Αλεξάνδρα Μητσοτάκη: «Δεν υπάρχουν πολλές κρίσεις. Υπάρχει μία, η κρίση του πολιτισμού μας»

Λίγες μέρες μετά την ολοκλήρωση του Lyceum Project, επιστρέφουμε νοερά στον χώρο όπου, πριν από περίπου 2.400 χρόνια, ο Αριστοτέλης δίδασκε τους μαθητές του. Εκεί όπου γεννήθηκε ένας από τους σημαντικότερους τόπους παραγωγής σκέψης, το World Human Forum επιχείρησε ν’ ανοίξει έναν διάλογο που αφορά το μέλλον του ανθρώπου.

Αντί να αντιμετωπίζει την τεχνητή νοημοσύνη (AI) ως ένα τεχνολογικό φαινόμενο, η Αλεξάνδρα Μητσοτάκη προτείνει να τη δούμε ως μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης αλυσίδας γνώσης, η οποία ξεκινά από τη φύση, περνά από τη συσσωρευμένη εμπειρία του ανθρώπινου πολιτισμού και φτάνει στη μηχανή. Υποστηρίζει ότι η AI δεν αρκεί να γίνει ισχυρότερη, πρέπει να γίνει σοφότερη. Κι αυτό μπορεί να συμβεί μόνο αν εκπαιδευτεί, όχι αποκλειστικά με τα δεδομένα του διαδικτύου, αλλά με τη γνώση που παράχθηκε επί χιλιάδες χρόνια μέσα από τη συμβίωση του ανθρώπου με τη φύση, τη φιλοσοφία, τον πολιτισμό και την επιστήμη.

Αλεξάνδρα Μητσοτάκη: Η πρόεδρος του World Human Forum μιλάει στην ATHENS VOICE

― Γιατί επιλέξατε το Λύκειο του Αριστοτέλη για το Lyceum Project;
Το επιλέξαμε γιατί είναι ένας αρχαιολογικός χώρος με μικρή μεν αρχαιολογική αξία –όσον αφορά τα μνημεία, τα οποία μάλιστα είναι ρωμαϊκής εποχής–, αλλά τεράστια συμβολική αξία. Θα ήταν πολύ κρίμα να μην αξιοποιήσουμε το γεγονός ότι στη χώρα μας έχουμε την τύχη να διαθέτουμε τον χώρο όπου δίδαξε ίσως ο μεγαλύτερος φιλόσοφος όλων των εποχών.

― Έτσι ξεκίνησε η συνεργασία σας με τον Δημόκριτο;
Ναι, που είναι πολύ διαφορετικός οργανισμός από εμάς, γιατί εμείς είμαστε μια ΜΚΟ με όραμα έναν καλύτερο κόσμο. Ο Δημόκριτος είναι ερευνητικό κέντρο. Αλλά αναγνωρίζουμε τη σημασία της επιστήμης, της έρευνας, της τεχνολογίας στην προσπάθεια να φέρουμε την αλλαγή που θέλουμε στον κόσμο.

― Πώς εξελίχθηκε αυτό το εγχείρημα;
Με τον Δημόκριτο και σε συνεργασία με τη μεγάλη αρχιτεκτονική εταιρεία Foster + Partners, ξεκινήσαμε μια πρόταση προς την ελληνική κυβέρνηση να εγκατασταθεί μέσα στο Λύκειο του Αριστοτέλη ένα ξύλινο περίπτερο, το οποίο, με την πιο σύγχρονη τεχνολογία, να εξηγεί στους επισκέπτες της Αθήνας γιατί αυτός ο μεγάλος φιλόσοφος έχει αξία για εμάς σήμερα. Τι έχει να πει για τη δική μας ζωή; Τι έχει να μας πει περί φιλίας, περί ευδαιμονίας, περί φύσης;

― Και όλα αυτά στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης…
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οραματιστήκαμε το φετινό μας συνέδριο. Εδώ, βέβαια, μας βοηθάει η αγγλική γλώσσα, διότι το Artificial Intelligence το ξέρουν όλοι σήμερα, αλλά ξεχνάνε ότι δεν έρχεται σε ένα κενό νοημοσύνης. Έρχεται να συμπληρώσει, να πάει πιο πέρα μια άλλη νοημοσύνη, που είναι η νοημοσύνη των ανθρώπων εδώ και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, η οποία συμπεριλαμβάνει όλες τις μορφές πολιτισμού, συμπεριλαμβάνει τις θρησκείες, τη γνώση των ιθαγενών. Γι’ αυτό είχαμε κι έναν σπουδαίο ιθαγενή από τη Βραζιλία, που θεωρείται η φωνή του Αμαζονίου.

― Αυτή είναι η προγονική νοημοσύνη;
Η προγονική νοημοσύνη πρέπει να τροφοδοτήσει την τεχνητή νοημοσύνη, να της μάθει, να την εκπαιδεύσει με τέτοιον τρόπο ώστε αυτή η γνώση να μην πάει χαμένη. Και να μην κάνει απλά η τεχνητή νοημοσύνη αυτό που δυστυχώς παρατηρούμε όλο και πιο συχνά τώρα και που στα αγγλικά το λέμε «garbage in, garbage out» – γιατί μαζεύει ό,τι βρει στο ίντερνετ, τα λέει πια η ίδια και ανακυκλώνονται. Εδώ πρέπει με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο να της δώσουμε να μάθει από την προγονική νοημοσύνη.

― Μιλήσατε για τα «Τρία ΑΙ». Ποιο είναι το επόμενο;
Το πρώτο, το πιο παλιό απ’ όλα, αυτό που υπάρχει εδώ και 2,5 δισ. χρόνια, είναι η Νοημοσύνη της Ζωής. Το δεύτερο η Νοημοσύνη της Φύσης. Ο τρόπος με τον οποίο η φύση δημιουργεί και διατηρεί τη ζωή. Αυτή η νοημοσύνη που μας επιτρέπει σήμερα να έχουμε φτάσει στο επίπεδο στο οποίο είμαστε ως άνθρωποι. Που επαναφέρει και κρατάει ζωντανά οικοσυστήματα που εμείς καταστρέφουμε. Αυτή τη νοημοσύνη τη βρίσκουμε σε όλα τα επίπεδα της φύσης – θα προσέξετε έναν ομιλητή μας, τον Paco Calvo, που μίλησε για τη νοημοσύνη των φυτών, το Planta Sapiens. Αυτή είναι η πρώτη και η μεγαλύτερη νοημοσύνη απ’ όλες.

― Άρα υποστηρίζετε ότι η ΑΙ δεν πρέπει να εξελιχθεί μόνη της, αλλά να «εκπαιδευτεί» από τις άλλες δύο μορφές νοημοσύνης;
Εμείς πιστεύουμε ότι χρειαζόμαστε και τις τρεις. Πρέπει να είναι ένα integrated intelligence, το οποίο θα χρησιμοποιήσει όλη τη νοημοσύνη και θα ενσωματώσει όλη τη γνώση. Και δεν θα αναφερθώ ούτε στα πολιτικά προβλήματα για το ποιος την ελέγχει και ποιος βγαίνει κερδισμένος, ούτε στα κοινωνικά για το πόσες θέσεις θα χάσουμε, ούτε στα οικολογικά για το πόση καταστροφή μπορεί να κάνει στο περιβάλλον. Κάποιοι λένε ότι ανοίξαμε το κουτί της Πανδώρας και δεν μπορούμε να το μαζέψουμε. Κάποιοι άλλοι λένε ότι είναι η καλύτερη ευκαιρία για τον άνθρωπο, γιατί με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης θα βρούμε λύσεις σε πάρα πολλά προβλήματα, ή και στα θέματα της κλιματικής κρίσης, ότι θα μας βοηθήσει με τρόπους που εμείς δεν θα μπορούσαμε να το κάνουμε. Είναι προφανώς αλήθεια και τα δύο. Εγώ θα αναφερθώ στο γεγονός ότι εάν της δώσουμε τις γνώσεις των μεγάλων αδελφών της, τότε η τεχνητή νοημοσύνη σίγουρα θα μας βοηθήσει περισσότερο να κρατήσουμε τη ζωή στον πλανήτη μας – κι εμείς σαν κοινωνία των ανθρώπων μαζί με τις υπόλοιπες μορφές ζωής να ευδοκιμήσουμε σ’ αυτόν.

― Αν σας ζητούσα ένα βασικό πόρισμα από το συμπόσιο, ποιο θα ήταν;
Χρειαζόμαστε και τις τρεις μορφές νοημοσύνης. Και χρειαζόμαστε να τις εφαρμόσουμε.

― Και πώς εφαρμόζονται; Γιατί εμείς εδώ ακόμα εξηγούμε την τεχνητή νοημοσύνη και ο περισσότερος κόσμος δεν έχει αντιληφθεί το πόσο ραγδαία εξελίσσεται.
Δεν χρειάζεται να το έχει καταλάβει όλος ο κόσμος. Αρκεί να το καταλάβουν οι άνθρωποι που δημιουργούν αυτά τα μοντέλα, οι άνθρωποι που βάζουν τις γνώσεις μέσα στους αλγορίθμους, οι άνθρωποι που τα δουλεύουν. Γι’ αυτό είμαστε εμείς εδώ. Είδατε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι που ήταν εδώ δεν ήταν Έλληνες. Ήταν κατά βάση ξένοι. Και ήρθαν εδώ, στο Λύκειο του Αριστοτέλη, για να παραχθεί σκέψη, καινούργιες ιδέες.

― Η ιδέα είναι η επιστροφή προς τα πίσω; Να δούμε τι είχαμε;
Όχι! Γιατί αν ήταν η επιστροφή προς τα πίσω, δεν θα είχε θέση η τεχνητή νοημοσύνη. Η ιδέα είναι η αναγνώριση της αξίας των άλλων μορφών νοημοσύνης, έτσι ώστε να τις χρησιμοποιήσουμε για να μάθει η τεχνητή νοημοσύνη. Δηλαδή οι γνώσεις των άλλων μορφών να μπουν στη δημιουργία της ΑΙ. Κι αυτό είναι το integration. Δεν μπορεί η μία νοημοσύνη μόνη της. Αν λέγαμε να πάμε προς τα πίσω, θα λέγαμε «κοιτάξτε πώς τα κάναμε», αλλά αυτό δεν βοηθάει σήμερα, γιατί σήμερα είμαστε 8 δισ. άνθρωποι, έχουμε προβλήματα τα οποία δεν είχανε ποτέ οι άνθρωποι που ζούσαν πριν από 100, 200, 500, 1.000, 2.000 χρόνια. Η φύση μπορεί να μας καθοδηγήσει. Κάποιες αξίες, κάποια μεγάλα συμπεράσματα: η συνεργασία, η συμβίωση, το ότι δεν πρέπει να χάνεται τίποτα. Αν δείτε πώς λειτουργεί η φύση, δεν υπάρχει τίποτα άχρηστο. Πώς το κάνει και τα ανακυκλώνει όλα; Και η ζωή συνεχίζεται σ’ αυτόν τον μικρό πλανήτη, ενώ εμείς όλα τα πετάμε κάπου και δεν ξέρουμε και πού να τα πετάξουμε. Τα πετάμε στους ωκεανούς και έχουμε φτιάξει ηπείρους από πλαστικό. Τώρα λέμε μήπως πάμε στο διάστημα. Δηλαδή έχουμε να μάθουμε από τη φύση, άρα πρέπει να δούμε πώς λειτουργεί. Κι αν αυτά τα διδάξουμε στην τεχνητή νοημοσύνη, τότε, πιστέψτε με, θα μπορεί πραγματικά να μας βοηθήσει.

― Και να παραγάγει μία διαφορετικής υφής σκέψη με τα διδάγματα του παρελθόντος;
Βεβαίως! Να εντάξει αυτή τη γνώση στον τρόπο με τον οποίο θα σκέπτεται και με τη σειρά της θα παράγει γνώση.

― Ποια είναι η μεγαλύτερη ανθρώπινη κρίση που προσπαθεί το World Human Forum να αντιμετωπίσει;
Δεν ξέρω αν έχετε ακούσει την έκφραση– και για άλλη μια φορά προερχόμενη από δύο ελληνικές λέξεις: poly-crisis. Ζούμε στην εποχή των πολυ-κρίσεων. Αλλά η δική μας λογική στο World Human Forum είναι ότι δεν πρόκειται για πολλές κρίσεις, η κρίση είναι μία: του πολιτισμού μας. Γιατί οι κρίσεις στις οποίες αναφερόμαστε είναι η κρίση των ανισοτήτων, η κρίση η οικολογική. Όχι μόνο το κλίμα. Η βιοποικιλότητα, το πλαστικό, ότι οι ωκεανοί καταστρέφονται.

― Ποια είναι η λύση που προτείνετε;
Ξέρετε, υπάρχει κάτι το οποίο λέγεται «Τα εννέα όρια του πλανήτη». Αυτό είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα που έχουμε κάνει ως άνθρωποι σήμερα χάρη στην επιστήμη. Έχουμε μετρήσει τα προβλήματα τα οποία δημιουργεί ο δικός μας πολιτισμός στα όρια του πλανήτη. Το κλίμα είναι ένα από τα εννέα. Και μάλιστα τώρα προστέθηκε ένα δέκατο – πριν από 2-3 μήνες. Είναι δυστυχώς ένα το οποίο συνδέουμε πολύ με την κλιματική αλλαγή, αλλά το μετράνε ανεξάρτητα οι επιστήμονες: το πώς λιώνουν οι πάγοι παντού στον κόσμο – και λιώνουν με ταχύτητα πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι υπολογίζαμε. Από αυτά τα εννέα όρια του πλανήτη έχουμε ξεπεράσει τα επτά! Ένα από αυτά είναι και το όζον. Θυμόσαστε την κρίση του όζοντος; Τότε ενώθηκαν οι επιστήμονες και τα κράτη και αυτό το λύσαμε. Απόδειξη του ότι μπορούμε, όταν οι κοινωνίες το θέτουν ως προτεραιότητα, να λύσουμε τα πλανητικά προβλήματα.

― Αυτή τη συνεργασία, όμως, δεν τη βλέπουμε τώρα σε διεθνή κλίμακα...
Πράγματι. Αλλά αυτό που θέλω να σας πω, για να πάμε πίσω στις κρίσεις και στο ερώτημά σας, είναι ότι η μία είναι συνδεδεμένη με την άλλη. Η κρίση της δημοκρατίας, η κρίση των εκπαιδευτικών συστημάτων, τα οποία δεν μαθαίνουν πια στα παιδιά αυτό που θα έπρεπε να τους μαθαίνουν, δηλαδή όχι μόνο να σκέπτονται, αλλά να δρουν κιόλας. Να γίνουν υπεύθυνοι, ενεργοί πολίτες, να ενδυναμωθούν και να πάρουν τις ευθύνες τους, ώστε να αλλάξουμε τα πράγματα. Και μαζί μ’ αυτές η κρίση της μοναξιάς, η κρίση του νοήματος της ζωής…

― Η κρίση της μοναξιάς, που αναφέρατε, είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα κι όμως υποτιμάται.
Πράγματι, ωστόσο δεν πρέπει να τα ξεχωρίζουμε. Είναι όλα ένα. Είναι το πρόβλημα του πολιτισμού μας.

― Του δυτικού τρόπου ζωής; Μου μιλάτε σε παγκόσμια κλίμακα τώρα.
Βεβαίως μιλάω σε παγκόσμια κλίμακα, γιατί τον δυτικό τρόπο ζωής τον πήγαμε παντού. Τον εξαγάγαμε και τώρα όλοι, με το δίκιο τους, θέλουν να ζήσουν σαν εμάς. Μπήκαμε σε μια λογική υπερκατανάλωσης χωρίς να σκεφτούμε ποτέ τι είναι αυτό που πραγματικά μας δίνει ευδαιμονία – για να χρησιμοποιήσω τον όρο του Αριστοτέλη. Και αυτό δεν μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε αν κοιτάξουμε τη μία κρίση μόνο. Είμαστε υποχρεωμένοι να δούμε τη μεγάλη εικόνα. Κι εμείς στο World Human Forum είμαστε εδώ ακριβώς για να συνδέσουμε όλες αυτές τις κρίσεις και να πούμε ότι το πρόβλημά μας είναι ότι δεν έχουμε βάλει σωστά τις προτεραιότητές μας.

― Γιατί δεν αντιδρούν τα μεγαλύτερα μυαλά του κόσμου;
Τα μεγαλύτερα μυαλά του κόσμου αρχίζουν και αντιδρούν.

― Μήπως όμως με την ΑΙ, που δεν την είχαμε μέχρι πριν από 4-5 χρόνια, έχουμε τον παράγοντα χ που αλλάζει την εξίσωση.
Και χωρίς την τεχνητή νοημοσύνη θα είχαμε τις άλλες κρίσεις με τον ίδιο τρόπο. Το θέμα είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μας βοηθήσει ή αν θα προστεθεί άλλη μία κρίση σ’ αυτές που ήδη έχουμε.

― Μήπως προστίθεται μία λύση και μία κρίση ταυτόχρονα;
Σε αυτό είμαι σύμφωνη μαζί σας. Την ΑΙ μπορεί ξαφνικά να τη βρούμε μπροστά μας, όμως δεν είναι η βάση του προβλήματος. Η βάση είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούμε ως κοινωνίες. Πιστεύω πως ο μόνος τρόπος να προχωρήσουμε είναι να δώσουμε τη δυνατότητα στους πολίτες να συμβάλουν στην εξεύρεση λύσεων. Γιατί μόνο αυτό μπορεί να τους κάνει να αισθανθούν ότι τους σεβόμαστε, ότι τους ακούμε και ότι αναγνωρίζουμε την αξιοπρέπεια του καθενός ξεχωριστά. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι θέλουν να κάνουν πράγματα, κάνουν πράγματα, αλλά δυστυχώς αυτά δεν ακούγονται αρκετά.