Ένα τσιγάρο δρόμος: γιατί επιστρέφει η μόδα του καπνού;

Είμαστε μία χώρα, μία μάλιστα ευρωπαϊκή χώρα, η οποία παρά την απαγόρευση πριν λίγα χρόνια, συνεχίζει ακόμα να καπνίζει με μανία και λατρεία. Θα μπορούσε να πει κανείς, δε, ότι το κάπνισμα είναι το εθνικό μας σπορ. Αν και καπνίστρια, εκτιμώ αφάνταστα το γεγονός ότι δε μυρίζω πια εσάνς τασάκι όταν βγαίνω από ένα μαγαζί και ότι δεν νιώθω ότι κάπνισα 25 τσιγάρα (αντί για τα δύο που κάπνισα στην πραγματικότητα).

Αν και καπνίστρια ετών, ακόμη δεν μπορώ να αντιληφθώ πώς για τόσες δεκαετίες υποβάλαμε τους μη καπνιστές σε αυτή την ομιχλώδη κόλαση με τόσο θράσος. Αν και καπνίστρια, και παρόλο που το τσιγαράκι στο μπαρ με το ποτό μου ακόμα μου λείπει, ανοίγω εμμονικά τα παράθυρα στο σπίτι μου για να μη μυρίσει, ακόμα και τον χειμώνα.

Η απαγόρευση καπνίσματος έχει ξεκινήσει εδώ και πολλά-πολλά χρόνια στην Ευρώπη και εδώ και δεκαετίες στη βόρεια Αμερική. Δεν θα ξεχάσω ποτέ ότι στον Καναδά το 2002 βγαίναμε με την παρέα μου έξω από το μπαρ στους -25 °C για να κάνουμε ένα τσιγάρο. Ακόμη δεν έχω καταλάβει πώς και γιατί το έκανα αυτό, ιδιαίτερα δεδομένου του γεγονότος ότι τότε κάπνιζα κοινωνικά μόνο στην έξοδό μου μία φορά την εβδομάδα. Αλλά δεν είναι της παρούσης.

Φαίνεται όμως ότι ούτε οι ατελείωτες διαφημιστικές εκστρατείες ενάντια στο κάπνισμα ούτε οι απεχθείς φωτογραφίες στα πακέτα τσιγάρων και καπνού ―για να μην πω για τις αμέτρητες έρευνες που έχουν γίνει και επιβεβαιώνουν και τονίζουν πόσο βλαβερό είναι― δεν κατάφεραν να αφανίσουν το κάπνισμα ως κεφάλαιο της ανθρωπότητας.

Τον τελευταίο καιρό όλο και περισσότεροι διάσημοι ηθοποιοί, τραγουδιστές, και γενικότερα γνωστές προσωπικότητες, εμφανίζονται σε φωτογραφίες με ένα τσιγάρο στο χέρι ή στο στόμα. Δεν είναι όμως μόνο οι διάσημοι που έχουν επαναφέρει το κάπνισμα στη μόδα αλλά και ο ίδιος ο κόσμος της μόδας. Στο New York Fashion Week που διεξήχθη τον Φεβρουάριο στη Νέα Υόρκη, ο σχεδιαστής Christian Cowan έβαλε τα μοντέλα του να καπνίζουν ενώ περπατάνε στο σόου του αναδεικνύοντας τα ρούχα του.

«Culture has always been cyclical» λέει ένα άρθρο στο Καναδικό CBC και έχει απόλυτο δίκιο. Το βλέπουμε ιδιαιτέρως στη μόδα, κάθε σεζόν που διάφοροι οίκοι μάς πλασάρουν το κάτι «καινούργιο» και τους κοιτάμε με μισό μάτι, ενώ ταυτόχρονα ανοίγουμε την ντουλάπα μας και ξεθάβουμε ―οι γυναίκες κυρίως― ένα ρούχο αυτού του υποτιθέμενα καινούργιου στυλ, το οποίο έχουμε κρατήσει είτε γιατί γνωρίζουμε ότι θα ξανάρθει στη μόδα, είτε γιατί ελπίζουμε ότι θα μπορέσουμε να ξαναμπούμε σε αυτό (ειδικά αν είναι τζιν).

Το κάπνισμα όμως είναι κάτι διαφορετικό ― ή μήπως δεν είναι; Μήπως απλά θα θέλαμε να είναι; Εάν κάνουμε μία ψακτική για παλιούς αστέρες του σινεμά, τύπου Μάρλον Μπράντο, θα βρούμε σίγουρα μία ασπρόμαυρη φωτογραφία στην οποία καπνίζει μ’ ένα ασύλληπτο στιλ που πολύ δύσκολα αναπαράγεται. Εάν κοιτάξουμε σειρές και ταινίες που θέλουν να μείνουν πιστές στη δεκαετία που αναπαριστούν (περίπου από το 1930 μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980), θα δείχνουν το συντριπτικό ποσοστό των χαρακτήρων τους να καπνίζουν.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα που μου έρχεται κατά νου είναι η εκπληκτική σειρά «Mad Men» ―please, δείτε τη εάν δεν το έχετε κάνει ακόμα― όπου νομίζω ότι το 99,9% των χαρακτήρων καπνίζουν σαν να μην υπάρχει αύριο: άντρες και γυναίκες όλων των ηλικιών και κοινωνικών τάξεων, ακόμα και εγκυμονούσες! Η σειρά διαδραματίζεται κυρίως τις δεκαετίες του 1960 και του 1970.

Εν τω μεταξύ, το θέμα του τσιγάρου προκύπτει αρκετά καθότι οι «Mad Men» ήταν διαφημιστές και εκείνη την περίοδο ξεκίνησαν διάφορες ιατρικές έρευνες να αποκαλύπτουν το πόσο βλαβερό είναι στην πραγματικότητα το κάπνισμα και το γεγονός ότι προκαλεί καρκίνο. Συνέπεια αυτού ήταν ότι η καπνοβιομηχανίες δεν μπορούσαν πια στις διαφημιστικές τους καμπάνιες να ισχυρίζονται ή να υπονοούν ότι το κάπνισμα κάνει καλό. Παρ’ όλα αυτά τα ποσοστά καπνιστών δεν μειώθηκαν. Τουλάχιστον όχι άμεσα.

Τι συνέβη λοιπόν έκτοτε και τι συμβαίνει τώρα; Τη δεκαετία του 1990, ιδιαίτερα στη βόρεια Αμερική ξεκίνησε μία άλλη εκστρατεία κατά την οποία άνθρωποι που είχαν βιώσει τις πιο καταστροφικές συνέπειες του καπνίσματος έκαναν έκκληση για προσοχή και αποφυγή. Όλο αυτό το κίνημα βεβαίως ήταν ενισχυμένο από νομοθεσία και σοβαρή χρηματοδότηση. Οι άνθρωποι για πρώτη φορά ήρθαν αντιμέτωποι με τις πραγματικές συνέπειες του τσιγάρου.

Σήμερα, όμως, ιδιαίτερα στις εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης, το αισθητικό κομμάτι κάνει τη μεγαλύτερη διαφορά: όλα οφείλουν να είναι όμορφα. Και η εικόνα μιας όμορφης, διάσημης προσωπικότητας, να κρατάει ένα τσιγάρο στο χέρι, ή να καπνίζει με ένα βλέμμα απόμακρο ή πονηρό, είναι πιο ελκυστική και πιο ηχηρή από οποιαδήποτε εικόνα εκτυπώνεται στα πακέτα τσιγάρων που μας προειδοποιεί για το τι μπορεί να συμβεί κάποια στιγμή στο μέλλον.

Αυτό όλο, βέβαια, έχει μια μικρή δόση ειρωνείας ―ή μεγάλη, ανάλογα πώς θα το δεις― καθότι κάθε δεύτερος ινφλουένσερ και κάθε τρίτο βιντεάκι που εμφανίζει ο αλγόριθμος στα reels σου μιλάει για το πιο πρόσφατο, πιο καταπληκτικό, πιο επιτυχημένο, πιο αποτελεσματικό health hack: όλα αυτές οι συμβουλές όλων αυτών των αυτοδίδακτων «ειδικών» που μας μαθαίνουν πώς να ζήσουμε καλύτερα. Παραδόξως ―αν και εντέλει, όχι τόσο― υπάρχει ένας λογαριασμός στο Instagram που λέγεται «cigfluencers» στον οποίο ο δημιουργός του Τζάρεντ Όβιατ ανεβάζει εικόνες διασήμων οι οποίοι καπνίζουν.

Παρά την αύξηση προβολής του τσιγάρου στην ποπ κουλτούρα ―ποιος δεν έχει θαυμάσει τον Κόνορ Στόρι και τον Χάντσον Γουίλιαμς, τους πρωταγωνιστές της εμβληματικής πια σειράς «Heated Rivalry», να καπνίζουν σε κάποιο event;― δεν είναι το κάπνισμα που έχει αυξηθεί στατιστικά, αλλά το άτμισμα (ή vaping). Και αυτό βέβαια είναι ανησυχητικό, κυρίως γιατί δεν γνωρίζουμε ακόμα τις μακροπρόθεσμες συνέπειες αυτού. Όταν έχουμε τα στοιχεία αυτά, είμαι σίγουρη ότι η ιστορία θα επαναληφθεί για ακόμα μια φορά.

Το κάπνισμα ενός συμβατικού τσιγάρου όμως έχει κάτι που το ηλεκτρονικό δεν θα έχει ποτέ και, όσο περίεργο και αν φαίνεται, αυτό έχει να κάνει με τον χρόνο, και την «περατότητά» του. Το «ένα τσιγάρο δρόμος» δεν είναι τυχαίο σαν έκφραση, όπως δεν είναι τυχαίο και το γεγονός ότι ακόμα και τώρα που το κάπνισμα απαγορεύεται παντού, ως οφείλει, θα δεις παρεάκια ―αγνώστων μεταξύ τους― καπνιστών σε γωνίτσες να συζητούν. Και εν πάση περιπτώσει, όταν θες να προσεγγίσεις κάποιον τι άλλο θα ζητήσεις εκτός από αναπτήρα; Lip balm;

Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι το τσιγάρο περνάει μια «φάση» και έχει κάνει ένα comeback στην αισθητική μας πραγματικότητα, η αλήθεια παραμένει ότι το κάπνισμα έχει μειωθεί σημαντικά σε παγκόσμιο επίπεδο τα τελευταία 20 χρόνια. Η διαφορά είναι ότι επειδή φέτος είναι στη μόδα, είμαστε εκτεθειμένοι σε αυτό σε μεγαλύτερο ποσοστό. Ο αριθμός καπνιστών του χρόνου θα είναι κατά πάσα πιθανότητα ο ίδιος. Η μόνη διαφορά θα είναι ότι η μόδα θα έχει περάσει και οι αντίστοιχες φωτογραφίες που δείχνουν τους ίδιους ανθρώπους να καπνίζουν, δεν θα αναρτώνται γιατί δεν θα μας ενδιαφέρουν πια.