Αριστεία ή ισότητα;

Στο βιβλίο του «Η ιδέα της Δικαιοσύνης» ο Ινδός νομπελίστας οικονομολόγος Αμάρτυα Σεν θέτει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ερώτημα ηθικής το οποίο αναπαράγω από μνήμης. Αν υποθέσουμε, λέει, ότι έχουμε στη διάθεσή μας ένα μόνο βιολί και έχουμε τρεις υποψήφιους να το πάρουν, έναν ταλαντούχο νέο που θα μπορούσε να γίνει εξαιρετικός βιρτουόζος, έναν τυφλό μαθητή για τον οποίο το βιολί θα μπορούσε να αποτελέσει το μέσο της δημιουργικής συμμετοχής του στην κοινωνία και έναν φτωχό μαθητή για τον οποίο το βιολί θα ήταν μέσο κοινωνικής ανόδου, σε ποιον θα έπρεπε να το δώσουμε; Είναι φανερό πως απάντηση δεν υπάρχει. Για την ακρίβεια υπάρχουν τρεις απαντήσεις η κάθε μία από τις οποίες έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Το ποια θα επιλέξουμε δεν μπορεί να αποφασιστεί αποκλειστικά με όρους ηθικής.

Θυμήθηκα το παράδειγμα με αφορμή την συζήτηση που ξεκίνησε ξανά για τα Πρότυπα Πειραματικά σχολεία, αυτή την φορά με αφορμή την επιλογή του κ. Γιάννη Αντωνίου ως επικεφαλής του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής. Το πρόβλημα θα μπορούσε να τεθεί με όρους ανάλογους με αυτούς που έθεσε ο Σεν. Αν υποθέσουμε ότι οι πόροι για την παιδεία είναι πεπερασμένοι πως πρέπει να τους διαθέσουμε; Στην ενίσχυση των Πρότυπων ώστε να δώσουμε την ευκαιρία στους καλούς μαθητές να προχωρήσουν ακαδημαϊκά;  Ή αντιθέτως στα κανονικά δημόσια σχολεία ώστε να βοηθηθούν όλοι το ίδιο και ιδίως οι πιο αδύναμοι για παράδειγμα με πρόσθετη ενισχυτική διδασκαλία; Φυσικά το ένα δεν αποκλείει το άλλο, υποδηλώνει ωστόσο διαφορετικές ιεραρχήσεις. Είναι μια σύνθετη συζήτηση που γίνεται σε ολόκληρο τον κόσμο και δεν σηκώνει απλές ή μονοσήμαντες απαντήσεις. Ένας υποστηριχτής των Πρότυπων για παράδειγμα μπορεί να ισχυριστεί ότι έτσι δίνεται η δυνατότητα και σε ταλαντούχα παιδιά μη προνομιούχων οικογενειών, χωρίς τα μέσα για ιδιωτικό σχολείο, να πάρουν καλή εκπαίδευση. Με άλλα λόγια πρόκειται για προοδευτικό μέτρο. Μπορεί φυσικά να υποστηριχθεί και το ακριβώς αντίθετο. Έχει φανεί για παράδειγμα στις ΗΠΑ, ότι η επιλογή των καλών μαθητών, έτσι όπως γίνεται, ουσιαστικά αναπαράγει κοινωνικές διακρίσεις με την άνιση εκπροσώπηση μαθητών από μειονότητες ή από φτωχές οικογένειες με γονείς χωρίς πανεπιστημιακή μόρφωση. Έτσι στη Νέα Υόρκη ο Δήμος φαίνεται να πηγαίνει στην άλλη άκρη και να εξετάζει την ολοκληρωτική κατάργηση των ειδικών σχολείων.

Έχει σημασία να τονιστεί πάντως ότι οι εναλλακτικές λύσεις  δεν είναι ποτέ μαύρο άσπρο και η δυνατότητα να αξιοποιήσουν το ταλέντο τους οι χαρισματικοί μαθητές μπορεί να παρέχεται με πολλούς τρόπους, πέρα από τα ξεχωριστά σχολεία. Στη Φινλανδία για παράδειγμα που ακολουθεί με μεγάλη επιτυχία μια πολιτική ισότητας στην εκπαίδευση, με σύνθημα κανένα μυαλό δεν μας περισσεύει, το ίδιο το πρόγραμμα των σχολείων προσφέρει πολλές εναλλακτικές δυνατότητες. Έτσι ένας μαθητής μπορεί να πάρει πρόσθετα μαθήματα σε τομείς οι οποίοι τον ενδιαφέρουν και στους οποίους διακρίνεται είτε πρόκειται για μαθηματικά είτε για μουσική. Την ίδια στιγμή όμως στα ίδια αυτά σχολεία, προσφέρεται εξειδικευμένη βοήθεια σε μαθητές που δυσκολεύονται. Όσο για τα ειδικά σχολεία, η πλειονότητα, περίπου το 75%, είναι σχολεία καλών τεχνών, σπορ ή προσφέρουν το Ιντερνάσιοναλ Μπακαλορεά.

Πέρα από τα Πρότυπα Πειραματικά και κάποιες γενικές αρχές όπως η αξιολόγηση σε όλες τις βαθμίδες, η νέα κυβέρνηση δεν έχει ακόμα κάνει γνωστή την εκπαιδευτική της πολιτική. Δεν ξέρουμε με άλλα λόγια πού θα βρεθεί η ισορροπία ανάμεσα στις αρχές της ισότητας και της αριστείας, δύο βασικούς πυλώνες της εκπαίδευσης για μια δυναμική δημοκρατική κοινωνία. Το σημερινό σύστημα της γενικευμένης υποβάθμισης στο όνομα της ισότητας έχει αποδειχθεί όχι μόνο αναποτελεσματικό αλλά και άδικο ιδίως για τους πιο αδύνατους. Η απάντηση ωστόσο δεν μπορεί να είναι σύστημα στο οποίο προχωράνε μόνο όσοι μπορούν, χωρίς μέριμνα για τους υπόλοιπους. Για να το πούμε διαφορετικά η αξιολόγηση δεν μπορεί να έχει ως μόνο σκοπό την προώθηση της αριστείας. Εξίσου ή περισσότερο σημαντικός είναι ο εντοπισμός και η θεραπεία των προβλημάτων. Με αυτή την έννοια η ιδεολογικοποίηση των επιλογών, η αδυναμία δηλαδή να δούμε τις γκρίζες περιοχές κάθε πολιτικής, μπορεί να βολεύει επικοινωνιακά, στην πραγματικότητα όμως αποπροσανατολίζει την συζήτηση που πρέπει να γίνει.