Realpolitik και o ιδεαλισμός του Εμανουέλ Μακρόν

Ο ρεαλισμός στις διεθνείς σχέσεις έχει ένα όριο πέραν του οποίου αρχίζει η ανεντιμότητα ―όπως αυτή που έδειξαν η Αυστραλία και οι ΗΠΑ στην υπόθεση των πυρηνικών υποβρυχίων― η ανελέητη συμπεριφορά και το έγκλημα· το έγκλημα εναντίον της ανθρωπότητας. Κατά καιρούς, ηγέτες με διεθνή εμβέλεια, σαν τον Χένρι Κίσιντζερ και τον Τζορτζ Γ. Μπους για παράδειγμα, έχουν εφαρμόσει πολιτική που υπερβαίνει τη Realpolitik και που μπορεί να θεωρηθεί εγκληματική. Περιορίζομαι εδώ στον δυτικό κόσμο όπου υπάρχουν αρχές και κριτήρια μέσω των οποίων μπορεί να εκτιμηθεί η ολίσθηση από την εξυπηρέτηση συμφερόντων στην αναξιοπιστία και στην ατιμία ―όταν λείπουν τα κριτήρια, όταν λείπει η θεωρία του τι είναι σωστό και τι είναι λάθος, τι είναι ηθικό και τι ανήθικο, όλα επιτρέπονται· όχι μόνο ο σκοπός δικαιολογεί τα μέσα αλλά κανείς δεν λογοδοτεί πουθενά. Νομίζω ότι σ’ αυτόν τον κόσμο της Realpolitik, o Eμανουέλ Μακρόν βρίσκεται συχνά σε δύσκολη θέση εξαιτίας του ιδεαλισμού του: δεν βλέπει τον κόσμο, και την ίδια τη γαλλική δημοκρατία, όπως είναι, αλλά όπως θα έπρεπε να είναι. Η οπτική του είναι ορθολογιστική και ιδεαλιστική: υπογραμμίζει τα ιδεώδη, ενώ, αντιθέτως, μετά την πρόσφατη διπλωματική κρίση μεταξύ της Γαλλίας και «Αγγλο-Αμερικανών», ο Μπόρις Τζόνσον αναφωνεί σε αγγλογαλλικά: «Donnez-moi un break»· «Αφήστε με ήσυχο!»

Ρεαλισμός είναι να βλέπουμε τη δημοκρατία όπως είναι πραγματικά. Η ρεαλιστική παράδοση χρονολογείται από τον Μακιαβέλλι, για τον οποίον λέγεται ότι περιέγραφε την «πραγματική αλήθεια»: με αυτόν τον τρόπο, ανακάλυψε την πολιτική, ή μάλλον θεμελίωσε την αυτόνομη επιστήμη της πολιτικής. Ο Μακιαβέλλι χρησιμοποίησε την άμεση παρατήρηση και κατέγραψε τις πολιτικές πράξεις χωρίς να τις επενδύει με κάποια συγκεκριμένη ηθική. Παρ’ όλ΄αυτά, όταν ερμηνεύουμε τον Μακιαβέλλι για να τον φέρουμε κοντά μας, στον σύγχρονο κόσμο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι παρατηρούσε έναν πολιτικό μικρόκοσμο ―τα αναγεννησιακά πριγκιπάτα― που είναι ξένα με τις δικές μας κοινωνίες. Ο κόσμος του Μακιαβέλλι δεν είχε ακόμη φωτιστεί από τα πολιτικά ιδεώδη: βρισκόταν στον αστερισμό των ηθικο-θρησκευτικών ιδεωδών.

Ο πολιτικός ορθολογισμός δεν αποδέχεται την πραγματικότητα όπως είναι: από την εποχή των ουτοπιών σαν την ≈Πολιτεία του Ήλιου» του Τομάζο Καμπανέλλα μέχρι τον Διαφωτισμό (επί έναν αιώνα περίπου) ο ορθολογισμός απεικονίζει μια κοινωνία «ιδανική» ή εν πάση περιπτώσει εμφορούμενη από ιδανικά. Σύμφωνα με τους ορθολογιστές δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία χωρίς ιδανικά, αλλά η πρακτική των ρεαλιστών τούς διαψεύδει. Από τις δύο προσεγγίσεις ―τη ρεαλιστική και την ιδεαλιστική― προέκυψαν από τη μία πλευρά οι εμπειρικο-ρεαλιστικές δημοκρατίες, κι από την άλλη οι δημοκρατίες της λογικής. Ο James Bryce, ένας από τους μεγάλους αγγλόφωνους συγγραφείς που έχουν ασχοληθεί με τα ζητήματα της σύγχρονης δημοκρατίας, γράφει ότι η κατ’ εξοχήν ορθολογιστική δημοκρατία είναι η γαλλική, ενώ η αγγλοσαξονική είναι μάλλον εμπειρικο-ρεαλιστική. Η Γαλλία υιοθέτησε τη δημοκρατία «όχι μόνον επειδή η κυβέρνηση του λαού φάνηκε η πιο ολοκληρωμένη λύση για τα δεινά των Γάλλων αλλά και επειδή ήθελε να τιμήσει ορισμένες γενικές αρχές που θεωρούσε έκδηλες αλήθειες.» Ομοίως, ο Alexis de Tocqueville τονίζει τη διαφορά μεταξύ των δύο ειδών δημοκρατίας: «Ενώ στην Αγγλία όσοι έγραφαν για την πολιτική και όσοι έκαναν πολιτική  ζούσαν μια κοινή ζωή, στη Γαλλία ο κόσμος της πολιτικής παρέμεινε διαχωρισμένος σε δύο ζώνες που δεν επικοινωνούσαν μεταξύ τους. Η μία διοικούσε, ενώ η άλλη διατύπωνε αφηρημένες αρχές. Πάνω στην πραγματική κοινωνία χτιζόταν σιγά-σιγά μια φαντασιακή κοινωνία εντός της οποίας όλα φαίνονταν απλά και συντονισμένα, ενιαία, δίκαια και λογικά.» Να, περίπου, ποια είναι η διαφορά μεταξύ μιας ορθολογιστικής δημοκρατίας γαλλικού τύπου και και μιας «εμπειρικιστικής» αγγλικού τύπου: ο αγγλο-αμερικανικός κόσμος έχει «συμφέροντα» και αντιδρά πρακτικά· οι Γάλλοι έχουν ιδέες.

Η διαφορά οφείλεται, όπως πάντοτε, στην ιστορική εξέλιξη. Οι δημοκρατίες γαλλικού τύπου γεννήθηκαν από επαναστάσεις, εξεγέρσεις, ανατροπές και άλματα, ενώ οι αγγλο-αμερικανικές αναδύθηκαν από μια συνεχή διαδικασία χωρίς μεγάλες ρήξεις. Οι αγγλικοί εμφύλιοι πόλεμοι του 17ου αιώνα και η τύποις «ένδοξη» αγγλική επανάσταση του 1688-1689 δεν διεκδικούσαν ένα καινούργιο ξεκίνημα, αλλά την αποκατάσταση των αρχέγονων δικαιωμάτων του ανθρώπου· την αποκατάσταση των αρχών της Magna Carta τις οποίες παραβίαζε η απολυταρχία των δυναστειών των Tυδόρ και των Στιούαρτ. Δεν έχει σημασία αν το παρελθόν είναι σε μεγάλο βαθμό μυθικό ― σημασία έχει ότι η λεγόμενη «Ένδοξη επανάσταση» δεν ήταν διάλειμμα καινοτομίας, αλλά προοριζόταν να επιτύχει μια ανάκτηση πραγμάτων που είχαν χαθεί για λίγο καιρό. Όσο για την «Αμερικανική επανάσταση» δεν ήταν επανάσταση, αλλά απόσχιση από τη βρετανική μητρόπολη. Στην ουσία, η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του 1776 διεκδικούσε το δικαίωμα των αποικιών να προχωρήσουν ελεύθερα στην κατεύθυνση της ελευθερίας που είχαν ήδη κατακτήσει οι Βρετανοί στο ευρωπαϊκό τους νησί. Στη Γαλλία, όπως το επιβεβαίωσε η επανάσταση του 1789, υπήρχε η πρόθεση της ρήξης, της απόρριψης και της διαγραφής του παρελθόντος στο σύνολό του. Ακόμα και σήμερα, οι Γάλλοι πασχίζουν να διορθώσουν το παρελθόν στη βάση μιας «καλής» ιδεολογίας που έχουν ενστερνιστεί στο μεταξύ.

Εν κατακλείδι, ο ορθολογιστής ρωτάει τι είναι η δημοκρατία, ενώ ο εμπειριστής ρωτάει, ενστικτωδώς, πώς λειτουργεί και τι μπορεί να του αποφέρει. Στις διεθνείς σχέσεις ο ορθολογιστής-ιδεαλιστής προσδοκά σταθερές συμμαχίες, φιλίες που στηρίζονται σε πολιτιστικές και πολιτικές συγγένειες· ο ρεαλιστής όμως δεν σκέφτεται έτσι: λόγου χάρη, η πολυπολιτισμικότητα των αγγλο-σαξονικών χωρών είναι αποτέλεσμα ρεαλισμού (οικονομικών επιδιώξεων ανεξαρτήτως αν αποδεικνύονται εσφαλμένες, ακόμα και αυτοκαταστροφικές), ενώ η γαλλική στάση της ενιαίας κοινωνίας και του κοσμικού κράτους είναι αποτέλεσμα ιδεών και λογικής. Η Γαλλία δεν θα έκανε ποτέ αυτό που έκανε η Αυστραλία υπαναχωρώντας στη σύμβαση για την αγορά των υποβρυχίων: όταν η Γαλλία συμπεριφέρεται άσχημα στον διεθνή χώρο ή στον εαυτό της είναι επειδή ακολουθεί στραβές ιδέες.