Στέλιος Στυλιανίδης: «Η μοναξιά και το μη νόημα είναι μεγαλύτεροι παράγοντες κινδύνου από την ίδια τη φτώχεια»

Υπάρχει εύκολος τρόπος να μιλήσει κανείς για τη βία των ανηλίκων; Όχι. Υπάρχει η δυνατότητα να κοιτάξεις τους αριθμούς, να απαριθμήσεις συμπλοκές, να αφηγηθείς ιστορίες με μαχαίρια, ξυλοδαρμούς, περιστατικά bullying και αυτοτραυματισμούς. 

Ο Στέλιος Στυλιανίδης, καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής και ιδρυτής της ΕΠΑΨΥ, προτείνει να κοιτάξουμε πίσω από το σύμπτωμα, καθώς η βία που βλέπουμε είναι μόνο η ορατή πλευρά ενός πολύ μεγαλύτερου προβλήματος.

Όντας επιστημονικός επόπτης του προγράμματος It’s up to you(th) επιχειρεί να συνδέσει όσα συνάντησαν οι άνθρωποι στο πεδίο με μια ευρύτερη αλλαγή που συντελείται στην κοινωνία. Η εφηβική βία, εκτιμά, δεν μπορεί να απομονωθεί από την οικογένεια, το σχολείο, τις παρέες, τις κοινωνικές ανισότητες, την κρίση των θεσμών, την τεχνολογία και τελικά μία συνθήκη διαδοχικών κρίσεων.

«Η μεγάλη ιστορία αναμετριέται με τη μικρή ιστορία του καθένα. Η μεγάλη ιστορία του κόσμου μας, αυτή τη στιγμή, είναι μια ιστορία πολλαπλών κρίσεων, γεωπολιτικών, κλιματικών, υγειονομικών, και μια ιστορία καταστροφής, και μέσα από τα social media και την big tech, των κοινωνικών δεσμών και της έννοιας του συμβολικού».

Το φαινόμενο το ονόμασε «μεταβολικό ρήγμα» και «πολυκρίση», ζήτησε δε να διαβαστεί υπό αυτό το πρίσμα. Το It’s up to you(th) είναι ένα πιλοτικό πρόγραμμα, «το πρώτο πρόγραμμα που προσπαθεί ολιστικά να αντιμετωπίσει αυτά τα φαινόμενα της κρίσης, αλλά και της εφηβικής βίας και παραβατικότητας».

Στάθηκε στην «πολυεπίπεδη και πολύπλοκη δουλειά» των συναδέλφων του, και στην πρακτική γνώση που απέκτησαν όλη αυτή τη διετία. Ενώ συνήθως μιλάμε για εθνικά σχέδια και μεγάλες κουβέντες, εδώ, σε επίπεδο τεσσάρων κοινοτήτων και μιας πέμπτης στη Θεσσαλονίκη, το πρόγραμμα «βάζει επί τον τύπον των ήλων».

Όταν αδυνατίζει ο λόγος, δυναμώνει η πράξη

«Λόγος. Συνδέσεις. Νοηματοδότηση. Ενσυναίσθηση. Σύνδεση με τον άλλον. Και από την άλλη έχουμε την πράξη. Όταν αδυνατίζει ο λόγος, το νόημα, οι δεσμοί, η ενσυναίσθηση, δυναμώνει η πράξη». Στη γλώσσα της ανάλυσης, thinking out εναντίον acting out. Το thinking out, εξήγησε, είναι «μια διεργασία όλων αυτών των κομματιών του ψυχισμού μας που είναι απαραίτητα για να ζήσουμε, να επιβιώσουμε ψυχικά». Όλο το πρόγραμμα δουλεύει σε όλα τα επίπεδα, γονείς, σχολεία, ομάδα συνομηλίκων, εκπαιδευτική κοινότητα, για να ενισχύσει «τους μηχανισμούς του thinking out εις βάρος του acting out και της απλής εκφόρτισης, που μπορεί να δώσει μια πρόσκαιρη εκείνη τη στιγμή ικανοποίηση, αλλά καταστροφικά αποτελέσματα αργότερα»

Στάθηκε και στον αυτοτραυματισμό των εφήβων. «Η τελευταία έρευνα της UNICEF λέει ότι παρατηρούνται συμπτώματα αυτοτραυματισμού για ένα παιδί στα έξι». Δεν πρόκειται για οργανωμένη αυτοκτονικότητα, αλλά για μια βία ενάντια στον εαυτό, ένα δείγμα εκφόρτισης: «άμα κάνω κακό στον εαυτό μου, είναι ένας δείκτης ότι υπάρχω. Υπάρχω και απαντώ στο κενό το οποίο με βασανίζει. Το υπαρξιακό κενό, το μη νόημα».

Κι όλα αυτά, τα περιστατικά που φτάνουν στην ομάδα μέσα από τις συμμαχίες με την αστυνομία, τους επιμελητές ανηλίκων, την τοπική αυτοδιοίκηση, τα σχολεία και τους συλλόγους γονέων, είναι η ορατή πλευρά του παγόβουνου. «Τα τέσσερα πέμπτα του παγόβουνου είναι κάτω. Άρα έχουμε πάρα πολλά περιστατικά τα οποία δεν αναφέρονται και τα οποία οι υπηρεσίες δεν μπορούν, ακόμη και αν είναι ελλειμματικές, να αντιμετωπίσουν».

Δίπλα στη βία των ανηλίκων, έθεσε μια άλλη βία που συνήθως δεν την ονομάζουμε. «Για σκεφτείτε τη βία των ελλείψεων που αντιμετωπίζει αυτή τη στιγμή ένας έφηβος στο λεκανοπέδιο». Την ανομία, τη βία του εκπαιδευτικού συστήματος, τον ηθικό πανικό μέσα από τα ΜΜΕ και την ηρωοποίηση των πράξεων, τα τεράστια ελλείμματα των υπηρεσιών, τις κοινωνικές ανισότητες, τον κατακερματισμό. Συνόψισε το φαινόμενο σε «τρεις μεγάλους άξονες»: το ευρύτερο κοινωνικό και θεσμικό πλαίσιο, το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον του εφήβου -με κυρίαρχο το peer group και την αναζήτηση ταυτότητας μέσα από τους συνομηλίκους- και τους ατομικούς παράγοντες, όπως ο θυμός, η ματαίωση και η αναζήτηση ταυτότητας. «Το μείγμα και των τριών αυτών παραγόντων μπορεί να προκαλέσει τη βία».

Ο κεντρικός άξονας «δεν είναι ούτε η ψυχική διαταραχή ούτε η ψυχιατρικοποίηση των κοινωνικών φαινομένων, αλλά είναι η πολυκρίση και οι επιπτώσεις της πολυκρίσης στον ψυχισμό, στους θεσμούς και, θα έλεγα, και στη δημοκρατία».

Από το θύμα στον θύτη

- Πότε ένας έφηβος παύει να είναι θύμα και γίνεται θύτης; Υπάρχει κάποιο σημείο καμπής;

«Πρώτον, δεν είναι βέβαιο ότι όλοι που έχουν θυματοποιηθεί, που είναι θύματα, θα γίνουν κάποια στιγμή θύτες. Ωστόσο, η διαλεκτική θύτη και θύματος είναι πάρα πολύ στενά δεμένη. Γίνεται θύτης όταν, από ένα σημείο και κάτω, δεν έχει καμία ανθεκτικότητα να αντέξει την ταπείνωση, τη ναρκισσιστική κατάρρευση, τη διάλυση του εγώ του, επομένως τη διάλυση του ναρκισσισμού του. Και τι κάνει; Μέσα από την αντιστροφή των ρόλων συγκροτεί μια ταυτότητα για να αντέξει τη διάλυση αυτής της εικόνας του εαυτού. Άρα είναι ένα πέρασμα που δεν ξέρουμε σε ποιο timing ακριβώς θα συμβεί. Αλλά το timing σχετίζεται και από το μικρό κοινωνικό περιβάλλον. Αν υπάρχει δηλαδή μια οργανωμένη ομάδα, συμμορία, οπαδική βία».

- Μήπως η βία είναι μια γλώσσα; Ένας τρόπος που χρησιμοποιούν τα παιδιά, διότι δεν έχουν μάθει να εκφράζουν αλλιώς τον πόνο τους;

«Ναι. Όταν το γονεϊκό πλαίσιο, το έλλειμμα εμπιστοσύνης παιδιών-γονέων, εκπαιδευτικού συστήματος, κοινωνίας, ανομίας, εσωτερικεύεται σε σχέση με τους εφήβους, όλα είναι δυνατά, ο κυρίαρχος κερδίζει. Ο Τραμπ είναι το κλασικό παράδειγμα της παγκόσμιας ανομίας. Δηλαδή ζούμε σε έναν έρποντα φασισμό παντού».

Το πρόβλημα, εξήγησε, είναι ότι ο έφηβος εσωτερικεύει αυτή την ανομία «και δεν έχει εσωτερικεύσει ταυτόχρονα τον νόμο του πατέρα, τον νόμο της γονεϊκότητας και τη βασική εμπιστοσύνη που προέρχεται από τον νόμο του πατέρα». Όταν λείπει αυτή η εσωτερίκευση των ορίων, από το εκπαιδευτικό σύστημα, από μια οικογένεια που αδυνατεί να βάλει όρια ή είναι εξαιρετικά επισφαλής, και από την ανομία της ευρύτερης κοινωνίας, «τότε ο δρόμος προς τη βία είναι ανοιχτός. Γιατί η βία είναι ένας τρόπος έκφρασης του άρρητου, της οδύνης, του κενού, του μη νοήματος του εφήβου».

- Πόσο μεγάλο ρόλο παίζουν τα social media; Τα θεωρείτε αιτία ή επιταχυντή;

«Τα social media λειτουργούν με έναν παράδοξο τρόπο. Δίνουν την εντύπωση μιας υπερσύνδεσης μεταξύ των ατόμων, των εικόνων, των πληροφοριών, ενώ στην ουσία αποσυνδέουν τους ανθρώπους, επιτιθέμενα στη μοναδικότητα της ταυτότητας του κάθε ατόμου. Και καταστρέφουν τους πραγματικούς, αυθεντικούς κοινωνικούς δεσμούς».

Σε έναν τόπο καταστροφής του συμβολικού, συνέχισε, «η βία εμφανίζεται ως ελεύθερη έκφραση, γίνεται παιχνίδι και ο λόγος που εκφέρει ο καθένας αποκόπτεται από τις συνέπειές του. Και η ανωνυμία του hate speech, του λόγου μίσους στα social, μειώνει την ηθική αναστολή».

Στάθηκε σε μια διάκριση που διατυπώνουν λάθος ακόμη και ειδικοί. «Τα social media δεν δημιουργούν τον ναρκισσισμό. Ούτε πρέπει να συνδέονται γραμμικά με την πρόκληση ψυχικών διαταραχών. Ωστόσο, τα social media τον οργανώνουν τον ναρκισσισμό, τον εντείνουν και τον εκμεταλλεύονται».

Η αιχμαλωσία του χρόνου και της προσοχής των νέων γίνεται αντικείμενο ακραίας εκμετάλλευσης και κέρδους από τις μεγάλες πλατφόρμες, «μέσα σε μια νεοφιλελεύθερη μηχανική την οποία ονομάζω διαστροφικό καπιταλισμό. Η έκθεση σε μια κατασκευασμένη εικονική τελειότητα δημιουργεί υποκείμενα, κατά τη γνώμη μου, που δεν αντέχουν ούτε το όριο, ούτε την έλλειψη, ούτε τη διαφωνία».

- Είναι η μοναξιά σήμερα μεγαλύτερος παράγοντας κινδύνου;

«Η μοναξιά και το μη νόημα είναι μεγαλύτεροι παράγοντες κινδύνου από την ίδια τη φτώχεια. Στη φτώχεια έχεις κάτι να ελπίζεις. Όταν δεν έχεις νόημα, να ελπίσεις σε κάτι καλύτερο ως μέλλον».

Και το μήνυμα των αλγορίθμων δεν είναι «σκέψου και συνδέσου, αλλά «κατανάλωσε. Εδώ έχουμε λοιπόν να κάνουμε με μια ήττα του thinking out και μια νίκη του acting out. Η μοναξιά, που παράγει και άγχος και θλίψη, και κοιτάει ο άλλος να αγκιστρωθεί από τα likes, έχει σοβαρότατες επιπτώσεις και στην αυτοεκτίμηση και στην εικόνα του σώματος και στην πρόκληση θυμού και ευερεθιστότητας και νευρισμού, όταν τα likes ή η επιβεβαίωση από το διαδίκτυο είναι εξαιρετικά ελλειμματική. Βλέπετε, λοιπόν, πως όλα συνδέονται σε αυτό που λέμε πολύπλοκη αιτιολογία».

- Υπάρχουν παιδιά που θα μπορούσαν να είχαν σωθεί, αν κάποιος είχε παρέμβει έξι μήνες νωρίτερα;

Ναι, το πιστεύω ακράδαντα αυτό. Μέσα από αυτό το μοντέλο που πάμε να το κάνουμε τώρα, ένα οργανωμένο επιστημονικό μοντέλο της πολυεπίπεδης ψυχοκοινωνικής παρέμβασης, πιστεύω ότι, το λέω από την κλινική μου εμπειρία, μια συνάντηση με έναν άλλο, με άλφα κεφαλαίο, που του δίνει χώρο ακρόασης, σύνδεση, νόημα και προοπτική και ελπίδα, μπορεί να αλλάξει τη ροή της ζωής του».

«Πρέπει να πολλαπλασιάσουμε αυτούς τους χώρους ακρόασης, παρέμβασης, πλαισίωσης. Και πρέπει να ξαναγίνουμε κοινότητα. Όχι κατακερματισμένες υπηρεσίες. Η τοπική αυτοδιοίκηση, η τοπική κοινότητα πρέπει να είναι ο πυρήνας για να ξεκινήσουμε, για να συνεχίσουμε αυτού του τύπου την πιλοτική παρέμβαση».