μήνυμα ότι ο κόσμος όπως τον γνωρίζαμε έχει τελειώσει. 

Δεν ξέρω όμως και τι άλλο πρέπει να συμβεί για να αντιληφθούμε ότι το σχήμα «αρχή-μέση-τέλος» είναι μια εντελώς ανθρώπινη επινόηση και ότι, και εμείς, όπως όλα τα πράγματα γύρω μας, είμαστε ένα ρευστό υλικό που μπορεί να αλλάζει και να προσαρμόζεται. Ότι δεν υπάρχει κάτι πιο μάταιο από το να χτυπάμε κάτω το πόδι και να ζητάμε να αντιστραφεί η ροή των εξελίξεων. Ότι το μόνο που μας μένει να κάνουμε είναι να βρούμε έναν νέο τρόπο να υπάρχουμε, χωρίς την παλιά μας ζωή.