Ένας αστροναύτης στο Μενίδι: Ο Αδριανός Γολέμης σε μαθητές - «Το αντίδοτο στον φόβο είναι η εμπιστοσύνη»

Η αρχική αίσθηση είναι αυτή της απόστασης. Για να φτάσεις στο Δημόσιο Ωνάσειο Σχολείο στο Μενίδι πρέπει να διανύσεις μία μεγάλη απόσταση - ειδικά αν έρχεσαι από το κέντρο της Αθήνας, νιώθεις ότι πρέπει να πας… σε άλλο πλανήτη. Όταν έφτασα, ο ουρανός ήταν σκοτεινός – βαριά σύννεφα είχαν συγκεντρωθεί, προμηνύοντας έντονη βροχόπτωση. Στην αίθουσα εκδηλώσεων του σχολείου, ωστόσο, τα βλέμματα ήταν στραμμένα στο διάστημα με οδηγό τον Έλληνα αστροναύτη, Αδριανό Γολέμη.

Η αίθουσα ήταν κατάμεστη από μαθητές. Κάθισα πάνω σε ένα θρανίο, τέρμα πίσω. Ο Γολέμης μιλούσε για την αποστολή, απευθυνόταν στα παιδιά με τόση ζέση (κι αγάπη διέκρινες), που είχε καταφέρει να τραβήξει την προσοχή τους – επί μία ώρα οι μαθητές του λυκείου τον άκουγαν με ευλαβική προσοχή.

«Να γίνεις ο εαυτός σου». Αυτή ήταν η συμβουλή που έδωσε αυθόρμητα ο Αδριανός Γολέμης στους περίπου 100 μαθητές, χωρίς κανείς να τον έχει ρωτήσει τι χρειάζεται για να γίνει κάποιος αστροναύτης. Ήταν μια φράση που μου είχε πει και σε παλαιότερη συνέντευξή μας. Όταν συζητήσαμε ξανά, μετά την εκδήλωση, του ζήτησα να μου εξηγήσει γιατί επιμένει τόσο σε αυτήν.

Δίπλα μας βρισκόταν ο Στέλιος Στυλιανίδης, ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και ιδρυτής της ΕΠΑΨΥ, ο οποίος είχε παρακολουθήσει (κι οργανώσει) τη συζήτηση - και είδε στην εμπειρία του Γολέμη ένα ευρύτερο μάθημα για την εκπαίδευση, τη συνεργασία και την ανάγκη η Ελλάδα να πάψει να αντιμετωπίζει το παρελθόν της ως υποκατάστατο του μέλλοντός της.

«Κάθε άνθρωπος έχει τις κλίσεις του, έχει τις δεξιότητές του, έχει τα όνειρά του», είπε ο Αδριανός Γολέμης. Μεγαλώνοντας, αναπόφευκτα κάνουμε συμβιβασμούς με την πραγματικότητα. Το ζήτημα, όμως, είναι «να μη φυλακίζουμε μόνοι μας το πού θέλουμε να πάμε».

Ο ίδιος γνωρίζει καλά τι σημαίνει να διεκδικείς κάτι που αρχικά μοιάζει απίθανο. Σπούδασε Ιατρική, εργάστηκε ως γιατρός αστροναυτών, συμμετείχε σε ερευνητικές αποστολές και πέρασε έναν χρόνο στην Ανταρκτική. Όταν αποφάσισε να διεκδικήσει μια θέση στο ευρωπαϊκό σώμα αστροναυτών, είχε απέναντί του περίπου 22.000 υποψηφίους.

«Όταν ξεκινάς λες αποκλείεται», θυμάται. Στη διαδρομή πήρε ρίσκα, κάποια από τα οποία απέδωσαν και άλλα όχι. Θυμήθηκε μια φράση της Ιταλίδας αστροναύτη Σαμάνθα Κριστοφορέτι: «Η πιθανότητά σου είναι 0,1%. Αν δεν το επιχειρήσεις καν, είναι 0».  

«Η Ελλάδα δεν μπορεί να είναι ένα μουσείο του παρελθόντος»

Ο Στέλιος Στυλιανίδης στάθηκε ιδιαίτερα στην τελευταία εικόνα που είχε δείξει ο Γολέμης στους μαθητές: μια νυχτερινή φωτογραφία από το ιερό της Αθηνάς Προναίας στους Δελφούς, με τον έναστρο ουρανό στο βάθος. Το παρελθόν και το μέλλον στην ίδια εικόνα.

Για τον ιδρυτή της ΕΠΑΨΥ, η διαδρομή του Έλληνα αστροναύτη αποτελεί «ένα καταπληκτικό παράδειγμα υπέρβασης των πολλαπλών αντιξοοτήτων», μέσα από την αλληλεγγύη, τη βασική εμπιστοσύνη και τη συνεργασία ανθρώπων με διαφορετικές αφετηρίες γύρω από έναν κοινό στόχο.

«Η Ελλάδα δεν μπορεί να είναι ένα μουσείο του παρελθόντος, ούτε μια νοσηρή εξιδανίκευση του παρελθόντος», λέει. Επιμένει ότι η επένδυση στο μέλλον πρέπει να περάσει και από την αναμόρφωση του εκπαιδευτικού προγράμματος, με εκπαιδευτικούς, μαθητές και γονείς να συμμετέχουν στον σχεδιασμό του. Θέλει ένα σχολείο πραγματικά ελκυστικό, που θα λειτουργεί σαν «κυματοθραύστης» απέναντι στη βία και στη «μη σκέψη».

«Κανένας δεν είναι υπεράνθρωπος»

Μιλώντας στους μαθητές, ο Γολέμης δεν επιχείρησε να παρουσιάσει τον αστροναύτη ως έναν άνθρωπο χωρίς αδυναμίες. Όταν μία μαθήτρια τον ρώτησε αν φοβάται, εξήγησε ότι κάθε νέα εμπειρία συνοδεύεται από έναν φυσιολογικό φόβο. Το σημαντικό δεν είναι να τον εξαφανίσεις, αλλά να μάθεις να τον διαχειρίζεσαι. «Κανένας από αυτούς τους ανθρώπους δεν είναι υπεράνθρωπος», είπε αναφερόμενος σε όσους έχουν ήδη πραγματοποιήσει αντίστοιχες αποστολές. Υπάρχουν εκπαιδευτές, γιατροί, μηχανικοί και άνθρωποι που έχουν σχεδιάσει τις διαδικασίες ασφαλείας. «Η εμπιστοσύνη χτίζεται μέσα από την προετοιμασία και τη γνώση ότι δεν είσαι μόνος. Αυτό είναι το αντίδοτο στο στρες και στον φόβο».

Για να το δείξει, παρουσίασε ένα βίντεο από την εκπαίδευση διαφυγής πληρώματος από ελικόπτερο που βυθίζεται. Οι εκπαιδευόμενοι βρίσκονται μέσα σε μια καμπίνα που καταλήγει στο νερό και ανατρέπεται. Πρέπει να διατηρήσουν την ψυχραιμία τους, να απελευθερωθούν και να βγουν με ασφάλεια. Μία μαθήτρια εντόπισε μια δυσκολία: έπειτα από παραμονή στο διάστημα, το σώμα έχει χάσει μέρος της μυϊκής και οστικής του μάζας. Πόσο εύκολο είναι τότε να αντιμετωπίσει ένα πραγματικό ατύχημα; Ο Γολέμης συμφώνησε ότι το πρόβλημα είναι υπαρκτό. Η εκπαίδευση, όμως, αποσκοπεί ακριβώς στο να αυξήσει τις πιθανότητες επιβίωσης ακόμη και σε ένα εξαιρετικά σπάνιο σενάριο.

Η ψυχική υγεία στο διάστημα

Μια άλλη ερώτηση αφορούσε την ψυχολογική προετοιμασία και υποστήριξη των αστροναυτών. Ο Γολέμης εξήγησε ότι οι διαστημικές υπηρεσίες δεν αναζητούν τέλειους ανθρώπους, αλλά εκείνους που μπορούν να συνεργάζονται, να διαχειρίζονται δυσκολίες, να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες αλλά και να υποχωρούν όταν χρειάζεται. Η ψυχολογική αξιολόγηση αποτελεί μέρος της διαδικασίας επιλογής.

Όπως τόνισε, η υποστήριξη συνεχίζεται στο διάστημα: κάθε δύο εβδομάδες οι αστροναύτες πραγματοποιούν υποχρεωτικά επικοινωνία με ψυχολόγους στη Γη, ενώ μπορούν να ζητήσουν επιπλέον συνεδρίες.

Η εμπειρία του στην Ανταρκτική εξηγεί γιατί όλα αυτά είναι απαραίτητα. Πέρασε έναν χρόνο σε έναν απομονωμένο ερευνητικό σταθμό μαζί με άλλους δώδεκα ανθρώπους, κυρίως Γάλλους και Ιταλούς. Για περίπου εννέα μήνες δεν υπήρχε δυνατότητα αποχώρησης, ενώ για δύο έως τρεις μήνες επικρατούσε συνεχές σκοτάδι.

«Δεν έχεις βουνά, δεν έχεις λίμνες, δεν έχεις πουλιά». Κι όμως, η Ανταρκτική τού πρόσφερε και στιγμές μοναδικής ομορφιάς: τον καθαρό ουρανό, τα αστέρια, το νότιο σέλας. «Ακόμα και στα δύσκολα περιβάλλοντα, τελικά βρίσκεις ομορφιά».

Στον σταθμό πραγματοποιήθηκαν δέκα πειράματα, μεταξύ άλλων για τον μεταβολισμό, την ανακύκλωση του νερού και την ψυχολογική κατάσταση των μελών της αποστολής. Ένα από αυτά εξέταζε πώς οι μεταβολές στην ψυχική κατάσταση μπορούν να αποτυπώνονται στη φωνή μας.

Η Γη και η καλή πλευρά της ανθρωπότητας

Μια ερώτηση για τη θρησκεία έδωσε στον Γολέμη την ευκαιρία να μιλήσει για την πνευματική διάσταση του διαστήματος. Εξήγησε ότι, πέρα από την επιστήμη και την τεχνολογία, κάθε άνθρωπος βιώνει διαφορετικά αυτή την εμπειρία, με τη θρησκεία να μπορεί να λειτουργήσει ως προσωπικό στήριγμα ή πυξίδα. Ο ίδιος στάθηκε κυρίως στη δύναμη της ανθρώπινης συνεργασίας: «Με ενδυναμώνει πολύ το πώς η καλή πλευρά της ανθρωπότητας μπορεί να καταφέρει πάρα πολλά».

Αναφέρθηκε σε αστροναύτες που, αντικρίζοντας τη Γη από ψηλά, περιγράφουν μια βαθιά πνευματική εμπειρία, βλέποντας τον πλανήτη ως ένα ενιαίο σύνολο, πέρα από τις ανθρώπινες διαχωριστικές γραμμές. Αυτή η αντίληψη αποτυπώνεται και στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, ένα εγχείρημα πέντε διαστημικών υπηρεσιών, στο οποίο συνεργάζονται άνθρωποι από διαφορετικές χώρες. «Καμία χώρα δεν θα μπορούσε να το κάνει μόνη της, ακόμα και οι υπερδυνάμεις».

«Θα κάνουμε σπριντ»

Ελληνικές ερευνητικές ομάδες διεκδικούν τη συμμετοχή τους στην επικείμενη διαστημική αποστολή του Αδριανού Γολέμη, με προτάσεις που περιλαμβάνουν συσκευές για τον έγκαιρο εντοπισμό κινδύνου θρόμβωσης σε συνθήκες μικροβαρύτητας. 

Τα πειράματα βρίσκονται ακόμη υπό αξιολόγηση, ενώ τα αποτελέσματά τους θα μπορούσαν να έχουν εφαρμογές και στη Γη. Η αποστολή προβλέπει παραμονή περίπου δύο εβδομάδων στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, με ιδιαίτερα εντατικό επιστημονικό πρόγραμμα. «Η δική μας αποστολή δεν θα είναι μαραθώνιος. Θα κάνουμε σπριντ». Για τον ίδιο, το ζητούμενο δεν είναι μόνο να ταξιδέψει ένας Έλληνας στο διάστημα, αλλά να ταξιδέψει μαζί του και η ελληνική έρευνα.

«Ποιο θα μπορούσε να είναι το δικό μας διάστημα;»

Ο Γολέμης επέμεινε στη σημασία της προσπάθειας, ακόμη κι όταν ο στόχος μοιάζει απρόσιτος: «Κοιτάς μόνο το επόμενο βηματάκι». Αυτή ήταν και η λογική που τον καθοδήγησε στη δική του διαδρομή, με την αξία της προσπάθειας να βρίσκεται όχι μόνο στο αποτέλεσμα, αλλά και σε όσα ανακαλύπτουμε για τον εαυτό μας και τους άλλους. «Άρα το μήνυμα είναι: προχωρήστε».

Στο τέλος, μία εκπαιδευτικός στάθηκε στην εμπιστοσύνη, που «ξεχάσαμε, ίσως και λόγω COVID», αλλά και στη συνεργασία, τη σωματική και ψυχική υγεία και την αντιμετώπιση του φόβου. Έθεσε μάλιστα ένα ερώτημα που συμπύκνωνε το νόημα της συνάντησης: «Ποιο θα μπορούσε να είναι το δικό μας διάστημα;». 

Δεν χρειάζεται όλοι οι μαθητές να γίνουν αστροναύτες, αλλά να ανακαλύψουν τι πραγματικά θέλουν να γίνουν και να το διεκδικήσουν», είπε ο Γολέμης στη συζήτησή μας, ενώ ο Στέλιος Στυλιανίδης έκλεισε με μια αντίθεση: πόσο μικροί είμαστε μπροστά στο Σύμπαν και πόσο μεγάλοι μπορούμε να γίνουμε όταν συνεργαζόμαστε και προσπαθούμε να αλλάξουμε τα πράγματα.