Κατερίνα Μάτσα: Το εξαρτημένο από ναρκωτικά άτομο μπορεί να γίνει καλά

Η Κατερίνα Μάτσα ανήκει σε μια γενιά ψυχιάτρων που συνέδεσαν την απεξάρτηση όχι μόνο με τη διακοπή της χρήσης ναρκωτικών ουσιών, αλλά με την ψυχοθεραπεία, την τέχνη, την κοινότητα, την κοινωνική επανένταξη. Για δεκαετίες, το 18 ΑΝΩ υπήρξε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στεγνά θεραπευτικά προγράμματα της χώρας - κι εκείνη, το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπό του.

Τη συνάντησα στο Κοινωνικό Ιατρείο, σε ένα ημιυπόγειο στην οδό Σουλτάνη, στα Εξάρχεια. Με ένα ήπιο ηχόχρωμα στη φωνή της, απάντησε σε όλες τις ερωτήσεις με αφορμή την παγκόσμια ημέρα κατά των ναρκωτικών.

Παγκόσμια Ημέρα κατά των Ναρκωτικών: Η Κατερίνα Μάτσα μιλάει στην ATHENS VOICE

Όταν μιλάμε σήμερα για εξαρτήσεις, ο νους μας πάει αλλού - στην ψηφιακή, την αλγοριθμική εξάρτηση. Με τα ναρκωτικά δεν ασχολούμαστε σχεδόν καθόλου - δεν θυμάμαι καν πότε διάβασα τελευταία φορά ένα ρεπορτάζ. Μήπως έχει μειωθεί η χρήση;
Όχι βέβαια. Η διάδοση της χρήσης αυξάνεται, της χρήσης όλων των ουσιών - όχι απλά της ηρωίνης, της κάνναβης, της κοκαΐνης, των αμφεταμινών. Όλων των ουσιών. Πολλές από αυτές είναι τοξικές, έχουν τοξικές προσμείξεις. Αυξάνεται διαρκώς και ο αριθμός των ατόμων που χάνονται, που χάνουν τη ζωή τους. Κανείς δεν ασχολείται με αυτό.

Γιατί; Έχετε κάποια εξήγηση;
Είναι πολύπλοκο το ζήτημα, πρέπει να το δει κανείς από πολλές πλευρές. Το ένα είναι ότι προβάλλονται άλλα ζητήματα, η προσοχή του κόσμου κατευθύνεται αλλού. Το δεύτερο, πιο σοβαρό: μέσα από την επίσημη πολιτική για τα ναρκωτικά γίνεται προσπάθεια να εμφανιστεί το πρόβλημα σαν να αφορά μόνο τους ανθρώπους που πάσχουν. Γιατί τη θεωρούν -με τη βοήθεια της ακαδημαϊκής ψυχιατρικής- νόσο χρόνια, ανίατη του εγκεφάλου. Κι έτσι η ευθύνη μετατοπίζεται στο άτομο και την οικογένειά του. Όχι στην κοινωνία.

Πότε είδαμε αυτή τη μεταστροφή;
Γίνεται τα τελευταία χρόνια, αλλά πήρε πολύ μεγάλες διαστάσεις από τότε που ψηφίστηκε ο νόμος 5129 του 2024, ο νόμος Βαρτζόπουλου. Που ουσιαστικά διαλύει τα στεγνά θεραπευτικά προγράμματα. Στηρίχθηκε σε αυτή την ιατροκεντρική αντίληψη, της χρόνιας, ανίατης νόσου στον εγκέφαλο. Και προβλέπει -και εφαρμόζεται πια- την ομογενοποίηση όλων των θεραπευτικών προγραμμάτων· την κατάργηση της φιλοσοφίας του καθενός, ακόμα και του ονόματός του. Όλα γίνονται μια σούπα, ένας χυλός. Δεν είναι πια το εξαρτημένο άτομο που επιλέγει πού θα πάει, σε ποιο πρόγραμμα θα απευθυνθεί επειδή αυτό θεωρεί ότι του ταιριάζει. Μπαίνει στο σύστημα, και το σύστημα το πλοηγεί όπου υπάρχει κενή θέση.

Πόσο καιρό εφαρμόζεται;
Από τον Φλεβάρη του 2025. Και η καταστροφή είναι τρομακτική. Γιατί αυτή η κατάργηση της φιλοσοφίας των προγραμμάτων συνοδεύτηκε κι από άλλα μέτρα. Με απόφαση της διοίκησης του ΕΟΠΑΕ -αυτού του τεράστιου γραφειοκρατικού οργανισμού ιδιωτικού δικαίου, στον οποίο ανήκουν πλέον όλα τα προγράμματα απεξάρτησης, δημόσια και ιδιωτικά- οι θεραπευτές αντιμετωπίζονται με τρόπο αυταρχικό, τιμωρητικό.

Οι θεραπευτές;
Οι θεραπευτές, ναι. Μετακινούνται από τη μία δομή στην άλλη χωρίς εξηγήσεις, χωρίς να το θέλουν, μέσα σε ένα κλίμα απειλών, τρομοκρατίας.

Χρησιμοποιείτε λέξεις όπως «καταστροφή», «τιμωρία». Είναι έντονα φορτισμένες λέξεις.
Κυριολεκτώ. Σήμερα το απόγευμα, στο Πάντειο, γίνεται ένα συνέδριο που το οργανώνει ο σύλλογος εργαζομένων του ΕΟΠΑΕ - άνθρωποι που δουλεύουν στο πεδίο, για να μιλήσουν γι' αυτή την καταστροφή. Δεν υπάρχει τίποτα από τις κοινότητες του ΚΕΘΕΑ, από το 18 ΑΝΩ. Κάποιες παλιές κατακτήσεις κρατιούνται ακόμη, επειδή κάποιοι εργαζόμενοι παλεύουν να τις κρατήσουν - με τεράστιο προσωπικό κόστος. Συνολικά, το σύστημα δεν αφήνει περιθώριο. Μετακινεί τους θεραπευτές αυθαίρετα από τη μία δομή στην άλλη, κι έτσι καταστρέφεται η θεραπευτική συνέχεια. Αυτό είναι τραγικό.

Ας πάμε εκεί ακριβώς - στον θεραπευόμενο. Όταν τιμωρούνται, όπως λέτε, οι θεραπευτές, ποιο είναι το κόστος γι' αυτόν που ζητά βοήθεια;
Το εξαρτημένο άτομο απευθύνεται σε ένα πρόγραμμα, το υποδέχεται ο θεραπευτής, χτίζεται μια θεραπευτική σχέση. Αυτή η σχέση είναι ουσιαστική - για την απεξάρτησή του, για να μπορέσει ξανά να κάνει σχέσεις με ανθρώπους. Γιατί ο εξαρτημένος είναι πολύ μοναχικός, κλεισμένος στον εαυτό του, ανασφαλής, φοβισμένος.

Και κάνει κι ένα βήμα για να έρθει σ' εσένα...
Ακριβώς. Κι αυτό το βήμα πρέπει να σταθεροποιηθεί, για να ξανάρθει, να συνεχίσει με τη βοήθεια του θεραπευτή. Αν όμως ο θεραπευτής έχει απαξιωθεί, αν ζει μέσα σε ένα καθεστώς φόβου, απειλών, εκβιασμών, πώς θα στηρίξει τον θεραπευόμενο;

Φόβου για ποιο πράγμα; Ότι θα τον μετακινήσουν; Ότι θα τον απολύσουν;
Θα τον απολύσει όταν τελειώσει η σύμβασή του, γιατί υπάρχει επισφάλεια πια. Είναι όλα με συμβάσεις περιορισμένου χρόνου. Αλλά πέρα από αυτό, θα τον μετακινήσει σε άλλες δομές χωρίς τη θέλησή του, τιμωρητικά. Όταν λοιπόν αντιμετωπίζεται έτσι ο θεραπευτής, πώς θα στηρίξει τον θεραπευόμενο;

Το έχετε δει αυτό στην πράξη;
Καταγγέλλεται δημόσια. Δεν είναι η πρώτη φορά που το λέω. Από τότε που άρχισε να εφαρμόζεται ο νόμος, οι άνθρωποι που τα υπέστησαν τα δηλώνουν δημόσια. Πήραν θεραπευτή από κοινότητα του ΚΕΘΕΑ -που ήταν στεγνό πρόγραμμα, ενάντια στα υποκατάστατα- και τον έστειλαν με δυσμενή μετάθεση στις φυλακές, να χορηγεί υποκατάστατα. Ενάντια σε όλη του τη φιλοσοφία. Και δεν ενδιαφέρθηκε κανείς γι' αυτή τη διακοπή της θεραπευτικής σχέσης.

Ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας κατά των Ναρκωτικών, η προσοχή πρέπει να πάει στους ανθρώπους που βρίσκονται σ' αυτή την κόλαση. Τι κάνουμε γι' αυτούς;
Αγωνιζόμαστε ενάντια σε μια πραγματικότητα που τους βάζει στο περιθώριο. Ξέρετε πώς τους ονομάζουν στον ΕΟΠΑΕ; «Ωφελούμενους». Όχι θεραπευόμενους. Σαν να μιλάμε για κάποιον σε ένα πρόγραμμα κατάρτισης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν είναι αυτό. Είναι άνθρωποι που μπήκαν σε θεραπεία απεξάρτησης - όχι απλώς για να διακόψουν τη χρήση, αλλά για να κάνουν εκείνες τις αλλαγές που χρειάζονται στον ψυχισμό τους, στον τρόπο που σκέφτονται, που κάνουν σχέσεις, που οργανώνουν τη ζωή τους, ώστε να μη χρειάζονται πια τα ναρκωτικά. Για να επανενταχθούν στην κοινωνία ισότιμα. Είναι θεραπεία. Και κρατάει περίπου δύο χρόνια.

Δηλαδή και απεξάρτηση, αλλά και αλλαγή στον τρόπο που σκέφτεσαι;
Η απεξάρτηση είναι θεραπεία. Δεν μπορείς να λες «ωφελούμενοι». Ωφελούμενοι από τι; Η θεραπεία είναι πολύ σοβαρό πράγμα. Κι επειδή κανείς δεν μιλάει γι' αυτό, πρέπει να ακουστούν κάποιες αλήθειες. Το ερώτημα που βάζετε εσείς, που το βάζουν όλοι οι άνθρωποι καλής πίστης, είναι: γιατί; Γιατί να καταστραφεί τώρα ένα πρόγραμμα όπως το 18 ΑΝΩ, που είχε εργαλεία την ψυχοθεραπεία, την τέχνη, τη συμμετοχή του θεραπευόμενου σε μια κοινότητα αυτοδιαχείρισης; Ενώ έχει σαράντα χρόνια αποτελεσματικής λειτουργίας, αναγνωρισμένης πανευρωπαϊκά - όπως και το ΚΕΘΕΑ. Γιατί τώρα;

Ποια είναι η απάντησή σας;
Πρώτον, ότι πρέπει να περικοπούν οι δημόσιες δαπάνες για την απεξάρτηση και την ψυχική υγεία. Είναι το πνεύμα του νεοφιλελευθερισμού, που ιδιωτικοποιεί τα πάντα. Όταν εμείς ήμασταν σε κινητοποιήσεις ενάντια στον νόμο, βγήκε ο υπουργός Υγείας στην τηλεόραση να διαφημίσει ιδιωτικό πρόγραμμα απεξάρτησης. Ο δεύτερος λόγος είναι οι πιέσεις των πολυεθνικών του φαρμάκου - γιατί έτσι προωθούνται τα υποκατάστατα και τα ψυχοφάρμακα. Και ο τρίτος, ο πιο σοβαρός κατά τη γνώμη μου: σε αυτή την περίοδο της μεγάλης κρίσης και παρακμής, τα εξαρτημένα άτομα θεωρούνται ότι ανήκουν σε εκείνους τους πληθυσμούς που κοστίζουν και δεν παράγουν. Περιττοί πληθυσμοί. Κι έτσι η αντιμετώπισή τους περνάει μέσα από την περιθωριοποίηση - να οδηγηθούν στο κοινωνικό περιθώριο και να αφεθούν εκεί στη μοίρα τους. Σε αυτόν τον ενάμιση χρόνο, ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Οι άνθρωποι πήγαν στα νέα προγράμματα;
Κατ' αρχήν δεν πήγαν. Δεν πάνε.

Έχουμε στατιστικά;
Όχι. Και δεν θα έχουμε. Δεν τηρούνται. Η Ελλάδα δεν είχε ποτέ επιδημιολογικές έρευνες και μελέτες.

Μα είμαστε στην εποχή των data…
Δεν υπάρχουν δεδομένα. Και δεν θα υπάρξουν, διότι κανείς δεν θέλει να υπάρχουν δεδομένα. Αυτά που σας λέω είναι εμπειρικά, από τους θεραπευτές που υποδέχονται τους εξαρτημένους και έχουν μια εικόνα. Και δεν απευθύνονται πια σε προγράμματα. Αλλά επιπλέον, πολλά από τα προγράμματα που λειτουργούσαν στα πλαίσια του 18 ΑΝΩ ή του ΚΕΘΕΑ έχουν κλείσει. Τα έκλεισε ο ΕΟΠΑΕ μόλις άρχισε να λειτουργεί. Το πρώτο που έκλεισε στο 18 ΑΝΩ ήταν το πρόγραμμα οικογένειας. Το ανοιχτό πρόγραμμα επίσης, το δεύτερο που έκλεισε - για άτομα εξαρτημένα που είναι φοιτητές, είναι εργαζόμενοι και δεν μπορούν να μπουν μέσα σε μια κοινότητα, που πρέπει να παρακολουθούν πρόγραμμα αλλά να μπορούν να εργάζονται ή να πηγαίνουν στο πανεπιστήμιο. Υπολειτουργούν τα πάντα τώρα, γιατί υπάρχει μειωμένο προσωπικό, έλλειψη προσωπικού. Υπάρχει, απ' ό,τι ακούγεται, πολύ μεγάλο ποσοστό διακοπής της θεραπείας, το λεγόμενο dropout.

Τα στεγνά προγράμματα υπάρχουν ακόμη;
Υπάρχουν, αλλά έχουν ενταχθεί όλα στον ΕΟΠΑΕ. Έναν τεράστιο γραφειοκρατικό οργανισμό, με 2.200 εργαζομένους, που έχει επιβάλει μια φοβερή γραφειοκρατία. Σε μια εκδήλωση που είχαμε κάνει ως Δίκτυο Κοινωνικών Ιατρείων, μια εργαζόμενη στο 18 ΑΝΩ -στο νέο πλέον θεσμικό πλαίσιο- μας είπε ότι από τις οκτώ ώρες της δουλειάς της, οι έξι είναι γραφειοκρατική εργασία.

Μπορούν να συνυπάρξουν τα στεγνά προγράμματα με τα προγράμματα υποκατάστασης; Είναι αντίπαλες λογικές;
Ως τρόποι αντιμετώπισης του προβλήματος, πρέπει να υπάρχουν τα πάντα. Τα πάντα. Και να είναι ο εξαρτημένος αυτός που θα επιλέξει.

Αν μπορούσατε να στείλετε ένα μήνυμα στην πολιτεία, ποιο θα ήταν;
Να οργανώσουμε τις αντιστάσεις μας ενάντια στην καταστροφή που συντελείται αυτή τη στιγμή σε βάρος των στεγνών προγραμμάτων απεξάρτησης και της δημόσιας ψυχικής υγείας. Γιατί η διάδοση της χρήσης μεγαλώνει, ενώ η δυνατότητα απεξάρτησης συρρικνώνεται - για να μην πω καταστρέφεται. Πρέπει να ενώσουμε όλες τις αντιστάσεις, ώστε τα πράγματα να λειτουργήσουν αλλιώς: να λειτουργήσουν οι θεραπευτικές κοινότητες, να υπάρχει θεραπευτικός πλουραλισμός, να μπορούν οι εξαρτημένοι να επιλέγουν το πρόγραμμα που τους ταιριάζει, να απεξαρτώνται και να βρίσκουν τον δρόμο τους μέσα στην κοινωνία, να επανεντάσσονται ισότιμα με όλους. Γιατί η κοινωνία χρειάζεται ανθρώπους που μάχονται για τη ζωή τους, που πιστεύουν στον εαυτό τους πια και δημιουργούν και ονειρεύονται.

Αν είχατε απέναντί σας έναν άνθρωπο εξαρτημένο, που πιστεύει ότι δεν υπάρχει επιστροφή, τι θα του λέγατε;
Θα του έλεγα ότι η εμπειρία μου μισού αιώνα σε αυτόν τον χώρο της θεραπείας απεξάρτησης επιβεβαιώνει τη θέση ότι υπάρχει ελπίδα. Και ότι πρέπει να προσπαθήσει, πρέπει να δώσει όλες του τις δυνάμεις σε ένα πρόγραμμα απεξάρτησης και θα τα καταφέρει. Γιατί το καταστροφικό που γίνεται αυτή τη στιγμή είναι ότι η αντίληψη της χρόνιας ανίατης νόσου του εγκεφάλου περνάει και στον εξαρτημένο το μήνυμα ότι δεν μπορεί να τα καταφέρει, δεν θα γίνει καλά, και άρα ματαιοπονεί - γιατί να προσπαθήσει; Αγωνιζόμαστε όχι για να υπάρχουν λειτουργικοί χρήστες, αλλά για να είναι οι άνθρωποι απεξαρτημένοι, επανενταγμένοι στην κοινωνία και ισότιμα μέλη της. Ξέρετε πόσοι αξιόλογοι άνθρωποι έχουν περάσει από τα στεγνά προγράμματα; Χιλιάδες. Συγγραφείς, ποιητές, ζωγράφοι, φωτογράφοι, άνθρωποι πάρα πολύ δημιουργικοί. Τους συναντώ στον δρόμο με τις οικογένειές τους, με τα παιδάκια τους, κάποιοι έχουν και εγγόνια. Σαράντα χρόνια μιλάμε εμπειρίας του 18 ΑΝΩ. Και αυτό αποδεικνύει ότι ναι, γίνεται καλά το εξαρτημένο άτομο. Και αυτές τις προϋποθέσεις που χρειάζονται για να γίνει καλά, αυτή τη στιγμή δεν τις εξασφαλίζει το σύστημα που λειτουργεί. Και πρέπει να το ανατρέψουμε.