Εκπαιδευτικοί μιλούν στην ATHENS VOICE για τις καθημερινές προκλήσεις, ακόμα και τους κινδύνους στο σχολικό περιβάλλον
Πρέπει να παραδεχτούμε ότι υπάρχει ένας φαύλος κύκλος που επαναλαμβάνεται σχεδόν μηχανικά. Κάθε φορά που συμβαίνει κάτι σοβαρό ή ακόμα χειρότερα κάτι τραγικό, η κοινωνία ξαφνικά ξυπνά: ακολουθούν δημόσιες καταγγελίες, οργή, αντιπαραθέσεις και αναζήτηση ευθυνών. Για λίγο όλα μοιάζουν να βρίσκονται στο μικροσκόπιο. Ύστερα η ένταση καταλαγιάζει, η προσοχή μετακινείται αλλού και το πρόβλημα επιστρέφει στη σιωπή που το έκρυβε. Κάτι παρόμοιο φαίνεται να συμβαίνει και μέσα στις σχολικές αίθουσες. Πίσω από το μάθημα και την τυπική σχολική καθημερινότητα, αναπτύσσονται σχέσεις, εντάσεις και δυσκολίες ανάμεσα σε μαθητές και εκπαιδευτικούς, οι οποίες σπανίως συζητιούνται ανοιχτά - εκτός κι αν κάποιο γεγονός τις φέρει απότομα στο προσκήνιο.
Είναι εκείνες οι αίθουσες όπου όλοι έχουμε περάσει ώρες ολόκληρες μέσα. Για άλλους κυλούσαν σαν νερό, για κάποιος άλλους φάνταζαν αιωνιότητα. Πίσω από την έδρα στέκονται οι εκπαιδευτικοί, που έρχονται στην τάξη έχοντας επιλέξει να κάνουν ένα λειτούργημα. Να στηρίζουν, να προστατεύουν και να δίνουν σε κάθε παιδί τη δύναμη να πιστέψει στον εαυτό του.
Η καθημερινότητα των εκπαιδευτικών στις σχολικές αίθουσες
Την τελευταία δεκαετία σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα αυτοί οι άνθρωποι βρίσκονται όλο και συχνότερα αντιμέτωποι με συμπεριφορές απαξίωσης ή ακόμη και εκφοβισμού από τους μαθητές τους.
Πρόκειται για μια μορφή βίας που συχνά δεν καταγράφεται επίσημα ή αντιμετωπίζεται από κάποιους ως «μέρος της δουλειάς». Στην πραγματικότητα όμως έχει πολλές μορφές: από ειρωνικά σχόλια και συστηματική διακοπή του μαθήματος μέχρι ανοιχτές απειλές, εξευτελισμό ή ακόμη και σωματική επιθετικότητα.
Η συμπεριφορά αυτή δεν επηρεάζει μόνο το κλίμα μέσα στην τάξη. Επηρεάζει και την ψυχική κατάσταση των ίδιων των εκπαιδευτικών. Μελέτες δείχνουν ότι όσοι βρίσκονται συστηματικά στο στόχαστρο τέτοιων συμπεριφορών εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα άγχους, έντονο εργασιακό στρες και υψηλότερο κίνδυνο επαγγελματικής εξουθένωσης. Σε πολλές περιπτώσεις αισθάνονται ότι εργάζονται σε ένα περιβάλλον όπου η καθημερινή διδασκαλία μετατρέπεται σε συνεχή μάχη για τη διατήρηση στοιχειώδους τάξης.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε μια απλή απειθαρχία, η οποία ανέκαθεν χαρακτήριζε την εφηβεία. Όπως λέει η Νίκη Γιαζή, εκπαιδευτικός σε γυμνάσιο της Αττικής, «σε αρκετές περιπτώσεις οι συμπεριφορές ξεπερνούν τα όρια της σχολικής αταξίας. Μαθητές κοροϊδεύουν συστηματικά έναν καθηγητή, διακόπτουν επίτηδες το μάθημα, καταγράφουν σκηνές μέσα στην τάξη με τα κινητά τους για να τις αναρτήσουν στα κοινωνικά δίκτυα».
Από εκείνη τη μέρα το timeline μας γέμισε από μαρυρίες για όσα γίνονται στις τάξεις. Χαρακτηριστικά είναι όσα ανέφερε για τη δική της τραυματική εμπειρία. η δασκάλα Μαρία Καριωτάκη, γνωστή στον κόσμο των social media ως «η κυρία Σιντορέ».
Κάποιοι εκπαιδευτικοί δημιούργησαν ένα σύντομο βίντεο, επιχειρώντας να δώσουν φωνή στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν πολλοί δάσκαλοι και καθηγητές στην καθημερινότητά τους.
«Φαντάσου να είσαι δάσκαλος και να φοβάσαι να μπεις στην τάξη. Φαντάσου να σε βρίζουν τα παιδιά και να πρέπει να μείνεις ψύχραιμος. Φαντάσου να σε κρίνουν άνθρωποι που δεν έχουν μπει ποτέ σε τάξη.Φαντάσου να σε κατηγορούν γονείς χωρίς να ξέρουν τι πραγματικά συμβαίνει. Φαντάσου να δίνεις την ψυχή σου και να ακούς μόνο παράπονα. Φαντάσου να προσπαθείς να στηρίξεις παιδιά ενώ κανείς δεν στηρίζει εσένα. Φαντάσου να σε κάνουν να νιώθεις ότι ποτέ δεν είσαι αρκετός. Φαντάσου να αγαπάς τη δουλειά σου αλλά να φεύγεις κάθε μέρα πληγωμένος. Και όμως ο δάσκαλος συνεχίζει...Το bullying δεν συμβαίνει μόνο στα παιδιά. Σεβασμός στα σχολεία για όλους.»
Για τον Μάριο Μάζαρη, εκπαιδευτικό και συγγραφέα βιβλίων για παιδιά και ενήλικες, τo ζήτημα είναι περίπλοκο.
«Φταίνε πολλά και φταίμε όλοι», λέει στην ATHENS VOICE για την επιθετικότητα που διακρίνεται ανάμεσα στους μαθητές. «Το σχολείο είναι σε άμυνα εδώ και χρόνια και δεν έχει σαφή κατεύθυνση και στόχο.Το ίδιο συμβαίνει πολλές φορές και με την οικογένεια. Η καθημερινότητα των γονέων είναι τόσο πιεστική που συχνά κυνηγούν απλώς να προλάβουν τη ζωή τους».
Όπως εξηγεί, πολλά παιδιά μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον γεμάτο δραστηριότητες αλλά με ελάχιστο πραγματικό χρόνο για ουσιαστική επαφή. «Πολλοί γονείς πιστεύουν ότι κάνουν το καλύτερο για τα παιδιά τους επειδή τους προσφέρουν συνεχώς ερεθίσματα - ξένες γλώσσες, δραστηριότητες, μαθήματα. Το παιδί όμως δεν περνά χρόνο με την οικογένειά του ώστε να μάθει αξίες και συμπεριφορές. Ο χαρακτήρας χτίζεται στο ελεύθερο παιχνίδι, στο να δοκιμάσεις, να κάνεις λάθη και να μάθεις από αυτά».
Σύμφωνα με τον ίδιο, όταν αυτή η διαδικασία λείπει, η ένταση συσσωρεύεται.
«Η φωνή του παιδιού έχει πνιγεί, έχει εξαφανιστεί και κάποια στιγμή, όταν εκείνο θεωρεί ότι κανείς δε θα το σταματήσει, εκρήγνυται. Γιατί στην ουσία το έχουμε φιμώσει για πάρα πολλά χρόνια με τις δικές μας ανάγκες, κόμπλεξ και απωθημένα. Βλέπουμε το παιδί ως κούκλα, το στολίζουμε, θέλουμε να κάνει αυτά που δεν κάναμε εμείς, το διαφημίζουμε στα δικά μας social media, θέλουμε να ανταγωνιστούμε μέσω αυτού τη μαμά του συμμαθητή τους».
Ένα ακόμη στοιχείο που αναδεικνύουν οι εκπαιδευτικοί είναι η αλλαγή στη σχέση σχολείου και οικογένειας αλλά και η ευθύνη των γονέων. Τα παιδιά δεν γεννιούνται αγενή, δεν γίνονται βίαια ή αδιάφορα. Μαθαίνουν στο σπίτι πώς να μιλούν στον μεγαλύτερο, πώς να φέρονται με σεβασμό στον κάθε άνθρωπο που έχουν απέναντί τους όσο διαφορετικός και αν είναι από τους ίδιους.
Ο Απόστολος Μαυραγάνης, εκπαιδευτικός στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση, λέει πως η σχέση εμπιστοσύνης που κάποτε υπήρχε ανάμεσα στο σχολείο και την οικογένεια έχει αποδυναμωθεί. Στο παρελθόν ο δάσκαλος θεωρείτο σύμμαχος των γονέων στην ανατροφή των παιδιών. Σήμερα η σχέση αυτή φαίνεται συχνά να χαρακτηρίζεται από καχυποψία ή ακόμη και από ανταγωνισμό. «Δεν είναι λίγες οι φορές», λέει, «που μια απλή παρατήρηση μέσα στην τάξη μπορεί να οδηγήσει σε έντονες αντιδράσεις από την πλευρά των γονέων. Κι όταν αυτό γίνεται επαναλαμβανόμενα, μαθαίνεις να εργάζεσαι σε ένα περιβάλλον όπου η κάθε κίνηση μπορεί να μετατραπεί σε σύγκρουση».
«Στο παρελθόν ο δάσκαλος ήταν κάτι σαν αυθεντία, όχι απόλυτα σωστό κι αυτό», λέει στην ATHENS VOICE η Μαρία Πατεράκη, εκπαιδευτικός στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση από το 2004. «Σήμερα πολλές φορές υπάρχει καχυποψία». Όπως σημειώνει, αρκετοί γονείς παρεμβαίνουν στο εκπαιδευτικό έργο χωρίς να γνωρίζουν το πλαίσιο. «Πολλοί πιστεύουν ότι έχουν το δικαίωμα να κρίνουν τι λέγεται και τι γίνεται μέσα στην τάξη. Κάποιες φορές φτάνουν ακόμη και σε καταγγελίες εναντίον εκπαιδευτικών επειδή διαφώνησαν με μια παρατήρηση ή ένα σεμινάριο που έκαναν στα παιδιά».
Αυτό, όπως εξηγεί, αποθαρρύνει αρκετούς δασκάλους από το να επιχειρήσουν κάτι πέρα από το απολύτως τυπικό μάθημα.
«Οι ενήλικες από όποια θέση κι αν βρισκόμαστε έχουμε ευθύνη για τα παιδιά που μεγαλώνουμε. Γιατί αυτά τα παιδιά θα είναι οι αυριανοί πολίτες, οι επόμενοι γονείς και οι επόμενοι συνάδελφοί μας», επισημαίνει η Μαρία Πατεράκη.
«Το σχολείο είναι μικρογραφία της κοινωνίας», επισημαίνει η Μαρία Πατεράκη. «Αυτό που με προβληματίζει», λέει,«είναι ότι συχνά οι ενήλικες στεκόμαστε ως θεατές. Σαν να μην έχουμε καμία σχέση με το πώς δημιουργήθηκε αυτή η κατάσταση. Συμπεριφερόμαστε στα παιδιά λες και είναι ξεχωριστά πλάσματα, λες και έρχονται από το πουθενά ξαφνικά ως εισβολείς στην τέλεια ζωή μας και τα κάνουν όλα άνω κάτω ενώ εμείς δεν έχουμε καμία σχέση με όλο αυτό».
Και συνεχίζει: «Τα παιδιά συχνά αντιδρούν πιο σκληρά συγκριτικά με το παρελθόν. Αυτό όμως δεν είναι κάτι που προέκυψε από το πουθενά. Οι ενήλικες - γονείς, εκπαιδευτικοί και κοινωνία- έχουμε βασική ευθύνη για το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουν».
«Επιπλέον ας δούμε και λίγο τη μεγάλη εικόνα, ποιες ποιότητες και προσωπικότητες ανθρώπων είναι σήμερα αρεστές και επιθυμητές», προσθέτει.
Ο Μάριος Μάζαρης λέει κάτι πολύ απλό αλλά και πολύ ουσιώδες. «Τα παιδιά είναι παιδιά. Μπορεί να έχουν την ευθύνη των πράξεων τους, αλλά δεν έχουν την ευθύνη του χαρακτήρα τους, γιατί ο χαρακτήρας τους γαλουχήθηκε και προγραμματίστηκε από τους ενήλικες. Ξεχνάμε ότι είναι ένα παιδί που δεν μπορεί μόνο του να κρίνει πού θα το οδηγήσουν οι επιλογές του σε βάθος χρόνου».
Μια γενιά που μεγαλώνει αλλιώς και ένα σχολείο που μένει πίσω
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο ρόλος του εκπαιδευτικού δεν είναι πια μόνο εκείνος που ήταν κάποτε. Ο δάσκαλος δεν είναι μεταδότης γνώσεων, είναι ταυτόχρονα παιδαγωγός, ψυχολόγος, κοινωνικός λειτουργός και διαμεσολαβητής συγκρούσεων.
Οι σημερινοί μαθητές μεγαλώνουν σε έναν ψηφιακό κόσμο όπου η αμφισβήτηση της αυθεντίας θεωρείται συχνά φυσιολογική. Τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν τη δημόσια έκθεση, τη σύγκρουση και την ανάγκη για συνεχή επιβεβαίωση.
Ωστόσο το εκπαιδευτικό σύστημα δε φαίνεται να προσαρμόζεται στις ανάγκες της σημερινής κοινωνίας. Σε πολλά σχολεία οι ψυχολόγοι και οι κοινωνικοί λειτουργοί είναι ελάχιστοι, ενώ οι διευθυντές βρίσκονται συχνά ανάμεσα σε αντικρουόμενες πιέσεις από γονείς, μαθητές και διοικητικές αρχές.
«Το σχολείο λειτουργεί ακόμη με δομές και κανόνες που σε μεγάλο βαθμό σχεδιάστηκαν για μια διαφορετική εποχή. Αυτό δημιουργεί ένα χάσμα ανάμεσα στις προσδοκίες των μαθητών και στη λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος» λέει η Μαρία Πατεράκη.
Ο Μάριος Μάζαρης σημειώνει ότι το σχολείο «έχει μείνει σε μεγάλο βαθμό όπως ήταν δεκαετίες πριν και δεν αγγίζει εύκολα ζητήματα που αφορούν τη σύγχρονη κοινωνία - από τη διαφορετικότητα μέχρι τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση. Και όταν κάποιος εκπαιδευτικός επιχειρεί να ανοίξει μια τέτοια συζήτηση, συχνά βρίσκεται αντιμέτωπος με αντιδράσεις. «Μπορεί να δεχτεί παράπονα επειδή έθιξε ένα θέμα που θεωρήθηκε εκτός ύλης».
«Πολλοί δεν ξέρουν και πώς να συνυπάρχουν. Έχουν μάθει ότι ο άλλος είναι ο εχθρός. Αυτό είναι θεσμικό και υπερκομματικά πολιτικό ζήτημα. Και όταν μιλάμε για επενδύσεις, η παιδεία είναι συνήθως ο τελευταίος τροχός της αμάξης».
Κάπως έτσι πολλοί εκπαιδευτικοί αισθάνονται μόνοι απέναντι στην απαιτητική πραγματικότητα, χωρίς να τους δίνονται κίνητρα και ασφαλή πλαίσια ώστε να δημιουργήσουν κάτι περισσότερο.
«Αν δεν δημιουργθεί ένα ασφαλές περιβάλλον και για τον ίδιο τον δάσκαλο ώστε να είναι ήρεμος, δε μπορεί να παίζει μόνος του με τη φωτιά και να καλείται ο ίδιος να πάει την κοινωνία ένα βήμα πιο μπροστά».
Τι μένει τελικά μετά το κουδούνι για το σχόλασμα;
Η πραγματικότητα είναι λιγότερο βολική από όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε. Όταν ένας δάσκαλος φοβάται ή δε θέλει να μπει στην τάξη, τότε δεν έχει αποτύχει μόνο το σχολείο, έχει αποτύχει ολόκληρη η κοινωνία.
Αν ο σεβασμός προς τον εκπαιδευτικό συνεχίσει να διαβρώνεται, η τάξη θα μετατρέπεται όλο και πιο συχνά σε πεδίο σύγκρουσης. Και τότε το τίμημα δεν θα το πληρώσουν μόνο οι δάσκαλοι. Θα το πληρώσει μια ολόκληρη γενιά παιδιών που μεγαλώνει χωρίς όρια, χωρίς εμπιστοσύνη και χωρίς πραγματικά πρότυπα.
Στο τέλος της ημέρας, μετά το κουδούνι για το σχόλασμα, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι συμβαίνει μέσα στις σχολικές αίθουσες. Το ερώτημα είναι τι κοινωνία χτίζουμε έξω από αυτές.
17°
