Η γενιά που μεγαλώνει μέσα στον αλγόριθμο τον κοιτάζει με καχυποψία

«Νομίζω ότι η ζωή μου θα ήταν πολύ διαφορετική αν δεν είχα social media. Δεν θα ήθελα αυτή τη στιγμή να μου τα κόψουν όλα. Αλλά αν είχα την επιλογή, δεν θα ήθελα να τα είχα κατεβάσει από την αρχή». Η Φωτεινή Βρέτζου είναι 14 ετών, μαθήτρια του Κολλεγίου Pierce, και κατέβασε το TikTok στην Τετάρτη Δημοτικού, στα εννιά της. Το Instagram ήρθε έναν χρόνο αργότερα. 

Έχει μόλις ολοκληρωθεί το ετήσιο Athens Democracy Forum, στο οποίο 45 έφηβοι ηλικίας 13 έως 17 ετών, από δημόσια και ιδιωτικά σχολεία της Αθήνας, αφιέρωσαν μια ολόκληρη ημέρα σε ένα ερώτημα που αφορά πρωτίστως τη δική τους γενιά: τι σημαίνει να είσαι πολίτης όταν οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και το περιεχόμενο που παράγει η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζουν όσα θεωρούμε αληθινά και καθορίζουν ποιες φωνές ακούγονται. 

Συγκεντρώνω μία ομάδα παιδιών που συμμετείχε σε ένα από τα δωμάτια και σε κύκλο κάνουμε μία ανοιχτή συζήτηση. Αυτοί οι έφηβοι μεγάλωσαν με το κινητό στο χέρι, ξέρουν τι είναι ο αλγόριθμος, χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη σαν βοηθό διδασκαλίας και ταυτόχρονα όλα αυτά τα κοιτάζουν με μια δυσπιστία που δεν περιμένεις από παιδιά 14 ή 16 χρονών. Ή, τουλάχιστον, σου προκαλεί έκπληξη.

«Ένας άνθρωπος στην ηλικία μου επηρεάζεται πολύ πιο εύκολα από έναν μεγαλύτερο. Κάθε φορά που γυρνάω από το σχολείο και μπαίνω στο TikTok, μπορεί να δω κάτι και να αλλάξει όλη μου η διάθεση. Έχει γίνει ρουτίνα», λέει η Φωτεινή. Το πρόγραμμά της είναι πιεσμένο, με εξωσχολικές δραστηριότητες, ιδιαίτερα μαθήματα και διάβασμα - οθόνη γίνεται το διάλειμμα. «Το μυαλό μου έχει συνηθίσει στο συνεχές σκρολάρισμα. Και πολλές φορές, ακόμα κι αν ακούγεται κακό, επειδή είναι κακό, βρίσκει όντως χαρά σε αυτό. Αλλά δεν διαρκεί αυτή η χαρά. Έχει γίνει συνήθεια και έτσι κολλάει».

Αυτό το συνειδητοποίησε πριν από δύο χρόνια. «Είμαι άνθρωπος που συγκρίνομαι. Έβλεπα ακόμα και σε σειρές ότι οι άνθρωποι εκεί είχαν μια πιο ελεύθερη ρουτίνα, γιατί σε μια σειρά δεν θα σπαταλήσουν χρόνο για να δείξουν έναν χαρακτήρα να σκρολάρει. Μετά άρχισα να παρατηρώ τις φίλες μου. Τις ρωτάω “τι έκανες σήμερα;” και μου λένε “τίποτα, ξύπνησα, σκρόλαρα”».

Τη διαφορά τη βλέπει στις λίγες φίλες της που δεν έχουν λογαριασμούς. «Νιώθω ότι δεν εξαρτώνται τόσο πολύ από τις γνώμες των άλλων. Τα social media δεν αλλάζουν τον χαρακτήρα μας, αλλά το πώς βγάζουμε τον εαυτό μας προς τα έξω. Οι φίλοι μου που τα χρησιμοποιούν μου φαίνονται πιο μεγαλωμένοι, ενώ οι άλλοι δεν ντρέπονται να κάνουν embrace την ηλικία τους». Στην τάξη της, τα κορίτσια έχουν κατά κανόνα TikTok και Instagram, ενώ τα περισσότερα αγόρια μόνο Snapchat, «για να συζητάνε».

Μεγαλώνοντας μέσα στον αλγόριθμο

Η 16χρονη Αθηνά Ορφανού, μαθήτρια της Β' Λυκείου, μπήκε στα social media μέσα στην πανδημία, περίπου στα δέκα της. «Έπαιρνα πληροφορίες από το TikTok καθημερινά, γιατί δεν είχα κάτι άλλο να κάνω. Παρακολουθούσα κάθε trend που υπήρχε. Εκείνη την περίοδο τα περισσότερα ενδιαφέροντά μου είχαν διαμορφωθεί από ό,τι ήταν πιο διάσημο στο TikTok». Με τον καιρό άρχισε να επιλέγει μόνη της - «βέβαια ακόμη με επηρεάζει σίγουρα, σε μεγάλο βαθμό». Και πολλές φορές ευχήθηκε να είχε μεγαλώσει χωρίς αυτά, ενώ τώρα βλέπει το ίδιο «έργο» στη 13χρονη αδελφή της: «Όπως κι εγώ στα δεκατρία, μετά τον COVID, επηρεαζόμουν έντονα από αυτά που έβλεπα, έτσι επηρεάζεται κι εκείνη».

Στο πλαίσιο του Teens4Democracy, πρωτοβουλίας του Democracy & Culture Foundation, οι έφηβοι συμμετείχαν σε διαβούλευση με πρότυπο τις συνελεύσεις πολιτών. Συζήτησαν με ειδικούς των μέσων ενημέρωσης, αντάλλαξαν απόψεις σε μικρές ομάδες και διαμόρφωσαν προτάσεις, τις οποίες ιεράρχησαν με ψηφοφορία, προς τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, τα σχολεία, τις κοινότητες και τους ίδιους τους νέους.

Στη διαβούλευση, η πιο έντονη διαφωνία αφορούσε το αν ο αλγόριθμος φέρεται διαφορετικά σε αγόρια και κορίτσια. «Μοιραστήκαμε πάρα πολλές και διαφορετικές απόψεις. Κάποιοι υποστήριζαν ότι το φύλο σου καθορίζει το περιεχόμενο που λαμβάνεις, άλλοι ότι δεν παίζει κανέναν ρόλο. Συμφωνήσαμε, τελικά, ότι διαφωνούμε», επισημαίνει η Αθηνά. Και φέρνει ως παράδειγμα μια έρευνα αυστραλιανής εφημερίδας, όπου μια δημοσιογράφος υποδύθηκε στο TikTok μια 16χρονη.

«Η παραπληροφόρηση και οι εξτρεμιστικές απόψεις, για παράδειγμα απόψεις που υποστήριζαν τον σεξισμό, έφτασαν σε εκείνη μετά από περίπου ένα τέταρτο. Όταν υποδύθηκε ένα 16χρονο αγόρι, έφτασαν μέσα σε ένα πεντάλεπτο».

Η ζακέτα και ο μηχανισμός

Παραδίπλα της κάθεται η 14χρονη Ράχμα Ομάρ – είναι αιγυπτιακής καταγωγής και μιλάει άψογα ελληνικά. «Είδα σε μία φωτογραφία μία ζακέτα και μου άρεσε πολύ. Έκανα απλώς ένα like και την έστειλα σε κάποιον. Μετά, όσο συνέχιζα στο Instagram, μου εμφανιζόταν συνέχεια, και αυτό με έκανε να θέλω πάρα πολύ να την πάρω. Και η κοπέλα που τη φορούσε φαινόταν τόσο ωραία, που μπορεί να την πάρεις και να μη σου πέφτει έτσι».

Η Ράχμα δεν έχει TikTok, «γιατί δεν με ενδιαφέρει και δεν θέλω να έχω». Το Instagram το κατέβασε για να μη χάσει ξανά επαφή με φίλους, όπως συνέβη με παιδιά από παλιές κατασκηνώσεις, «που μέχρι τώρα δεν ξέρω καν τι κάνουν, γιατί δεν είχαμε τρόπο να επικοινωνήσουμε». Ενημερώνεται από τους λογαριασμούς της Καθημερινής και του Al Jazeera, αλλά ξέρει πού την παρασύρει η εφαρμογή. «Δεν προσέχω πόση ώρα κάθομαι και σκρολάρω. Είναι σαν να κάνω escape from reality. Λέω “εντάξει, αυτό είναι το τελευταίο”, και μετά βρίσκω τον εαυτό μου να συνεχίζει. Αλλά κάτι από μέσα μου με σταματάει».

Για την απαγόρευση των ΜΚΔ σε εφήβους δεν είναι «ούτε υπέρ ούτε κατά». «Δεν πιστεύω ότι πρέπει να τα σταματήσουν εντελώς, αλλά πρέπει να υπάρχουν όρια. Τα social media είναι επικίνδυνα για τους μικρούς». Το βλέπει στον αδελφό της, που θα γίνει επτά και αρπάζει το κινητό της μητέρας τους για βιντεάκια στο YouTube: «Βαριέται να κάνει τις υποχρεώσεις του, γιατί θέλει να πάει να δει».

Η μεγαλύτερη αδελφή της, η 18χρονη Μαριάμ Ομάρ, συμμετείχε στο πρόγραμμα για τρίτη φορά. Χρησιμοποιεί μόνο Instagram, για επικοινωνία και ενημέρωση, κυρίως πολιτική. «Όταν κάποιος ενδιαφέρεται για κάτι, για παράδειγμα για ποδόσφαιρο, και δει ένα reel σχετικό, ο αλγόριθμος τσιμπάει και μετά του το στέλνει συνέχεια». Για τη Γάζα, που παρακολουθεί εδώ και σχεδόν τρία χρόνια, παραδέχεται ότι δεν έχει τα εργαλεία να διασταυρώσει ένα βίντεο από το πεδίο. «Μπορώ μόνο ψηφιακά. Προσπαθώ να το αναλύσω και να συγκρίνω». Και προσθέτει: «Νομίζω ότι εμείς οι νέοι καταλαβαίνουμε αν μια εικόνα είναι fake ή όχι. Τη μουσική που φτιάχνεται με AI, όμως, δεν μπορούμε».

Ο Λευτέρης Βαλλιανάτος, συμμαθητής της Φωτεινής, μοιάζει με εξαίρεση. Κατέβασε Instagram μόλις αυτό το καλοκαίρι, επειδή τα παιδιά που γνώρισε σε μια κατασκήνωση δεν είχαν Viber. Σκρολάρισμα δεν κάνει. «Πριν, άνοιγα το Viber κάθε Κυριακή να δω μήπως μου έχει στείλει κάποιος κάτι. Τώρα το ανοίγω κάθε μέρα». Πριν από το forum, ο μιντιακός εγγραμματισμός ήταν για εκείνον κάτι σαν «το πώς οι μεγαλύτεροι μεταλαμπαδεύουν τη γνώση τους στους μικρότερους. Τώρα ξέρω ότι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν μαθαίνεις ή επικοινωνείς μόνο. Εκεί διαμορφώνεται κι ο χαρακτήρας σου. Άρχισα να αναρωτιέμαι πώς με έχουν επηρεάσει κι εμένα».

Η Λαμπρινή Ελευθερίου, 14 ετών, στη Γ' Γυμνασίου, ζει με αυστηρό όριο: μία ώρα την ημέρα για όλο το κινητό. «Σε σχέση με άλλα παιδιά της ηλικίας μου, θα το θεωρούσαν πολύ λίγο. Εγώ το θεωρώ πάρα πολύ μεγάλο διάστημα. Για μένα είναι αποτυχία να δω τόση ώρα μέσα σε μια μέρα». Έχει Instagram μόνο για μια ομαδική συνομιλία και σκέφτεται να το διαγράψει, «γιατί το μόνο που μου προσφέρει είναι ενημέρωση κι αυτή μπορώ να τη βρω οπουδήποτε αλλού». 

Κάποιες αλλαγές στη συμπεριφορά που είδε σε φίλες της, την ανησύχησαν. «Από τη στιγμή που έβαλαν Instagram, άλλαξαν. Ήθελαν να ακολουθούν όλα τα trends. Δεν ήθελαν πια να κάνουν πράγματα που τα θεωρούσαν παιδικά». Ειδήσεις βλέπει κάθε μέρα στο σπίτι του παππού και της γιαγιάς της - κι εκεί έχει αναλάβει ρόλο διορθωτή. «Καταλαβαίνω ότι γίνεται λίγη παραπληροφόρηση, κι εκείνοι, επειδή είναι μεγάλοι άνθρωποι, το πιστεύουν. Προσπαθώ να τους πω ότι το κάνουν για να τραβήξουν το ενδιαφέρον, ότι δεν είναι ακριβώς έτσι».

Από το scrolling στο ChatGPT

Την τεχνητή νοημοσύνη τη χρησιμοποιούν με πολύ συγκεκριμένους τρόπους – κάποια από τα παιδιά νιώθουν ενοχές γι' αυτό. Ο Λευτέρης την ανοίγει μόνο όταν γράφει Python με έναν φίλο του, «όταν ο κώδικας μας πετάει κάτι και δεν έχουμε καταλάβει γιατί». Κατά τα άλλα, «προσπαθώ να μην τη χρησιμοποιώ». Στο σχολείο του, «τα περισσότερα παιδιά τη χρησιμοποιούν πάρα πολύ».

Η Αθηνά ξεκινά με ένα «δυστυχώς». Δεν ζητά λύσεις, τη χρησιμοποιεί για να καταλάβει, για σχεδιαγράμματα στην έκθεση, για να οργανώσει το διάβασμα στις εξετάσεις του καλοκαιριού. «Του έλεγα “έχω να διαβάσω αυτά τα μαθήματα, γράφω διαγωνισμό σε τόσες μέρες, θέλω να διαβάζω μέχρι δύο ώρες” και μου έφτιαχνε πρόγραμμα. Το αν το τηρούσα είναι άλλο θέμα». Γιατί, λοιπόν, «δυστυχώς»; «Νιώθω ενοχές. Είναι πράγματα που, όταν δεν το είχα, μπορούσα να τα κάνω μόνη μου. Και τώρα, που ξέρω ότι μπορώ να μην κουραστώ παραπάνω, αφήνω τη σκέψη μου σε αυτό. Με παραξενεύει που περιμένω από μια μηχανή να σκεφτεί για μένα». Υπάρχει και η περιβαλλοντική πλευρά: «Όσο περισσότερο τη χρησιμοποιούμε, τόσο περισσότερα λίτρα νερού καταναλώνονται».

Η Μαριάμ τη χρησιμοποιεί για οργάνωση και έρευνα, γιατί «μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα έχω μια απάντηση που θα μου έπαιρνε ώρες να βρω σε τόσες ιστοσελίδες». Συνδρομή δεν πληρώνει, «δεν αξίζει». Οι ενστάσεις της είναι πολιτικές: «Το έχουν φτιάξει για να κερδίσουν οικονομικά και μπορεί να το χρησιμοποιήσουν σε πράγματα που δεν ξέρουμε. Δεν ξέρουμε ποιος είναι πίσω από όλα αυτά, ποιος ελέγχει τον αλγόριθμο». Η Ράχμα, πιο πρακτική, τη χρησιμοποιεί σαν φροντιστήριο: «Στη Φυσική πάω χάλια. Του ζητούσα να μου εξηγήσει αναλυτικά μια σελίδα του βιβλίου και μετά να μου κάνει ερωτήσεις για να απαντάω. Με βοηθάει πολύ. Αλλά θέλω να ξέρω αυτό που γράφω».

Η Λαμπρινή είναι ακόμα πιο αρνητική. «Πιστεύω ότι είναι πολύ χρήσιμη και έχει πολλά οφέλη να μας προσφέρει. Αλλά μετανιώνω που την έχω χρησιμοποιήσει. Κάνει τους ανθρώπους να μη σκέφτονται, να μην έχουν κριτική σκέψη». Θυμάται μια σκηνή με τη μητέρα της: «Τη ρώτησα κάτι και μου είπε “δεν ξέρω, ψάξε στο ChatGPT”. Της λέω “όχι, εγώ ζήτησα τη δική σου απάντηση”». 

Όταν η κουβέντα φτάνει στην ιατρική, εκείνη και η Ράχμα δεν υποχωρούν: δεν θα εμπιστεύονταν μια επέμβαση ή ένα φάρμακο χωρίς τον άνθρωπο από πίσω. «Όσα λάθη κι αν κάνει ένας άνθρωπος, πιστεύω ότι μπορεί να κάνει πράγματα καλύτερα από ένα AI, γιατί είναι αυτός που το δημιούργησε», λέει η Λαμπρινή. «Κι όσο πιο έξυπνοι κι αν γίνουμε, όσα κι αν λύσουμε, δεν είμαστε τίποτα αν δεν έχουμε τον πλανήτη που ζούμε».

Η φωνή που πρέπει να ακούγεται

«Η ουσία του Teens for Democracy είναι να καταγραφούν οι εμπειρίες και οι απόψεις των παιδιών, ώστε οι προτάσεις τους να φτάνουν σε αυτούς που παίρνουν τις αποφάσεις», εξηγεί η υπεύθυνη του προγράμματος, Μυρτώ Ξανθοπούλου. Παιδιά έχουν ήδη παρουσιάσει δύο φορές τις προτάσεις τους στην υπουργό Παιδείας, ενώ επιδιώκεται αντίστοιχη συνάντηση, ενδεχομένως με το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης. «Δεν το κάνουμε για να το κάνουμε, για να περάσουμε καλά. Η φωνή των παιδιών είναι τρομερά σημαντική και πρέπει να ακούγεται».

Ο Μάνος Τσακίρης, καθηγητής Ψυχολογίας στο Royal Holloway, University of London, μελετά μεταξύ άλλων πώς διαμορφώνονται η ταυτότητα και η κοινωνικοπολιτική συμπεριφορά. Στο Teens4Democracy τον ενδιαφέρει «πώς οι έφηβοι αρχίζουν να πολιτικοποιούνται, πώς αναπτύσσουν τις πολιτικές τους ιδέες». 

Για την επίδραση των social media στον εγκέφαλο είναι προσεκτικός: «Ο εγκέφαλος εξελίσσεται μέχρι τα 24. Οι έφηβοι ζουν τεράστιες αλλαγές στο σώμα, στις ορμόνες, στον εγκέφαλο και στο πώς κοινωνικοποιούνται. Και πάνω σε αυτό έρχονται τα social media». Η απομόνωση της επίδρασής τους, εξηγεί, είναι σχεδόν αδύνατη. 

Στη διαβούλευση, πάντως, τα παιδιά δοκιμάστηκαν στην αναγνώριση ψευδών ειδήσεων και εικόνων. «Τα πήγαν εξαιρετικά. Έκαναν μόνο τρία λάθη, και τα τρία ήταν παρόμοια: είδαν κάτι αληθινό και το πέρασαν για ψεύτικο». Ανάμεσά τους, μια πραγματική φωτογραφία της χιονισμένης Ακρόπολης. «Είναι πολύ καλό να εντοπίζουν το fake, αλλά αυτό είναι πρόβλημα εμπιστοσύνης στην κοινωνία: να τους δίνεις αληθινή πληροφορία και να νομίζουν ότι είναι ψεύτικη».

«Τι έκανες σήμερα;»

Ακούγοντας τα παιδιά, γίνεται σαφές το εξής. Η γενιά που μεγαλώνει μέσα στον αλγόριθμο, τον αντιμετωπίζει κριτικά. Ξέρει ότι μπορεί να της αλλάξει τη διάθεση μέσα σε λίγα λεπτά, ότι το scrolling μπορεί να «καταπιεί» ώρες χωρίς να το καταλάβει. Και τώρα βλέπει την τεχνητή νοημοσύνη να μπαίνει στο ίδιο κάδρο: στο διάβασμα, στην έρευνα, στην οργάνωση, ακόμη και στον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται.

Δεν απορρίπτουν την τεχνολογία, ήδη τη χρησιμοποιούν. Απλώς, ο σκεπτικισμός είναι έντονος. Αιωρείται, βεβαίως, η λογική που μοιάζει ηθελημένο βασανιστήριο – πλην υπάρχει (ή αρχίζει να υπάρχει) αυτογνωσία: «Τι έκανες σήμερα;» - «Τίποτα. Ξύπνησα, σκρόλαρα».