Στέλιος Στυλιανίδης: Η ελληνική κοινωνία παρουσιάζει σοβαρά σημεία ψυχοπαθολογίας

«Η σύνδεση μέσα στην αποσύνδεση». Με αυτή τη φράση ο Στέλιος Στυλιανίδης, καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής και ιδρυτής της Εταιρείας Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας (ΕΠΑΨΥ), περιγράφει μία από τις μεγάλες αντιφάσεις της εποχής μας. Είμαστε περισσότερο συνδεδεμένοι από ποτέ, αλλά οι ανθρώπινοι δεσμοί εξασθενούν. 

Με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, μιλά στην ATHENS VOICE για μια ελληνική κοινωνία που δοκιμάζεται από διαδοχικές κρίσεις, ένα δημόσιο σύστημα ψυχικής υγείας που αδυνατεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες των πολιτών και τις νέες προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης.

Χαρακτηρίζει «μείζον σκάνδαλο» τις αναγκαστικές ψυχιατρικές νοσηλείες, προειδοποιεί για τους κινδύνους των chatbots που αναλαμβάνουν ρόλο ψυχοθεραπευτή κι επιμένει ότι, σε έναν κόσμο που κινδυνεύει να χάσει την ανθρωπιά του, η ανθρώπινη επαφή παραμένει αναντικατάστατη.

Μια κοινωνία σε κατάσταση πολυκρίσης

Πόσο ψυχικά υγιής είναι σήμερα η ελληνική κοινωνία; Η απάντησή του δεν αφήνει περιθώρια αισιοδοξίας. «Η ελληνική κοινωνία παρουσιάζει, και σε επίπεδο επιδημιολογίας αλλά και σε επίπεδο κατανόησης των βαθύτερων κοινωνικών μηχανισμών που κυριαρχούν, σοβαρά σημεία ψυχοπαθολογίας».

Τα επιδημιολογικά στοιχεία, επισημαίνει, δεν είναι απολύτως πρόσφατα. Με βάση τα δεδομένα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εκτιμά ότι αυξάνονται οι κοινές ψυχικές διαταραχές σε παιδιά, εφήβους και ενηλίκους, ενώ στην τρίτη ηλικία εντείνεται το πρόβλημα της άνοιας.

Παράλληλα, αναδύονται νέες παθολογίες: διατροφικές διαταραχές, εφηβική βία και παραβατικότητα, εξάρτηση από το διαδίκτυο, τον τζόγο και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια. Οι σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές παραμένουν σχετικά σταθερές, με τη σχιζοφρένεια να αφορά, σύμφωνα με εκτιμήσεις, περίπου το 1% του πληθυσμού και τις βαριές συναισθηματικές διαταραχές το 2,5%-3,5%.

Επιμένει, ωστόσο, σε μια διάκριση. Η ενδοοικογενειακή βία, οι γυναικοκτονίες και οι κοινωνικές ανισότητες δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως ζητήματα ψυχιατρικής. «Δεν οφείλουμε να ψυχιατρικοποιούμε μείζονα κοινωνικά προβλήματα».

Τον ρωτώ τι άφησαν πίσω τους η οικονομική κρίση, η πανδημία, η ακρίβεια, το στεγαστικό πρόβλημα και η εργασιακή ανασφάλεια. «Είμαστε σε μια συνθήκη πολυκρίσης», λέει και προσθέτει το disruption, όπως το περιέγραψε ο Γάλλος φιλόσοφος Μπερνάρ Στιγκλέρ: η τεχνολογία εξελίσσεται τόσο γρήγορα ώστε ο άνθρωπος δεν προλαβαίνει να αφομοιώσει ψυχικά, συναισθηματικά και γνωστικά τις αλλαγές. «Η τεχνητή νοημοσύνη αρχίζει να αντικαθιστά, συναισθηματικά, τους ψυχοθεραπευτές. Το λέω με πολύ βαθιά ανησυχία».

Προσθέτει και το «μεταβολικό ρήγμα», τον συνδυασμό κλιματικής κρίσης και ρύπανσης, που γεννά οικολογικό άγχος στους νέους.

Σε αφηγήσεις εφήβων ακούει: «Εδώ καταστρέφεται ο πλανήτης. Ποιο είναι το νόημα να μην καταστρέψουμε και τον εαυτό μας;».

Ο αυταρχισμός «σαν αργό δηλητήριο»

Στην εξίσωση βάζει και την κουλτούρα του αυταρχισμού, με χαρακτηριστικό πρότυπο τον Ντόναλντ Τραμπ. Διευκρινίζει ότι δεν τον ενδιαφέρει μια ψυχιατρική ερμηνεία του προσώπου, αλλά «ο τρόπος αποδοχής και υποδοχής, σχεδόν ως κανονικότητα, αυτού του ακραίου αυταρχισμού».

Κατά τον ίδιο, η εξοικείωση με αυταρχικά πρότυπα τροφοδοτεί «σαν αργό δηλητήριο την ψυχική λειτουργία εφήβων που σαγηνεύονται από το μοντέλο του ισχυρού, προσπαθώντας να καλύψουν τις δικές τους ψυχικές τρύπες και τα δικά τους κενά». 

Η επαφή του δε με εφήβους σε σχολεία υποβαθμισμένων περιοχών αποκαλύπτει ανησυχητικές τάσεις έλξης προς τον νεοναζισμό. «Η πολυκρίση είναι ένα σύνθετο υπέδαφος το οποίο αδυνατίζει τον κοινωνικό δεσμό. Τους δεσμούς μεταξύ μας. Ο καθένας για τον εαυτό του σε μια κουλτούρα εξατομίκευσης. Η αλληλεγγύη πετιέται στα σκουπίδια».

Το κοινωνικό κράτος είναι «διάτρητο και αναποτελεσματικό» και το δημόσιο σύστημα υγείας αδυνατεί να ανταποκριθεί. «Και όταν κανείς βυθίζεται σε μια μαύρη τρύπα, η κίνηση προς τη βία ή προς τις εξαρτήσεις ή προς το ατέρμονο σκρολάρισμα μπορεί να είναι πάρα πολύ εύκολη».

Ο διαστροφικός καπιταλισμός

Του μεταφέρω μια διαπίστωση από πρόσφατη συνέντευξή μου με εφήβους: αρκετοί εξέφρασαν φόβο απέναντι στην τεχνολογία και μια τάση λουδιτισμού. Τον ρωτώ αν έχει εντοπίσει κάτι αντίστοιχο.

«Θα έλεγα ότι αποτελούν μάλλον την εξαίρεση και όχι τον κανόνα. Θα έλεγα ότι ο κανόνας είναι η δικτύωση, είναι η σύνδεση χωρίς την πραγματική σύνδεση. Η σύνδεση μέσα στην αποσύνδεση».

Ο ίδιος δεν απορρίπτει την τεχνολογία. «Δεν είμαι τεχνοφοβικός, αλλά θέλω να χτίσουμε ένα πλαίσιο ώστε τα social media, ειδικά για τους εφήβους και τους νέους, να μπορούν να νοηματοδοτούνται και να μην είναι χαοτικά».

Καταγγέλλει τον «διαστροφικό καπιταλισμό των μεγάλων πλατφορμών», που μετατρέπει τον χρόνο, την ενέργεια και την προσοχή σε εμπόρευμα. «Αυτό το ονομάζω διαστροφή του ψυχισμού», τονίζει.

«Μείζον σκάνδαλο» οι αναγκαστικές νοσηλείες

Η συζήτηση στρέφεται στην ψυχιατρική μεταρρύθμιση. Από τα εννέα ψυχιατρικά νοσοκομεία έκλεισαν τα έξι, αναφέρει, ενώ εξακολουθούν να λειτουργούν το Δαφνί, το Δρομοκαΐτειο και το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης. «Κάναμε το στρατηγικό λάθος να κλείσουμε ψυχιατρικά νοσοκομεία χωρίς να δομήσουμε με επάρκεια, με συνοχή, με αρκετούς πόρους, με καθοδήγηση και με αξιολόγηση από τι θα αντικατασταθούν».

Το πρόβλημα δεν είναι οι εργαζόμενοι, αλλά η απουσία σχεδιασμού, αξιολόγησης και λογοδοσίας. «Όσο το καταφύγιο ή η αποθήκη παραμένει ανοιχτή, οι άνθρωποι θα στέλνονται εκεί». Αντί για ένα ολοκληρωμένο δίκτυο ψυχιατρικών τμημάτων γενικών νοσοκομείων, κοινοτικών κέντρων, κινητών μονάδων, κέντρων ημέρας και ξενώνων, δημιουργήθηκαν κενά που, κατά τον ίδιο, ευνόησαν την ανάπτυξη ιδιωτικών ψυχιατρικών κλινικών.

«Πήραμε χρήματα από την Ευρωπαϊκή Ένωση και δεν ολοκληρώσαμε αυτό που έπρεπε να ολοκληρώσουμε».

Για τις ακούσιες νοσηλείες, επικαλείται τα στοιχεία από την έρευνά του με την ομάδα του στο Πάντειο. Το 57%-65% των ψυχιατρικών εισαγωγών πραγματοποιείται με εισαγγελική παραγγελία, ποσοστό που χαρακτηρίζει αρνητικό ευρωπαϊκό ρεκόρ.

Η αιτία, εξηγεί, είναι η απουσία συνέχειας στη φροντίδα. Χωρίς παρακολούθηση μετά το εξιτήριο, κέντρα αντιμετώπισης κρίσεων, κατ' οίκον παρέμβαση και στήριξη των οικογενειών, οι ασθενείς εγκλωβίζονται στην «περιστρεφόμενη πόρτα»: νοσηλεύονται, επιστρέφουν σπίτι και τελικά εισάγονται ξανά. «Το θεωρώ όχι απλώς τυφλό σημείο, το θεωρώ μείζον σκάνδαλο της ψυχιατρικής στην Ελλάδα».

Αναγνωρίζει, πάντως, ότι, παρά τις διαχρονικές αδυναμίες, υπάρχουν «νησίδες καλής πρακτικής» και νέες, καινοτόμες μονάδες ψυχικής υγείας, όπως το Κέντρο Ημέρας «Φράνκο Μπαζάλια» της ΕΠΑΨΥ στο Μαρούσι, που παρέχει δωρεάν υπηρεσίες, και τις κινητές μονάδες στη Φωκίδα. «Συνολικά, όμως, το σύστημα λειτουργεί στα όριά του, με λίγους πόρους, χωρίς αξιολόγηση, αλλά συχνά με την αυτοθυσία και την ευαισθησία των συναδέλφων ψυχιάτρων και των υπόλοιπων επαγγελματιών ψυχικής υγείας», επισημαίνει.

Ο αλγόριθμος και η ανθρώπινη επαφή

Τι συμβαίνει όταν ένας άνθρωπος, χωρίς πρόσβαση σε επαγγελματία ψυχικής υγείας, στρέφεται στο ChatGPT ή σε κάποιο άλλο chatbot; «Το ChatGPT είναι pleaser». Ανησυχεί ότι ένας άνθρωπος με καταδιωκτικό παραλήρημα ή ένας έφηβος με αυτοκτονικό ιδεασμό μπορεί να βρεθεί σε έναν διάλογο που ενισχύει την ανάγκη του για επιβεβαίωση, αντί να τον παραπέμψει εγκαίρως σε ειδικό. «Θα μπει σε έναν διάλογο για να μην χάσει τον πελάτη. Εδώ είναι η διαστροφική λειτουργία της τεχνολογίας».

Παρά τις διορθωτικές κινήσεις των πλατφορμών μετά από περιστατικά αυτοκτονιών στις ΗΠΑ, δεν θεωρεί ότι έχει σημειωθεί επαρκής πρόοδος. «Άρα υπάρχει μείζων κίνδυνος». Διαχωρίζει, πάντως, την πληροφόρηση από τη θεραπεία. Ένα chatbot μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες για τη σχιζοφρένεια ή την κατάθλιψη. Όταν όμως επιχειρεί διαφορική διάγνωση ή αναλαμβάνει τον ρόλο θεραπευτή, «τότε μιλάμε για τρέλα. Γίνεσαι ο αλγόριθμός σου και αυτό ενέχει πάρα πολλά ρίσκα».

Ακόμη και στη διαδικτυακή μας συνομιλία, παρατηρεί, υπάρχει βλεμματική επαφή και ανθρώπινη αλληλεπίδραση. «Αυτό είναι αναντικατάστατο. Δεν μιλάμε για μια συμβουλή για να βάψει ο άλλος τα νύχια του».

«Μίλα, it's OK»

Κλείνοντας, ρωτώ τι θα έλεγε σε κάποιον που υποφέρει αλλά διστάζει να ζητήσει βοήθεια. Αναφέρεται στην καμπάνια της ΕΠΑΨΥ με τη συμμετοχή 31 ηθοποιών και το μήνυμα «Μίλα, it's OK». «Όταν μοιράζεσαι κάτι βαθύ μέσα σου, ακόμη κι αν αυτό το βαθύ είναι τυφλό σημείο ή είναι το σκοτεινό κομμάτι του εαυτού, το μόνο που έχεις να κάνεις από αυτό είναι να κερδίσεις».

Ο διάλογος, εξηγεί, μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τη δυσφορία, τα συμπτώματα και τις ρήξεις στις σχέσεις μας. Ζητά να σπάσει το στίγμα, να ενισχυθούν οι δημόσιες υπηρεσίες και να μπει φρένο στους δήθεν ψυχοθεραπευτές και life coaches που αναλαμβάνουν σοβαρά περιστατικά χωρίς επαρκή κατάρτιση.

Η κριτική του καταλήγει στην «τυραννία της αυτοβελτίωσης», στην αντίληψη ότι κάθε ανθρώπινη δυσκολία μπορεί να αντιμετωπιστεί με περισσότερο κίνητρο και καλύτερη εικόνα του εαυτού. 

«Ο άνθρωπος δεν είναι project για upgrading. Ο άνθρωπος είναι ένα πολύπλοκο ον που έρχεται σε επαφή με άλλα πολύπλοκα όντα». Και ολοκληρώνει με μια προτροπή: «Ας μην χάσουμε λοιπόν τα στοιχειώδη της ανθρωπιάς μας. Ας ξαναγίνουμε άνθρωποι για να πολεμήσουμε καλύτερα το στίγμα και να φτιάξουμε ένα σύστημα λίγο πιο ανθρώπινο».

• Το μήνυμα «Μίλα, It’s OK!» βρίσκεται και στο επίκεντρο της νέας φωτογραφικής καμπάνιας της ΕΠΑΨΥ, που παρουσιάζεται με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας. Στον δεύτερο κύκλο της πρωτοβουλίας συμμετέχουν εθελοντικά 31 ηθοποιοί, μεταξύ των οποίων η Μυρτώ Αλικάκη, η Κλέλια Ανδριολάτου, ο Πυγμαλίων Δαδακαρίδης, η Ζέτα Δούκα και η Εβελίνα Παπούλια, μοιράζοντας προσωπικές σκέψεις για την ψυχική υγεία μέσα από τον φωτογραφικό φακό του Δημήτρη Μουγκού.